; ମଣିଦ୍ଵୀପଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଦୂର୍ଧ୍ଵଭାଗେ ସର୍ଵଲୋକୋଽସ୍ତି ଯଃ ଶ୍ରୁତଃ । ମଣିଦ୍ଵୀପଃ ସ ଏଵାସ୍ତି ଯତ୍ର ଦେଵୀ ଵିରାଜତେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରୁ ଉପରେ ଏକ ଲୋକ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଣା; ସେହି ମଣିଦ୍ବୀପ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀ ଚମକୁଛନ୍ତି।
ସର୍ଵସ୍ମାଦଧିକୋ ଯସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଲୋକସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ । ପୁରା ପରାମ୍ବଯୈଵାଯଂ କଲ୍ପିତୋ ମନସେଚ୍ଛଯା
ସମସ୍ତ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ପରାମ୍ବା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ସର୍ଵାଦୌ ନିଜଵାସାର୍ଥଂ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ମୂଲଭୂତଯା । କୈଲାସାଦଧିକୋ ଲୋକୋ ଵୈକୁଣ୍ଠାଦପି ଚୋତ୍ତମଃ
ସମସ୍ତ ଆରମ୍ଭରେ, ନିଜ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ମୂଳ ସ୍ୱଭାବରେ, ଦେବୀ ନିଜ ବାସସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଏକ ଏମିତି ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା କୈଳାସ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ବୈକୁଣ୍ଠ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଗୋଲୋକାଦପି ସର୍ଵସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଲୋକୋଽଧିକଃ ସ୍ମୃତଃ । ନ ତତ୍ସମଂ ତ୍ରିଲୋକ୍ଯାଂ ତୁ ସୁନ୍ଦରଂ ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
ଏହି ଲୋକକୁ ଗୋଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତିନି ଲୋକରେ ଏହା ପରି ସୁନ୍ଦର କିଛିଏ ନାହିଁ ।
ଛତ୍ରୀଭୂତଂ ତ୍ରିଜଗତୋ ଭଵସନ୍ତାପନାଶକମ୍ । ଛାଯାଭୂତଂ ତଦେଵାସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାନାଂ ତୁ ସତ୍ତମ
ଏହି ଲୋକ ତିନି ଜଗତ ପାଇଁ ଛତା ପରି ରହିଛି, ଭବସଂତାପ ଦୂର କରେ; ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ।
ବହୁଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଗମ୍ଭୀରସ୍ତାଵଦେଵ ହି । ମଣିଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପରିତୋ ଵର୍ତତେ ତୁ ସୁଧୋଦଧିଃ
ମଣିଦ୍ୱୀପକୁ ଚାରିପାଖରେ ଅନେକ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଓ ଗଭୀର ଶୁଧ୍ଧ ସମୁଦ୍ର ଘେରି ରହିଛି ।
ମରୁତ୍ସଙ୍ଘଟ୍ଟନୋତ୍କୀର୍ଣତରଙ୍ଗ ଶତସଙ୍କୁଲଃ । ରତ୍ନାଚ୍ଛଵାଲୁକାଯୁକ୍ତୋ ଝଷଶଙ୍ଖସମାକୁଲଃ
ଏହି ସମୁଦ୍ର ବାୟୁର ଝଟକାରେ ଉଠୁଥିବା ଶତଶଃ ତରଙ୍ଗରେ ଭରିଯାଇଛି, ରତ୍ନରେ ଚମକୁଥିବା ବାଳୁକା ଓ ଅନେକ ମାଛ ଓ ଶଂଖ ରହିଛି ।
ଵୀଚିସଙ୍ଘର୍ଷସଞ୍ଜାତଲହରୀକଣଶୀତଲଃ । ନାନାଧ୍ଵଜସମାଯୁକ୍ତନାନାପୋତଗତାଗତୈଃ
ତରଙ୍ଗର ଘସାଘସିରେ ଉଠୁଥିବା ଜଳକଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମୁଦ୍ର ଶୀତଳ ହୋଇଯାଏ; ବିଭିନ୍ନ ପତାକା ରେ ଶୋଭିତ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜାହାଜ ଆସିଯାଉଛି, ଯାଉଛି ।
ଵିରାଜମାନଃ ପରିତସ୍ତୀରରତ୍ନଦ୍ରୁମୋ ମହାନ୍ । ତଦୁତ୍ତରମଯୋଧାତୁନିର୍ମିତୋ ଗଗନେ ତତଃ
ଚାରିପାଖରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ତଟ ରତ୍ନ ଗଛରେ ଚମକୁଛି; ଏହା ପରେ ଆକାଶରେ ଦିବ୍ୟ ଧାତୁରେ ତିଆରି ଏକ ଦେଉଳ ରହିଛି ।
ସପ୍ତଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ପ୍ରାକାରୋ ଵର୍ତତେ ମହାନ୍ । ନାନାଶସ୍ତ୍ରପ୍ରହରଣା ନାନାଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦାଃ
ସାତ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରାକାର ଅଛି, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯୁଦ୍ଧ ଦକ୍ଷ ସେନାରେ ଭରିଆ ।
ରକ୍ଷକା ନିଵସନ୍ତ୍ଯତ୍ର ମୋଦମାନାଃ ସମନ୍ତତଃ । ଚତୁର୍ଦ୍ଵାରସମାଯୁକ୍ତୋ ଦ୍ଵାରପାଲଶତାନ୍ଵିତଃ
ସେଠାରେ ରକ୍ଷକମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସୁଛନ୍ତି; ଚାରିଟି ଦ୍ୱାର ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରରେ ଶତଶଃ ଦ୍ୱାରପାଳ ରହିଛନ୍ତି ।
ନାନାଗଣୈଃ ପରିଵୃତୋ ଦେଵୀଭକ୍ତିଯୁତୈର୍ନୃପ । ଦର୍ଶନାର୍ଥଂ ସମାଯାନ୍ତି ଯେ ଦେଵା ଜଗଦୀଶିତୁଃ
ହେ ରାଜା, ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବୀଭକ୍ତ ଦଳ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି; ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ଜଗତର ନାଥ, ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି ।
ତେଷାଂ ଗଣା ଵସନ୍ତ୍ଯତ୍ର ଵାହନାନି ଚ ତତ୍ର ହି । ଵିମାନଶତସଙ୍ଘର୍ଷଘଣ୍ଟାସ୍ଵନସମାକୁଲଃ
ସେମାନଙ୍କ ଦଳ ଓ ବାହନମାନେ ଏଠାରେ ବସୁଛନ୍ତି; ଶତଶଃ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଓ ଘଣ୍ଟାର ଶବ୍ଦରେ ସେଠି ଚଉଦିକ ଗଞ୍ଜିଉଠେ ।
ହଯହେଷାଖରାଘାତବଧିରୀକୃତଦିଙ୍ମୁଖଃ । ଗଣୈଃ କିଲକିଲାରାଵୈର୍ଵେତ୍ରହସ୍ତୈଶ୍ଚ ତାଡିତାଃ
ଘୋଡ଼ାର ହିହିନାରି ଓ ରଥର ଧ୍ୱନିରେ ଦିଗବାରି ଅନୁଭବ ହୋଇଯାଏ; ଗଣମାନେ ହାତରେ ଛଡ଼ ନେଇ ଚିତ୍କାର କରି ଶବ୍ଦ କରନ୍ତି ।
ସେଵକା ଦେଵସଙ୍ଘାନାଂ ଭ୍ରାଜନ୍ତେ ତତ୍ର ଭୂମିପ । ତସ୍ମିନ୍କୋଲାହଲେ ରାଜନ୍ନ ଶବ୍ଦଃ କେନଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍
ଦେବତାମାନଙ୍କ ସେବକମାନେ ସେଠି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ରହନ୍ତି, ହେ ରାଜା; ସେଇ କୋଳାହଳ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶବ୍ଦ କେଉଁଠି ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ ।
କସ୍ଯଚିଚ୍ଛ୍ରୂଯତେଽତ୍ଯନ୍ତଂ ନାନାଧ୍ଵନିସମାକୁଲେ । ପଦେ ପଦେ ମିଷ୍ଟଵାରିପରିପୂର୍ଣସରାଂସି ଚ
ସେଇ ଅନେକ ଧ୍ୱନିର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶବ୍ଦ କେବେ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ; ପ୍ରତି ପଦେ ପଦେ ମିଠା ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସରୋବର ରହିଛି ।
ଵାଟିକା ଵିଵିଧା ରାଜନ୍ ରତ୍ନଦ୍ରୁମଵିରାଜିତାଃ । ତଦୁତ୍ତରଂ ମହାସାରଧାତୁନିର୍ମିତମଣ୍ଡଲଃ
ହେ ରାଜା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉଦ୍ୟାନ ରତ୍ନ ଗଛରେ ଶୋଭିତ; ଏହା ପରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧାତୁରେ ତିଆରି ଏକ ବଡ଼ ମଣ୍ଡଳ ଅଛି ।
ସାଲୋଽପରୋ ମହାନସ୍ତି ଗଗନସ୍ପର୍ଶି ଯଚ୍ଛିରଃ । ତେଜସା ସ୍ଯାଚ୍ଛତଗୁଣଃ ପୂର୍ଵସାଲାଦଯଂ ପରଃ
ଅନ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ଦେଉଳ ଅଛି, ଯାହାର ଶିଖର ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଯାଏ; ଏହା ପୂର୍ବ ଦେଉଳ ଠାରୁ ଶତଗୁଣା ଅଧିକ ତେଜସ୍ୱୀ ।
ଗୋପୁରଦ୍ଵାରସହିତୋ ବହୁଵୃକ୍ଷସମନ୍ଵିତଃ । ଯା ଵୃକ୍ଷଜାତଯଃ ସନ୍ତି ସର୍ଵାସ୍ତାସ୍ତତ୍ର ସନ୍ତି ଚ
ଉଚ୍ଚ ଗୋପୁର ଦ୍ୱାର ଓ ଅନେକ ଗଛରେ ଭରିଆ; ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଗଛ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏଠି ମିଳେ ।
ନିରନ୍ତରଂ ପୁଷ୍ପଯୁତାଃ ସଦା ଫଲସମନ୍ଵିତାଃ । ନଵପଲ୍ଲଵସଂଯୁକ୍ତାଃ ପରସୌରଭସଙ୍କୁଲାଃ
ସେମାନେ ସଦା ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳରେ ଭରିଆ, ନିରନ୍ତର ନୂତନ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିପୁର ।
ପନସା ବକୁଲା ଲୋଧ୍ରାଃ କର୍ଣିକାରାଶ୍ଚ ଶିଂଶପାଃ । ଦେଵଦାରୁକାଞ୍ଚନାରା ଆମ୍ରାଶ୍ଚୈଵ ସୁମେରଵଃ
ପନସ, ବକୁଳ, ଲୋଧ୍ର, କର୍ଣ୍ଣିକାର, ଶିଂଶପା, ଦେବଦାରୁ, କଞ୍ଚନାର, ଆମ୍ବ ଏବଂ ସୁମେରୁ ଗଛ ରହିଛି।
ଲିକୁଚା ହିଙ୍ଗୁଲାଶ୍ଚୈଲା ଲଵଙ୍ଗାଃ କଟ୍ଫଲାସ୍ତଥା । ପାଟଲା ମୁଚୁକୁନ୍ଦାଶ୍ଚ ଫଲିନ୍ଯୋ ଜଘନେଫଲାଃ
ଲିକୁଚ, ହିଙ୍ଗୁଳ, ଚଇଳ, ଲବଙ୍ଗ, କଟଫଳ, ପାଟଳ, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଏବଂ ତଳେ ଫଳ ଧରୁଥିବା ଫଳଦାୟକ ଗଛ ମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ତାଲାସ୍ତମାଲାଃ ସାଲାଶ୍ଚ କଙ୍କୋଲା ନାଗଭଦ୍ରକାଃ । ପୁନ୍ନାଗାଃ ପୀଲଵଃ ସାଲ୍ଵକା ଵୈ କର୍ପୂରଶାଖିନଃ
ତାଳ, ତମାଳ, ସାଳ, କଂକୋଳ, ନାଗଭଦ୍ରକ, ପୁନ୍ନାଗ, ପୀଳବ, ସାଲ୍ବକ ଏବଂ କର୍ପୂର ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଅଶ୍ଵକର୍ଣା ହସ୍ତିକର୍ଣାସ୍ତାଲପର୍ଣାଶ୍ଚ ଦାଡିମାଃ । ଗଣିକା ବନ୍ଧୁଜୀଵାଶ୍ଚ ଜମ୍ବୀରାଶ୍ଚ କୁରଣ୍ଡକାଃ
ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ, ହସ୍ତିକର୍ଣ୍ଣ, ତାଳପତ୍ର, ଦାଡିମ୍ବ, ଗଣିକା, ବନ୍ଧୁଜୀବ, ଜମ୍ବିର ଏବଂ କୁରଣ୍ଡକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଚାମ୍ପେଯା ବନ୍ଧୁଜୀଵାଶ୍ଚ ତଥା ଵୈ କନକଦ୍ରୁମାଃ । କାଲାଗୁରୁଦ୍ରୁମାଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଚନ୍ଦନପାଦପାଃ
ଚାମ୍ପା, ବନ୍ଧୁଜୀବ, ସୁନା ଗଛ, କଳା ଅଗରୁ ଗଛ ଏବଂ ଚନ୍ଦନ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଖର୍ଜୂରା ଯୂଥିକାସ୍ତାଲପର୍ଣ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତଥେକ୍ଷଵଃ । କ୍ଷୀରଵୃକ୍ଷାଶ୍ଚ ଖଦିରାଶ୍ଚିଞ୍ଜାଭଲ୍ଲାତକାସ୍ତଥା
ଖଜୁରି, ଯୂଥିକା, ତାଳପତ୍ର, ଇଖୁ, ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗଛ, ଖଦିର, ଚିଞ୍ଜା ଏବଂ ଭଲ୍ଲାତକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ରୁଚକାଃ କୁଟଜା ଵୃକ୍ଷା ବିଲ୍ଵଵୃକ୍ଷାସ୍ତଥୈଵ ଚ । ତୁଲସୀନାଂ ଵନାନ୍ଯେଵଂ ମଲ୍ଲିକାନାଂ ତଥୈଵ ଚ
ରୁଚକ, କୁଟଜ, ବେଲ ଗଛ, ତୁଳସୀ ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଇତ୍ଯାଦିତରୁଜାତୀନାଂ ଵନାନ୍ଯୁପଵନାନି ଚ । ନାନାଵାପୀଶତୈର୍ଯୁକ୍ତାନ୍ଯେଵଂ ସନ୍ତି ଧରାଧିପ
ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛର ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉପବନ, ବିଭିନ୍ନ ପୋଖରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଛି, ହେ ଭୂପତି।
କୋକିଲାରାଵସଂଯୁକ୍ତା ଗୁଞ୍ଜଦ୍ଭ୍ରମରଭୂଷିତାଃ । ନିର୍ଯାସସ୍ରାଵିଣଃ ସର୍ଵେ ସ୍ନିଗ୍ଧଚ୍ଛାଯାସ୍ତରୂତ୍ତମାଃ
କୋକିଳର ମଧୁର ଡାକ ଓ ଭୃଙ୍ଗପତଙ୍ଗର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଗଛ ରସ ଝରେ ଏବଂ ଶିତଳ ଛାୟା ଦେଇଥାଏ।
ନାନାଋତୁଭଵା ଵୃକ୍ଷା ନାନାପକ୍ଷିସମାକୁଲାଃ । ନାନାରସସ୍ରାଵିଣୀଭିର୍ନଦୀଭିରତିଶୋଭିତାଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁର ଗଛ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରସ ଝରୁଥିବା ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।