ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀନାଂ ଗାଯତ୍ରୀଭିନ୍ନାନ୍ଯଦେଵୋପାସନାଶ୍ରଦ୍ଧାହେତୁନିରୂପଣମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କଦାଚିଦଥ କାଲେ ତୁ ଦଶପଞ୍ଚସମା ଵିଭୋ । ପ୍ରାଣିନାଂ କର୍ମଵଶତୋ ନ ଵଵର୍ଷ ଶତକ୍ରତୁଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏକଥର, ଦଶ ପଞ୍ଚ ଅର୍ଥାତ୍ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ, ହେ ମହାବଳୀ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କର୍ମଫଳରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ଦେଲେ ନାହିଁ ।
ଅନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯାତିଦୁର୍ଭିକ୍ଷମଭଵତ୍କ୍ଷଯକାରକମ୍ । ଗହେ ଗୃହେ ଶଵାନାଂ ତୁ ସଂଖ୍ଯା କର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ
ବର୍ଷା ନ ହେବାରୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହେଲା, ଯାହା ଅନେକ ନାଶ ନେଇଆସିଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ମୃତଦେହ ଗଣନା କରିବା ଯାଏ ଅସମ୍ଭବ ହେଲା ।
କେଚିଦଶ୍ଵାନ୍ଵରାହାନ୍ଵା ଭକ୍ଷଯନ୍ତି କ୍ଷୁଧାର୍ଦିତାଃ । ଶଵାନି ଚ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଭକ୍ଷଯନ୍ତ୍ଯପରେ ଜନାଃ
କିଛି ଲୋକ ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ଘୋଡ଼ା କିମ୍ବା ଶୁଆ ଖାଇଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ମୃତଦେହ ଖାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ ।
ବାଲକଂ ବାଲଜନନୀ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ପୁରୁଷ ଏଵ ଚ । ଭକ୍ଷିତୁଂ ଚଲିତାଃ ସର୍ଵେ କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡିତା ନରାଃ
ସମସ୍ତେ ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଶିଶୁ, ଶିଶୁଙ୍କ ମାଆ, ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳା ଓ ପୁରୁଷ ଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ବହଵସ୍ତତ୍ର ଵିଚାରଂ ଚକ୍ରୁରୁତ୍ତମମ୍ । ତପୋଧନୋ ଗୌତମୋଽସ୍ତି ସ ନଃ ଖେଦଂ ହରିଷ୍ଯତି
ସେଠାରେ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମିଶି ଭଲ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ: 'ଏଠାରେ ତପସ୍ବୀ ଗୌତମ ଅଛନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେବେ' ।
ସର୍ଵୈର୍ମିଲିତ୍ଵା ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଗୌତମସ୍ଯାଶ୍ରମେଽଧୁନା । ଗାଯତ୍ରୀଜପସଂସକ୍ତଗୌତମସ୍ଯାଶ୍ରମେଽଧୁନା
ସମସ୍ତେ ମିଶି ଏବେ ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ଠିକ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଗୌତମ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ଲଗ୍ନ ଅଛନ୍ତି ।
ସୁଭିକ୍ଷଂ ଶ୍ରୂଯତେ ତତ୍ର ପ୍ରାଣିନୋ ବହଵୋ ଗତାଃ । ଏଵଂ ଵିମୃଶ୍ଯ ଭୂଦେଵାଃ ସାଗ୍ନିହୋତ୍ରାଃ କୁଟୁମ୍ବିନଃ
ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ସେଠାରେ ଭଳି ଅନ୍ନ ମିଳେ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ସେଠାକୁ ଗଲେ । ଏଭଳି ଭାବି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସହିତ କୁଟୁମ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ
ସଗୋଧନାଃ ସଦାସାଶ୍ଚ ଗୌତମସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଯଯୁଃ । ପୂର୍ଵଦେଶାଦ୍ଯଯୁଃ କେଚିତ୍କେଚିଦ୍ଦକ୍ଷିଣଦେଶତଃ
ଗୋଉଠା ଓ ଦାସ-ଦାସୀ ସହିତ ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଥିଲେ । କିଛି ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ, କିଛି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଆସିଥିଲେ ।
ପାଶ୍ଚାତ୍ଯା ଔତ୍ତରାହାଶ୍ଚ ନାନାଦିଗ୍ଭ୍ଯଃ ସମାଯଯୁଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମାଜଂ ଵିପ୍ରାଣାଂ ପ୍ରଣନାମ ସ ଗୌତମଃ
ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆସିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏଭଳି ଏକତ୍ର ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ଗୌତମ ସମ୍ମାନ ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ ।
ଆସନାଦ୍ଯୁପଚାରୈଶ୍ଚ ପୂଜଯାମାସ ଵାଡଵାନ୍ । ଚକାର କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନଂ ତତଶ୍ଚାଗମକାରଣମ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆସନ ଓ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଆଦର କଲେ, ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଅବସ୍ଥା ପଚାରି, ତାପରେ ଆସିବାର କାରଣ ଜାଣିଲେ ।
ତେ ସର୍ଵେ ସ୍ଵସ୍ଵଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କଥଯାମାସୁରୁତ୍ସ୍ମଯାଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାନ୍ଦୁଃଖିତାନ୍ଵିପ୍ରାନଭଯଂ ଦତ୍ତଵାନ୍ମୁନିଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ନିଜ ଘଟଣା କହିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ମୁନି ସେମାନଙ୍କୁ ଭୟ ନ ହେବାକୁ ଆଶ୍ବାସନ ଦେଲେ ।
ଯୁଷ୍ମାକମେତତ୍ସଦନଂ ଭଵଦ୍ଦାସୋଽସ୍ମି ସର୍ଵଥା । କା ଚିନ୍ତା ଭଵତାଂ ଵିପ୍ରା ମଯି ଦାସେ ଵିରାଜତି
ଏହି ଘର ଆପଣମାନଙ୍କର, ମୁଁ ସବୁ ଦିଗରେ ଆପଣମାନଙ୍କର ଦାସ । ମୁଁ ଦାସ ଥିବା ବେଳେ, ଆପଣମାନେ କାହିଁକି ଚିନ୍ତା କରିବେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ?
ଧନ୍ଯୋଽହମସ୍ମିନ୍ସମଯେ ଯୂଯଂ ସର୍ଵେ ତପୋଧନାଃ । ଯେଷାଂ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେଣ ଦୁଷ୍କୃତଂ ସୁକୃତାଯତେ
ଏହି ସମୟରେ ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ହେ ତପସ୍ଵୀମାନେ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସହିତ ମୋର ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଭଲ କାମରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
ତେ ସର୍ଵେ ପାଦରଜସା ପାଵଯନ୍ତି ଗୃହଂ ମମ । କୋ ମଦନ୍ଯୋ ଭଵେଦ୍ଧନ୍ଯୋ ଭଵତାଂ ସମନୁଗ୍ରହାତ୍
ତୁମମାନେଙ୍କର ପାଦଧୂଳି ମୋ ଘରକୁ ପବିତ୍ର କରିଦେଉଛି; ତୁମମାନେଙ୍କର କୃପାରେ ମୋତେ ଛାଡି ଅନ୍ୟ କିଏ ଏତେ ଧନ୍ୟ ହେବେ?
ସ୍ଥେଯଂ ସର୍ଵୈଃ ସୁଖେନୈଵ ସନ୍ଧ୍ଯାଜପପରାଯଣୈଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ସର୍ଵାନ୍ମମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଗୌତମୋ ମୁନିରାଟ୍ ତତଃ
ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦରେ ରୁହନ୍ତୁ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଜପରେ ଲଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଗୌତମ ମୁନି—
ଗାଯତ୍ରୀଂ ପ୍ରାର୍ଥଯାମାସ ଭକ୍ତିସନ୍ନତକନ୍ଧରଃ । ନମୋ ଦେଵି ମହାଵିଦ୍ଯେ ଵେଦମାତଃ ପରାତ୍ପରେ
ଭକ୍ତିଭାବରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଲେ: 'ମୋର ନମସ୍କାର ହେ ଦେବୀ, ମହାଜ୍ଞାନ ଦାୟିନୀ, ବେଦମାତା, ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ।'
ଵ୍ଯାହୃତ୍ଯାଦିମହାମନ୍ତ୍ରରୂପେ ପ୍ରଣଵରୂପିଣି । ସାମ୍ଯାଵସ୍ଥାତ୍ମିକେ ମାତର୍ନମୋ ହ୍ରୀଂକାରରୂପିଣି
ତୁମେ ବ୍ୟାହୃତି ଓ ମହାମନ୍ତ୍ରର ଆକାର, ପ୍ରଣବ ରୂପିଣୀ, ସମତାର ସ୍ୱରୂପ, ମାଆ, ହ୍ରୀଂ ଅକ୍ଷରର ଆକାର ତୁମକୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
ସ୍ଵାହାସ୍ଵଧାସ୍ଵରୂପେ ତ୍ଵାଂ ନମାମି ସକଲାର୍ଥଦାମ୍ । ଭକ୍ତକଲ୍ପଲତାଂ ଦେଵୀମଵସ୍ଥାତ୍ରଯସାକ୍ଷିଣୀମ୍
ସ୍ୱାହା ଓ ସ୍ୱଧା ରୂପିଣୀ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା, ଭକ୍ତମାନେଙ୍କ ପାଇଁ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଦେବୀ, ତିନି ଅବସ୍ଥାର ସାକ୍ଷୀ ତୁମକୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
ତୁର୍ଯାତୀତସ୍ଵରୂପାଂ ଚ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍ । ସର୍ଵଵେଦାନ୍ତସଂଵେଦ୍ଯାଂ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲଵାସିନୀମ୍
ତୁମେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ, ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ରୂପ, ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଉଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ବସିଥିବା।
ପ୍ରାତର୍ବାଲାଂ ରକ୍ତଵର୍ଣାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଯୁଵତୀଂ ପରାମ୍ । ସାଯାହ୍ନେ କୃଷ୍ଣଵର୍ଣାଂ ତାଂ ଵୃଦ୍ଧାଂ ନିତ୍ଯଂ ନମାମ୍ଯହମ୍
ପ୍ରଭାତରେ ତୁମକୁ ବାଳିକା ଭାବେ, ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ; ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୁବତୀ ଭାବେ; ସାଞ୍ଜରେ କଳା ରଙ୍ଗରେ; ଏବଂ ସଦା ବୃଦ୍ଧା ଭାବେ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
ସର୍ଵଭୂତାରଣେ ଦେଵି କ୍ଷମସ୍ଵ ପରମେଶ୍ଵରି । ଇତି ସ୍ତୁତା ଜଗନ୍ମାତା ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଦର୍ଶନଂ ଦଦୌ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଦେବୀ, ମାଆ, ମୋ ଅପରାଧକୁ ଖ୍ଷମା କର; ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରାଯିବା ପରେ, ଜଗତ୍ ଜନନୀ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ।
ପୂର୍ଣପାତ୍ରଂ ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ଯେନ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵପୋଷଣମ୍ । ଉଵାଚ ମୁନିମମ୍ବା ସା ଯଂ ଯଂ କାମଂ ତ୍ଵମିଚ୍ଛସି
ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଦେଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପୋଷଣ ହେବ; ମାଆ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କର, ସେଇ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।'
ତସ୍ଯ ପୂର୍ତିକରଂ ପାତ୍ରଂ ମଯା ଦତ୍ତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ଦଧେ ଦେଵୀ ଗାଯତ୍ରୀ ପରମା କଲା
'ଏହି ପାତ୍ର, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଇଛି।' ଏହିପରି କହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଗାୟତ୍ରୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ଅନ୍ନାନାଂ ରାଶଯସ୍ତସ୍ମାନିର୍ଗତାଃ ପର୍ଵତୋପମାଃ । ଷଡ୍ରସା ଵିଵିଧା ରାଜଂସ୍ତୃଣାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ସେହି ପାତ୍ରରୁ ପାହାଡ଼ ସମାନ ଭୋଜ୍ୟପଦାର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଷଡ୍ରସ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଘାସ ମଧ୍ୟ।
ଭୂଷଣାନି ଚ ଦିଵ୍ଯାନି କ୍ଷୌମାନି ଵସନାନି ଚ । ଯଜ୍ଞାନାଂ ଚ ସମାରମ୍ଭାଃ ପାତ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ
ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ, କାମ୍ବଳ ବସ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞାର ଆରମ୍ଭ ଉପକରଣ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ଯଦ୍ଯଦିଷ୍ଟମଭୂଦ୍ରାଜନ୍ ମୁନେସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ନିର୍ଗତଂ ତସ୍ମାଦ୍ଗାଯତ୍ରୀପୂର୍ଣପାତ୍ରତଃ
ହେ ରାଜା, ସେ ମହାତ୍ମା ମୁନି ଯେଉଁ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ, ସେ ସବୁ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରୁ ବାହାରିଲା।
ଅଥାହୂଯ ମୁନୀନ୍ସର୍ଵାନ୍ମୁନିରାଡ୍ ଗୌତମସ୍ତଦା । ଧନଂ ଧାନ୍ଯଂ ଭୂଷଣାନି ଵସନାନି ଦଦୌ ମୁଦା
ତାପରେ ଗୌତମ ମୁନି ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ଡାକି, ଆନନ୍ଦରେ ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ।
ଗୋମହିଷ୍ଯାଦିପଶଵୋ ନିର୍ଗତାଃ ପୂର୍ଣପାତ୍ରତଃ । ନିର୍ଗତାନ୍ଯଜ୍ଞସମ୍ଭାରାନ୍ସ୍ରୁକ୍ସ୍ରୁଵପ୍ରଭୃତୀନ୍ଦଦୌ
ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରୁ ଗାଈ, ମହିଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁ ବାହାରିଲେ; ଯଜ୍ଞା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ, ମାନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।
ତେ ସର୍ଵେ ମିଲିତା ଯଜ୍ଞାଂଶ୍ଚକ୍ରିରେ ମୁନିଵାକ୍ଯତଃ । ସ୍ଥାନଂ ତଦେଵ ଭୂଯିଷ୍ଠମଭଵତ୍ସ୍ଵର୍ଗସନ୍ନିଭମ୍
ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ମୁନିଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ସେଠା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲା, ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସୁନ୍ଦରଂ ଵସ୍ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ତତ୍ର ନିଷ୍ପନ୍ନଂ ଗାଯତ୍ରୀଦତ୍ତପାତ୍ରତଃ
ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁ ସବୁ ସୁନ୍ଦର ଜିନିଷ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଗାୟତ୍ରୀ ଦେଇଥିବା ପାତ୍ରରୁ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।