ଅତଃ ପରଂ ସର୍ଵଭାଵୈର୍ହିତ୍ଵା ଗର୍ଵଂ ତୁ ଦେହଜମ୍ । ମାମେଵ ଶରଣଂ ଯାତ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦେହଜ ଗର୍ବକୁ ଛାଡ଼ି, ସଦା ଚିତ୍ତ ଆନନ୍ଦ ମୟ ମୋତେ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କର।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଚ ମହାଦେଵୀ ମୂଲପ୍ରକୃତିରୀଶ୍ଵରୀ । ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ଗତା ସଦ୍ଯୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଦେଵୈରଭିଷ୍ଟୁତା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି କହି, ମହାଦେବୀ, ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ଓ ଇଶ୍ୱରୀ, ଦେବମାନଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ, ସହସା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ତତଃ ସର୍ଵେ ସ୍ଵଗର୍ଵଂ ତୁ ଵିହାଯ ପଦପଙ୍କଜମ୍ । ସମ୍ଯଗାରାଧଯାମାସୁର୍ଭଗଵତ୍ଯାଃ ପରାତ୍ପରମ୍
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଗର୍ବକୁ ଛାଡ଼ି, ଭଲଭାବରେ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଥିବା ଭଗବତୀଙ୍କ ଚରଣକମଳକୁ ପୂଜିଲେ।
ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯଂ ସର୍ଵଦା ସର୍ଵେ ଗାଯତ୍ରୀଜପତତ୍ପରାଃ । ଯଜ୍ଞଭାଗାଦିଭିଃ ସର୍ଵେ ଦେଵୀଂ ନିତ୍ଯଂ ସିଷେଵିରେ
ସମସ୍ତେ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସବୁବେଳେ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପରେ ଲଗିଥିଲେ; ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଏଵଂ ସତ୍ଯଯୁଗେ ସର୍ଵେ ଗାଯତ୍ରୀଜପତତ୍ପରାଃ । ତାରହୃଲ୍ଲେଖଯୋଶ୍ଚାପି ଜପେ ନିଷ୍ଣାତମାନସାଃ
ଏଭଳି ସତ୍ୟଯୁଗରେ ସମସ୍ତେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ । ସେମାନେ ତାରା ଓ ହୃଲ୍ଲେଖା ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଦକ୍ଷତା ଅर्जନ କରିଥିଲେ ।
ନ ଵିଷ୍ଣୂପାସନା ନିତ୍ଯା ଵେଦେନୋକ୍ତା ତୁ କୁତ୍ରଚିତ୍ । ନ ଵିଷ୍ଣୁଦୀକ୍ଷା ନିତ୍ଯାସ୍ତି ଶିଵସ୍ଯାପି ତଥୈଵ ଚ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପୂଜା ସେତେବେଳେ ସାଧାରଣ ଓ ନିତ୍ୟ ନଥିଲା, ବେଦରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇନଥିଲା । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦୀକ୍ଷା ନିତ୍ୟ ନଥିଲା, ଏହି କଥା ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକରୂପ ।
ଗାଯତ୍ର୍ଯୁପାସନା ନିତ୍ଯା ସର୍ଵଵେଦୈଃ ସମୀରିତା । ଯଯା ଵିନା ତ୍ଵଧଃପାତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାସ୍ତି ସର୍ଵଥା
ଗାୟତ୍ରୀ ପୂଜା ଏକମାତ୍ର ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଏହାକୁ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ଏହା ବିନା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କର ପଦ ହରାଇଥାଏ ।
ତାଵତା କୃତକୃତ୍ଯତ୍ଵଂ ନାନ୍ଯାପେକ୍ଷା ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ହି । ଗାଯତ୍ରୀମାତ୍ରନିଷ୍ଣାତୋ ଦ୍ଵିଜୋ ମୋକ୍ଷମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଥାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ । ଯିଏ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।
କୁର୍ଯାଦନ୍ଯନ୍ନ ଵା କୁର୍ଯାଦିତି ପ୍ରାହ ମନୁଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଵିହାଯ ତାଂ ତୁ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଵିଷ୍ଣୂପାସ୍ତିପରାଯଣଃ
ମନୁ ନିଜେ କହିଛନ୍ତି: 'ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ କି ନ କରିବେ, ଏହା ନିଜର ଇଚ୍ଛା' । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଛାଡି ବିଷ୍ଣୁ ଉପାସନାରେ ଲଗିଯାଏ,
ଶିଵୋପାସ୍ତିରତୋ ଵିପ୍ରୋ ନରକଂ ଯାତି ସର୍ଵଥା । ତସ୍ମାଦାଦ୍ଯଯୁଗେ ରାଜନ୍ ଗାଯତ୍ରୀଜପତତ୍ପରାଃ । ଦେଵୀପଦାମ୍ବୁଜରତା ଆସନ୍ସର୍ଵେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କ ପୂଜାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକକୁ ଯାଏ । ଏହିକାରଣରୁ, ରାଜନ୍, ପ୍ରଥମ ଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ଲଗ୍ନ ଓ ଦେବୀଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ଲୀନ ଥିଲେ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀନାଂ ଗାଯତ୍ରୀଭିନ୍ନାନ୍ଯଦେଵୋପାସନାଶ୍ରଦ୍ଧାହେତୁନିରୂପଣମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କଦାଚିଦଥ କାଲେ ତୁ ଦଶପଞ୍ଚସମା ଵିଭୋ । ପ୍ରାଣିନାଂ କର୍ମଵଶତୋ ନ ଵଵର୍ଷ ଶତକ୍ରତୁଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏକଥର, ଦଶ ପଞ୍ଚ ଅର୍ଥାତ୍ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ, ହେ ମହାବଳୀ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କର୍ମଫଳରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ଦେଲେ ନାହିଁ ।
ଅନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯାତିଦୁର୍ଭିକ୍ଷମଭଵତ୍କ୍ଷଯକାରକମ୍ । ଗହେ ଗୃହେ ଶଵାନାଂ ତୁ ସଂଖ୍ଯା କର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ
ବର୍ଷା ନ ହେବାରୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହେଲା, ଯାହା ଅନେକ ନାଶ ନେଇଆସିଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ମୃତଦେହ ଗଣନା କରିବା ଯାଏ ଅସମ୍ଭବ ହେଲା ।
କେଚିଦଶ୍ଵାନ୍ଵରାହାନ୍ଵା ଭକ୍ଷଯନ୍ତି କ୍ଷୁଧାର୍ଦିତାଃ । ଶଵାନି ଚ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଭକ୍ଷଯନ୍ତ୍ଯପରେ ଜନାଃ
କିଛି ଲୋକ ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ଘୋଡ଼ା କିମ୍ବା ଶୁଆ ଖାଇଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ମୃତଦେହ ଖାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ ।
ବାଲକଂ ବାଲଜନନୀ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ପୁରୁଷ ଏଵ ଚ । ଭକ୍ଷିତୁଂ ଚଲିତାଃ ସର୍ଵେ କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡିତା ନରାଃ
ସମସ୍ତେ ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଶିଶୁ, ଶିଶୁଙ୍କ ମାଆ, ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳା ଓ ପୁରୁଷ ଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ବହଵସ୍ତତ୍ର ଵିଚାରଂ ଚକ୍ରୁରୁତ୍ତମମ୍ । ତପୋଧନୋ ଗୌତମୋଽସ୍ତି ସ ନଃ ଖେଦଂ ହରିଷ୍ଯତି
ସେଠାରେ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମିଶି ଭଲ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ: 'ଏଠାରେ ତପସ୍ବୀ ଗୌତମ ଅଛନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେବେ' ।
ସର୍ଵୈର୍ମିଲିତ୍ଵା ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଗୌତମସ୍ଯାଶ୍ରମେଽଧୁନା । ଗାଯତ୍ରୀଜପସଂସକ୍ତଗୌତମସ୍ଯାଶ୍ରମେଽଧୁନା
ସମସ୍ତେ ମିଶି ଏବେ ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ଠିକ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଗୌତମ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ଲଗ୍ନ ଅଛନ୍ତି ।
ସୁଭିକ୍ଷଂ ଶ୍ରୂଯତେ ତତ୍ର ପ୍ରାଣିନୋ ବହଵୋ ଗତାଃ । ଏଵଂ ଵିମୃଶ୍ଯ ଭୂଦେଵାଃ ସାଗ୍ନିହୋତ୍ରାଃ କୁଟୁମ୍ବିନଃ
ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ସେଠାରେ ଭଳି ଅନ୍ନ ମିଳେ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ସେଠାକୁ ଗଲେ । ଏଭଳି ଭାବି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସହିତ କୁଟୁମ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ
ସଗୋଧନାଃ ସଦାସାଶ୍ଚ ଗୌତମସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଯଯୁଃ । ପୂର୍ଵଦେଶାଦ୍ଯଯୁଃ କେଚିତ୍କେଚିଦ୍ଦକ୍ଷିଣଦେଶତଃ
ଗୋଉଠା ଓ ଦାସ-ଦାସୀ ସହିତ ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଥିଲେ । କିଛି ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ, କିଛି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଆସିଥିଲେ ।
ପାଶ୍ଚାତ୍ଯା ଔତ୍ତରାହାଶ୍ଚ ନାନାଦିଗ୍ଭ୍ଯଃ ସମାଯଯୁଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମାଜଂ ଵିପ୍ରାଣାଂ ପ୍ରଣନାମ ସ ଗୌତମଃ
ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆସିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏଭଳି ଏକତ୍ର ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ଗୌତମ ସମ୍ମାନ ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ ।
ଆସନାଦ୍ଯୁପଚାରୈଶ୍ଚ ପୂଜଯାମାସ ଵାଡଵାନ୍ । ଚକାର କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନଂ ତତଶ୍ଚାଗମକାରଣମ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆସନ ଓ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଆଦର କଲେ, ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଅବସ୍ଥା ପଚାରି, ତାପରେ ଆସିବାର କାରଣ ଜାଣିଲେ ।
ତେ ସର୍ଵେ ସ୍ଵସ୍ଵଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କଥଯାମାସୁରୁତ୍ସ୍ମଯାଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାନ୍ଦୁଃଖିତାନ୍ଵିପ୍ରାନଭଯଂ ଦତ୍ତଵାନ୍ମୁନିଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ନିଜ ଘଟଣା କହିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ମୁନି ସେମାନଙ୍କୁ ଭୟ ନ ହେବାକୁ ଆଶ୍ବାସନ ଦେଲେ ।
ଯୁଷ୍ମାକମେତତ୍ସଦନଂ ଭଵଦ୍ଦାସୋଽସ୍ମି ସର୍ଵଥା । କା ଚିନ୍ତା ଭଵତାଂ ଵିପ୍ରା ମଯି ଦାସେ ଵିରାଜତି
ଏହି ଘର ଆପଣମାନଙ୍କର, ମୁଁ ସବୁ ଦିଗରେ ଆପଣମାନଙ୍କର ଦାସ । ମୁଁ ଦାସ ଥିବା ବେଳେ, ଆପଣମାନେ କାହିଁକି ଚିନ୍ତା କରିବେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ?
ଧନ୍ଯୋଽହମସ୍ମିନ୍ସମଯେ ଯୂଯଂ ସର୍ଵେ ତପୋଧନାଃ । ଯେଷାଂ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେଣ ଦୁଷ୍କୃତଂ ସୁକୃତାଯତେ
ଏହି ସମୟରେ ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ହେ ତପସ୍ଵୀମାନେ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସହିତ ମୋର ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଭଲ କାମରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
ତେ ସର୍ଵେ ପାଦରଜସା ପାଵଯନ୍ତି ଗୃହଂ ମମ । କୋ ମଦନ୍ଯୋ ଭଵେଦ୍ଧନ୍ଯୋ ଭଵତାଂ ସମନୁଗ୍ରହାତ୍
ତୁମମାନେଙ୍କର ପାଦଧୂଳି ମୋ ଘରକୁ ପବିତ୍ର କରିଦେଉଛି; ତୁମମାନେଙ୍କର କୃପାରେ ମୋତେ ଛାଡି ଅନ୍ୟ କିଏ ଏତେ ଧନ୍ୟ ହେବେ?
ସ୍ଥେଯଂ ସର୍ଵୈଃ ସୁଖେନୈଵ ସନ୍ଧ୍ଯାଜପପରାଯଣୈଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ସର୍ଵାନ୍ମମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଗୌତମୋ ମୁନିରାଟ୍ ତତଃ
ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦରେ ରୁହନ୍ତୁ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଜପରେ ଲଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଗୌତମ ମୁନି—
ଗାଯତ୍ରୀଂ ପ୍ରାର୍ଥଯାମାସ ଭକ୍ତିସନ୍ନତକନ୍ଧରଃ । ନମୋ ଦେଵି ମହାଵିଦ୍ଯେ ଵେଦମାତଃ ପରାତ୍ପରେ
ଭକ୍ତିଭାବରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଲେ: 'ମୋର ନମସ୍କାର ହେ ଦେବୀ, ମହାଜ୍ଞାନ ଦାୟିନୀ, ବେଦମାତା, ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ।'
ଵ୍ଯାହୃତ୍ଯାଦିମହାମନ୍ତ୍ରରୂପେ ପ୍ରଣଵରୂପିଣି । ସାମ୍ଯାଵସ୍ଥାତ୍ମିକେ ମାତର୍ନମୋ ହ୍ରୀଂକାରରୂପିଣି
ତୁମେ ବ୍ୟାହୃତି ଓ ମହାମନ୍ତ୍ରର ଆକାର, ପ୍ରଣବ ରୂପିଣୀ, ସମତାର ସ୍ୱରୂପ, ମାଆ, ହ୍ରୀଂ ଅକ୍ଷରର ଆକାର ତୁମକୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
ସ୍ଵାହାସ୍ଵଧାସ୍ଵରୂପେ ତ୍ଵାଂ ନମାମି ସକଲାର୍ଥଦାମ୍ । ଭକ୍ତକଲ୍ପଲତାଂ ଦେଵୀମଵସ୍ଥାତ୍ରଯସାକ୍ଷିଣୀମ୍
ସ୍ୱାହା ଓ ସ୍ୱଧା ରୂପିଣୀ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା, ଭକ୍ତମାନେଙ୍କ ପାଇଁ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଦେବୀ, ତିନି ଅବସ୍ଥାର ସାକ୍ଷୀ ତୁମକୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
ତୁର୍ଯାତୀତସ୍ଵରୂପାଂ ଚ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍ । ସର୍ଵଵେଦାନ୍ତସଂଵେଦ୍ଯାଂ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲଵାସିନୀମ୍
ତୁମେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ, ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ରୂପ, ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଉଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ବସିଥିବା।
ପ୍ରାତର୍ବାଲାଂ ରକ୍ତଵର୍ଣାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଯୁଵତୀଂ ପରାମ୍ । ସାଯାହ୍ନେ କୃଷ୍ଣଵର୍ଣାଂ ତାଂ ଵୃଦ୍ଧାଂ ନିତ୍ଯଂ ନମାମ୍ଯହମ୍
ପ୍ରଭାତରେ ତୁମକୁ ବାଳିକା ଭାବେ, ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ; ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୁବତୀ ଭାବେ; ସାଞ୍ଜରେ କଳା ରଙ୍ଗରେ; ଏବଂ ସଦା ବୃଦ୍ଧା ଭାବେ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।