ସ୍ଥୂଲଦେହୋ ଭଵେଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଲିଙ୍ଗଦେହୋ ହରିଃ ସ୍ମୃତଃ । ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ କାରଣୋ ଦେହସ୍ତୁରୀଯା ତ୍ଵହମେଵ ହି
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶରୀର ମୋଟା, ହରିଙ୍କର ଶରୀର ସୂକ୍ଷ୍ମ, ରୁଦ୍ରଙ୍କର କାରଣ ଶରୀର; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହାର ଚୌଥା ଅବସ୍ଥା।
ସାମ୍ଯାଵସ୍ଥା ତୁ ଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ସର୍ଵାନ୍ତର୍ଯାମିରୂପିଣୀ । ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ମଦ୍ରୂପଂ ରୂପଵର୍ଜିତମ୍
ସମତା ଅବସ୍ଥାକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ବସିଥିବା ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ମୋର ନିରାକାର ରୂପ।
ନିର୍ଗୁଣଂ ସଗୁଣଂ ଚେତି ଦ୍ଵିଧା ମଦ୍ରୂପମୁଚ୍ଯତେ । ନିର୍ଗୁଣଂ ମାଯଯା ହୀନଂ ସଗୁଣଂ ମାଯଯା ଯୁତମ୍
ମୋର ରୂପ ଦୁଇପ୍ରକାର — ଗୁଣ ଥିବା ଓ ଗୁଣ ନଥିବା; ଯେଉଁଠି ମାୟା ନାହିଁ, ସେଠି ନିର୍ଗୁଣ; ଯେଉଁଠି ମାୟା ଅଛି, ସେଠି ସଗୁଣ।
ସାହଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦନ୍ତଃ ସମ୍ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଚ । ପ୍ରେରଯାମ୍ଯନିଶଂ ଜୀଵଂ ଯଥାକର୍ମ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି କରି, ତାହାର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରତି ଜୀବକୁ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ନିତ୍ୟ ଚଳାଉଛି।
ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତିତିରୋଧାନେ ପ୍ରେରଯାମ୍ଯହମେଵ ହି । ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଚ ତଥା ଵିଷ୍ଣୁଂ ରୁଦ୍ରଂ ଵୈ କାରଣାତ୍ମକମ୍
ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ଲୟ — ଏହି ସବୁକୁ ମୁଁ ନିଜେ ଚଳାଉଛି; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କାରଣ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ମୁଁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ମଦ୍ଭଯାଦ୍ଵାତି ପଵନୋ ଭୀତ୍ଯା ସୂର୍ଯଶ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି । ଇନ୍ଦ୍ରାଗ୍ନିମୃତ୍ଯଵସ୍ତଦ୍ଵତ୍ସାହଂ ସର୍ଵୋତ୍ତମା ସ୍ମୃତା
ମୋର ଭୟରେ ପବନ ବହେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଳେ; ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି; ଏହିପରି ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଥିବା ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ମତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ଭଵଦ୍ଭିସ୍ତୁ ଜଯୋ ଲବ୍ଧୋଽସ୍ତି ସର୍ଵଥା । ଯୁଷ୍ମାନହଂ ନର୍ତଯାମି କାଷ୍ଠପୁତ୍ତଲିକୋପମାନ୍
ମୋର କୃପାରେ ତୁମେ ସବୁବେଳେ ବିଜୟ ଲାଭ କର; ମୁଁ ତୁମମାନେ କଠପୁତଳି ପରି ନଚାଏ।
କଦାଚିଦ୍ଦେଵଵିଜଯଂ ଦୈତ୍ଯାନାଂ ଵିଜଯଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରା ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ସର୍ଵଂ କୁର୍ଵେ କର୍ମାନୁରୋଧତଃ
କେବେ ଦେବମାନେ ବିଜୟୀ, କେବେ ଦାନବମାନେ; ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କାମ କରେ।
ତାଂ ମାଂ ସର୍ଵାତ୍ମିକାଂ ଯୂଯଂ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ନିଜଗର୍ଵତଃ । ଅହଙ୍କାରାଵୃତାତ୍ମାନୋ ମୋହମାପ୍ତା ଦୁରନ୍ତକମ୍
ତୁମେ ନିଜ ଅହଂକାରରେ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଅହଂକାରରେ ଢାକି, ସମସ୍ତ ଭିତରେ ଥିବା ମୋତେ ଭୁଲି, ଭୟଙ୍କର ମୋହରେ ପଡ଼ିଛ।
ଅନୁଗ୍ରହଂ ତତଃ କର୍ତୁଂ ଯୁଷ୍ମଦ୍ଦେହାଦନୁତ୍ତମମ୍ । ନିଃସୃତଂ ସହସା ତେଜୋ ମଦୀଯଂ ଯକ୍ଷମିତ୍ଯପି
ତେଣୁ ତୁମ ପ୍ରତି ଦୟା କରିବା ପାଇଁ, ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ହଠାତ୍ ତୁମ ଦେହରୁ ବାହାରିଲା, ଯାହାକୁ ଯକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅତଃ ପରଂ ସର୍ଵଭାଵୈର୍ହିତ୍ଵା ଗର୍ଵଂ ତୁ ଦେହଜମ୍ । ମାମେଵ ଶରଣଂ ଯାତ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦେହଜ ଗର୍ବକୁ ଛାଡ଼ି, ସଦା ଚିତ୍ତ ଆନନ୍ଦ ମୟ ମୋତେ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କର।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଚ ମହାଦେଵୀ ମୂଲପ୍ରକୃତିରୀଶ୍ଵରୀ । ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ଗତା ସଦ୍ଯୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଦେଵୈରଭିଷ୍ଟୁତା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି କହି, ମହାଦେବୀ, ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ଓ ଇଶ୍ୱରୀ, ଦେବମାନଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ, ସହସା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ତତଃ ସର୍ଵେ ସ୍ଵଗର୍ଵଂ ତୁ ଵିହାଯ ପଦପଙ୍କଜମ୍ । ସମ୍ଯଗାରାଧଯାମାସୁର୍ଭଗଵତ୍ଯାଃ ପରାତ୍ପରମ୍
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଗର୍ବକୁ ଛାଡ଼ି, ଭଲଭାବରେ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଥିବା ଭଗବତୀଙ୍କ ଚରଣକମଳକୁ ପୂଜିଲେ।
ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯଂ ସର୍ଵଦା ସର୍ଵେ ଗାଯତ୍ରୀଜପତତ୍ପରାଃ । ଯଜ୍ଞଭାଗାଦିଭିଃ ସର୍ଵେ ଦେଵୀଂ ନିତ୍ଯଂ ସିଷେଵିରେ
ସମସ୍ତେ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସବୁବେଳେ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପରେ ଲଗିଥିଲେ; ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଏଵଂ ସତ୍ଯଯୁଗେ ସର୍ଵେ ଗାଯତ୍ରୀଜପତତ୍ପରାଃ । ତାରହୃଲ୍ଲେଖଯୋଶ୍ଚାପି ଜପେ ନିଷ୍ଣାତମାନସାଃ
ଏଭଳି ସତ୍ୟଯୁଗରେ ସମସ୍ତେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ । ସେମାନେ ତାରା ଓ ହୃଲ୍ଲେଖା ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଦକ୍ଷତା ଅर्जନ କରିଥିଲେ ।
ନ ଵିଷ୍ଣୂପାସନା ନିତ୍ଯା ଵେଦେନୋକ୍ତା ତୁ କୁତ୍ରଚିତ୍ । ନ ଵିଷ୍ଣୁଦୀକ୍ଷା ନିତ୍ଯାସ୍ତି ଶିଵସ୍ଯାପି ତଥୈଵ ଚ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପୂଜା ସେତେବେଳେ ସାଧାରଣ ଓ ନିତ୍ୟ ନଥିଲା, ବେଦରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇନଥିଲା । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦୀକ୍ଷା ନିତ୍ୟ ନଥିଲା, ଏହି କଥା ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକରୂପ ।
ଗାଯତ୍ର୍ଯୁପାସନା ନିତ୍ଯା ସର୍ଵଵେଦୈଃ ସମୀରିତା । ଯଯା ଵିନା ତ୍ଵଧଃପାତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାସ୍ତି ସର୍ଵଥା
ଗାୟତ୍ରୀ ପୂଜା ଏକମାତ୍ର ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଏହାକୁ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ଏହା ବିନା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କର ପଦ ହରାଇଥାଏ ।
ତାଵତା କୃତକୃତ୍ଯତ୍ଵଂ ନାନ୍ଯାପେକ୍ଷା ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ହି । ଗାଯତ୍ରୀମାତ୍ରନିଷ୍ଣାତୋ ଦ୍ଵିଜୋ ମୋକ୍ଷମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଥାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ । ଯିଏ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।
କୁର୍ଯାଦନ୍ଯନ୍ନ ଵା କୁର୍ଯାଦିତି ପ୍ରାହ ମନୁଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଵିହାଯ ତାଂ ତୁ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଵିଷ୍ଣୂପାସ୍ତିପରାଯଣଃ
ମନୁ ନିଜେ କହିଛନ୍ତି: 'ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ କି ନ କରିବେ, ଏହା ନିଜର ଇଚ୍ଛା' । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଛାଡି ବିଷ୍ଣୁ ଉପାସନାରେ ଲଗିଯାଏ,
ଶିଵୋପାସ୍ତିରତୋ ଵିପ୍ରୋ ନରକଂ ଯାତି ସର୍ଵଥା । ତସ୍ମାଦାଦ୍ଯଯୁଗେ ରାଜନ୍ ଗାଯତ୍ରୀଜପତତ୍ପରାଃ । ଦେଵୀପଦାମ୍ବୁଜରତା ଆସନ୍ସର୍ଵେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କ ପୂଜାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକକୁ ଯାଏ । ଏହିକାରଣରୁ, ରାଜନ୍, ପ୍ରଥମ ଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ଲଗ୍ନ ଓ ଦେବୀଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ଲୀନ ଥିଲେ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀନାଂ ଗାଯତ୍ରୀଭିନ୍ନାନ୍ଯଦେଵୋପାସନାଶ୍ରଦ୍ଧାହେତୁନିରୂପଣମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କଦାଚିଦଥ କାଲେ ତୁ ଦଶପଞ୍ଚସମା ଵିଭୋ । ପ୍ରାଣିନାଂ କର୍ମଵଶତୋ ନ ଵଵର୍ଷ ଶତକ୍ରତୁଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏକଥର, ଦଶ ପଞ୍ଚ ଅର୍ଥାତ୍ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ, ହେ ମହାବଳୀ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କର୍ମଫଳରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ଦେଲେ ନାହିଁ ।
ଅନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯାତିଦୁର୍ଭିକ୍ଷମଭଵତ୍କ୍ଷଯକାରକମ୍ । ଗହେ ଗୃହେ ଶଵାନାଂ ତୁ ସଂଖ୍ଯା କର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ
ବର୍ଷା ନ ହେବାରୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହେଲା, ଯାହା ଅନେକ ନାଶ ନେଇଆସିଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ମୃତଦେହ ଗଣନା କରିବା ଯାଏ ଅସମ୍ଭବ ହେଲା ।
କେଚିଦଶ୍ଵାନ୍ଵରାହାନ୍ଵା ଭକ୍ଷଯନ୍ତି କ୍ଷୁଧାର୍ଦିତାଃ । ଶଵାନି ଚ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଭକ୍ଷଯନ୍ତ୍ଯପରେ ଜନାଃ
କିଛି ଲୋକ ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ଘୋଡ଼ା କିମ୍ବା ଶୁଆ ଖାଇଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ମୃତଦେହ ଖାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ ।
ବାଲକଂ ବାଲଜନନୀ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ପୁରୁଷ ଏଵ ଚ । ଭକ୍ଷିତୁଂ ଚଲିତାଃ ସର୍ଵେ କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡିତା ନରାଃ
ସମସ୍ତେ ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଶିଶୁ, ଶିଶୁଙ୍କ ମାଆ, ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳା ଓ ପୁରୁଷ ଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ବହଵସ୍ତତ୍ର ଵିଚାରଂ ଚକ୍ରୁରୁତ୍ତମମ୍ । ତପୋଧନୋ ଗୌତମୋଽସ୍ତି ସ ନଃ ଖେଦଂ ହରିଷ୍ଯତି
ସେଠାରେ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମିଶି ଭଲ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ: 'ଏଠାରେ ତପସ୍ବୀ ଗୌତମ ଅଛନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେବେ' ।
ସର୍ଵୈର୍ମିଲିତ୍ଵା ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଗୌତମସ୍ଯାଶ୍ରମେଽଧୁନା । ଗାଯତ୍ରୀଜପସଂସକ୍ତଗୌତମସ୍ଯାଶ୍ରମେଽଧୁନା
ସମସ୍ତେ ମିଶି ଏବେ ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ଠିକ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଗୌତମ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ଲଗ୍ନ ଅଛନ୍ତି ।
ସୁଭିକ୍ଷଂ ଶ୍ରୂଯତେ ତତ୍ର ପ୍ରାଣିନୋ ବହଵୋ ଗତାଃ । ଏଵଂ ଵିମୃଶ୍ଯ ଭୂଦେଵାଃ ସାଗ୍ନିହୋତ୍ରାଃ କୁଟୁମ୍ବିନଃ
ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ସେଠାରେ ଭଳି ଅନ୍ନ ମିଳେ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ସେଠାକୁ ଗଲେ । ଏଭଳି ଭାବି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସହିତ କୁଟୁମ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ
ସଗୋଧନାଃ ସଦାସାଶ୍ଚ ଗୌତମସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଯଯୁଃ । ପୂର୍ଵଦେଶାଦ୍ଯଯୁଃ କେଚିତ୍କେଚିଦ୍ଦକ୍ଷିଣଦେଶତଃ
ଗୋଉଠା ଓ ଦାସ-ଦାସୀ ସହିତ ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଥିଲେ । କିଛି ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ, କିଛି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଆସିଥିଲେ ।
ପାଶ୍ଚାତ୍ଯା ଔତ୍ତରାହାଶ୍ଚ ନାନାଦିଗ୍ଭ୍ଯଃ ସମାଯଯୁଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମାଜଂ ଵିପ୍ରାଣାଂ ପ୍ରଣନାମ ସ ଗୌତମଃ
ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆସିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏଭଳି ଏକତ୍ର ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ଗୌତମ ସମ୍ମାନ ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ ।
ଆସନାଦ୍ଯୁପଚାରୈଶ୍ଚ ପୂଜଯାମାସ ଵାଡଵାନ୍ । ଚକାର କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନଂ ତତଶ୍ଚାଗମକାରଣମ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆସନ ଓ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଆଦର କଲେ, ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଅବସ୍ଥା ପଚାରି, ତାପରେ ଆସିବାର କାରଣ ଜାଣିଲେ ।