ସର୍ଵେ ଵେଦା ଯତ୍ପଦମାମନନ୍ତି ତପାଂସି ସର୍ଵାଣି ଚ ଯଦ୍ଵଦନ୍ତି । ଯଦିଚ୍ଛନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚରନ୍ତି ତତ୍ତେ ପଦଂ ସଂଗ୍ରହେଣ ବ୍ରଵୀମି
'ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ବେଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟା ଉଲ୍ଲେଖ କରେ, ଯାହା ପାଇଁ ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେଇ ପଦକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।'
ଓମିତ୍ଯେକାକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ତଦେଵାହୁଶ୍ଚ ହ୍ରୀଂମଯମ୍ । ଦ୍ଵେ ବୀଜେ ମମ ମନ୍ତ୍ରୌ ସ୍ତୋ ମୁଖ୍ଯତ୍ଵେନ ସୁରୋତ୍ତମ
'ଓଁ ଏକ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ, ଏହାକୁ ହ୍ରୀଂ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ବୀଜ ମୋର ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଧାନ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ଭାଗଦ୍ଵଯଵତୀ ଯସ୍ମାତ୍ସୃଜାମି ସକଲଂ ଜଗତ୍ । ତତ୍ରୈକଭାଗଃ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦନାମକଃ
'ମୋର ଦୁଇଟି ଭାଗ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହାର ଏକ ଭାଗକୁ ସଚିତ୍ ଆନନ୍ଦ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି।'
ମାଯାପ୍ରକୃତିସଂଜ୍ଞସ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଭାଗ ଈରିତଃ । ସା ଚ ମାଯା ପରା ଶକ୍ତିଃ ଶକ୍ତିମତ୍ଯହମୀଶ୍ଵରୀ
'ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗକୁ ମାୟା କିମ୍ବା ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ମାୟା ମୋର ପରାଶକ୍ତି; ମୁଁ ଶକ୍ତିମାନ ଈଶ୍ୱରୀ।'
ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରିକେଵେଯଂ ମମାଭିନ୍ନତ୍ଵମାଗତା । ସାମ୍ଯାଵସ୍ଥାତ୍ମିକା ଚୈଷା ମାଯା ମମ ସୁରୋତ୍ତମ
'ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ମାୟା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅଭିନ୍ନ। ଏହି ମାୟା ମୋର ସାମ୍ୟାବସ୍ଥା, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ପ୍ରଲଯେ ସର୍ଵଜଗତୋ ମଦଭିନ୍ନୈଵ ତିଷ୍ଠତି । ପ୍ରାଣିକର୍ମପରୀପାକଵଶତଃ ପୁନରେଵ ହି
'ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ସେ ମୋତେ ଅଭିନ୍ନ ଭାବେ ରହିଥାଏ; ପରେ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ କର୍ମ ଫଳ ପକା ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ପୁନି ପ୍ରକଟ ହୁଏ।'
ରୂପଂ ତଦେଵମଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵ୍ଯକ୍ତୀଭାଵମୁପୈତି ଚ । ଅନ୍ତର୍ମୁଖା ତୁ ଯାଵସ୍ଥା ସା ମାଯେତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପଟିଏ ପରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଭିତରକୁ ରହିଥାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମାୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ବହିର୍ମୁଖା ତୁ ଯା ମାଯା ତମଃଶବ୍ଦେନ ସୋଚ୍ଯତେ । ବହିର୍ମୁଖାତ୍ତମୋରୂପାଜ୍ଜାଯତେ ସତ୍ତ୍ଵସମ୍ଭଵଃ
ଯେତେବେଳେ ମାୟା ବାହାରକୁ ମୁହଁ ଦିଏ, ସେଠାରେ ତାକୁ ଅନ୍ଧକାର ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଏହି ବାହ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରରୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରଜୋଗୁଣସ୍ତଦୈଵ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଗାଦୌ ସୁରସତ୍ତମ । ଗୁଣତ୍ରଯାତ୍ମକାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ରଜୋଗୁଣ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର — ଏମାନେ ତିନି ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ଗଠିତ।
ରଜୋଗୁଣାଧିକୋ ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଃ ସତ୍ତ୍ଵାଧିକୋ ଭଵେତ୍ । ତମୋଗୁଣାଧିକୋ ରୁଦ୍ରଃ ସର୍ଵକାରଣରୂପଧୃକ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କରେ ରଜୋଗୁଣ ବେଶି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ, ରୁଦ୍ରଙ୍କରେ ତମୋଗୁଣ ଅଧିକ ଥାଏ; ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାରଣର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ସ୍ଥୂଲଦେହୋ ଭଵେଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଲିଙ୍ଗଦେହୋ ହରିଃ ସ୍ମୃତଃ । ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ କାରଣୋ ଦେହସ୍ତୁରୀଯା ତ୍ଵହମେଵ ହି
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶରୀର ମୋଟା, ହରିଙ୍କର ଶରୀର ସୂକ୍ଷ୍ମ, ରୁଦ୍ରଙ୍କର କାରଣ ଶରୀର; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହାର ଚୌଥା ଅବସ୍ଥା।
ସାମ୍ଯାଵସ୍ଥା ତୁ ଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ସର୍ଵାନ୍ତର୍ଯାମିରୂପିଣୀ । ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ମଦ୍ରୂପଂ ରୂପଵର୍ଜିତମ୍
ସମତା ଅବସ୍ଥାକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ବସିଥିବା ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ମୋର ନିରାକାର ରୂପ।
ନିର୍ଗୁଣଂ ସଗୁଣଂ ଚେତି ଦ୍ଵିଧା ମଦ୍ରୂପମୁଚ୍ଯତେ । ନିର୍ଗୁଣଂ ମାଯଯା ହୀନଂ ସଗୁଣଂ ମାଯଯା ଯୁତମ୍
ମୋର ରୂପ ଦୁଇପ୍ରକାର — ଗୁଣ ଥିବା ଓ ଗୁଣ ନଥିବା; ଯେଉଁଠି ମାୟା ନାହିଁ, ସେଠି ନିର୍ଗୁଣ; ଯେଉଁଠି ମାୟା ଅଛି, ସେଠି ସଗୁଣ।
ସାହଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦନ୍ତଃ ସମ୍ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଚ । ପ୍ରେରଯାମ୍ଯନିଶଂ ଜୀଵଂ ଯଥାକର୍ମ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି କରି, ତାହାର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରତି ଜୀବକୁ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ନିତ୍ୟ ଚଳାଉଛି।
ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତିତିରୋଧାନେ ପ୍ରେରଯାମ୍ଯହମେଵ ହି । ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଚ ତଥା ଵିଷ୍ଣୁଂ ରୁଦ୍ରଂ ଵୈ କାରଣାତ୍ମକମ୍
ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ଲୟ — ଏହି ସବୁକୁ ମୁଁ ନିଜେ ଚଳାଉଛି; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କାରଣ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ମୁଁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ମଦ୍ଭଯାଦ୍ଵାତି ପଵନୋ ଭୀତ୍ଯା ସୂର୍ଯଶ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି । ଇନ୍ଦ୍ରାଗ୍ନିମୃତ୍ଯଵସ୍ତଦ୍ଵତ୍ସାହଂ ସର୍ଵୋତ୍ତମା ସ୍ମୃତା
ମୋର ଭୟରେ ପବନ ବହେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଳେ; ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି; ଏହିପରି ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଥିବା ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ମତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ଭଵଦ୍ଭିସ୍ତୁ ଜଯୋ ଲବ୍ଧୋଽସ୍ତି ସର୍ଵଥା । ଯୁଷ୍ମାନହଂ ନର୍ତଯାମି କାଷ୍ଠପୁତ୍ତଲିକୋପମାନ୍
ମୋର କୃପାରେ ତୁମେ ସବୁବେଳେ ବିଜୟ ଲାଭ କର; ମୁଁ ତୁମମାନେ କଠପୁତଳି ପରି ନଚାଏ।
କଦାଚିଦ୍ଦେଵଵିଜଯଂ ଦୈତ୍ଯାନାଂ ଵିଜଯଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରା ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ସର୍ଵଂ କୁର୍ଵେ କର୍ମାନୁରୋଧତଃ
କେବେ ଦେବମାନେ ବିଜୟୀ, କେବେ ଦାନବମାନେ; ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କାମ କରେ।
ତାଂ ମାଂ ସର୍ଵାତ୍ମିକାଂ ଯୂଯଂ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ନିଜଗର୍ଵତଃ । ଅହଙ୍କାରାଵୃତାତ୍ମାନୋ ମୋହମାପ୍ତା ଦୁରନ୍ତକମ୍
ତୁମେ ନିଜ ଅହଂକାରରେ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଅହଂକାରରେ ଢାକି, ସମସ୍ତ ଭିତରେ ଥିବା ମୋତେ ଭୁଲି, ଭୟଙ୍କର ମୋହରେ ପଡ଼ିଛ।
ଅନୁଗ୍ରହଂ ତତଃ କର୍ତୁଂ ଯୁଷ୍ମଦ୍ଦେହାଦନୁତ୍ତମମ୍ । ନିଃସୃତଂ ସହସା ତେଜୋ ମଦୀଯଂ ଯକ୍ଷମିତ୍ଯପି
ତେଣୁ ତୁମ ପ୍ରତି ଦୟା କରିବା ପାଇଁ, ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ହଠାତ୍ ତୁମ ଦେହରୁ ବାହାରିଲା, ଯାହାକୁ ଯକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅତଃ ପରଂ ସର୍ଵଭାଵୈର୍ହିତ୍ଵା ଗର୍ଵଂ ତୁ ଦେହଜମ୍ । ମାମେଵ ଶରଣଂ ଯାତ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦେହଜ ଗର୍ବକୁ ଛାଡ଼ି, ସଦା ଚିତ୍ତ ଆନନ୍ଦ ମୟ ମୋତେ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କର।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଚ ମହାଦେଵୀ ମୂଲପ୍ରକୃତିରୀଶ୍ଵରୀ । ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ଗତା ସଦ୍ଯୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଦେଵୈରଭିଷ୍ଟୁତା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି କହି, ମହାଦେବୀ, ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ଓ ଇଶ୍ୱରୀ, ଦେବମାନଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ, ସହସା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ତତଃ ସର୍ଵେ ସ୍ଵଗର୍ଵଂ ତୁ ଵିହାଯ ପଦପଙ୍କଜମ୍ । ସମ୍ଯଗାରାଧଯାମାସୁର୍ଭଗଵତ୍ଯାଃ ପରାତ୍ପରମ୍
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଗର୍ବକୁ ଛାଡ଼ି, ଭଲଭାବରେ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଥିବା ଭଗବତୀଙ୍କ ଚରଣକମଳକୁ ପୂଜିଲେ।
ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯଂ ସର୍ଵଦା ସର୍ଵେ ଗାଯତ୍ରୀଜପତତ୍ପରାଃ । ଯଜ୍ଞଭାଗାଦିଭିଃ ସର୍ଵେ ଦେଵୀଂ ନିତ୍ଯଂ ସିଷେଵିରେ
ସମସ୍ତେ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସବୁବେଳେ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପରେ ଲଗିଥିଲେ; ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଏଵଂ ସତ୍ଯଯୁଗେ ସର୍ଵେ ଗାଯତ୍ରୀଜପତତ୍ପରାଃ । ତାରହୃଲ୍ଲେଖଯୋଶ୍ଚାପି ଜପେ ନିଷ୍ଣାତମାନସାଃ
ଏଭଳି ସତ୍ୟଯୁଗରେ ସମସ୍ତେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ । ସେମାନେ ତାରା ଓ ହୃଲ୍ଲେଖା ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଦକ୍ଷତା ଅर्जନ କରିଥିଲେ ।
ନ ଵିଷ୍ଣୂପାସନା ନିତ୍ଯା ଵେଦେନୋକ୍ତା ତୁ କୁତ୍ରଚିତ୍ । ନ ଵିଷ୍ଣୁଦୀକ୍ଷା ନିତ୍ଯାସ୍ତି ଶିଵସ୍ଯାପି ତଥୈଵ ଚ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପୂଜା ସେତେବେଳେ ସାଧାରଣ ଓ ନିତ୍ୟ ନଥିଲା, ବେଦରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇନଥିଲା । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦୀକ୍ଷା ନିତ୍ୟ ନଥିଲା, ଏହି କଥା ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକରୂପ ।
ଗାଯତ୍ର୍ଯୁପାସନା ନିତ୍ଯା ସର୍ଵଵେଦୈଃ ସମୀରିତା । ଯଯା ଵିନା ତ୍ଵଧଃପାତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାସ୍ତି ସର୍ଵଥା
ଗାୟତ୍ରୀ ପୂଜା ଏକମାତ୍ର ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଏହାକୁ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ଏହା ବିନା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କର ପଦ ହରାଇଥାଏ ।
ତାଵତା କୃତକୃତ୍ଯତ୍ଵଂ ନାନ୍ଯାପେକ୍ଷା ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ହି । ଗାଯତ୍ରୀମାତ୍ରନିଷ୍ଣାତୋ ଦ୍ଵିଜୋ ମୋକ୍ଷମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଥାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ । ଯିଏ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।
କୁର୍ଯାଦନ୍ଯନ୍ନ ଵା କୁର୍ଯାଦିତି ପ୍ରାହ ମନୁଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଵିହାଯ ତାଂ ତୁ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଵିଷ୍ଣୂପାସ୍ତିପରାଯଣଃ
ମନୁ ନିଜେ କହିଛନ୍ତି: 'ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ କି ନ କରିବେ, ଏହା ନିଜର ଇଚ୍ଛା' । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଛାଡି ବିଷ୍ଣୁ ଉପାସନାରେ ଲଗିଯାଏ,
ଶିଵୋପାସ୍ତିରତୋ ଵିପ୍ରୋ ନରକଂ ଯାତି ସର୍ଵଥା । ତସ୍ମାଦାଦ୍ଯଯୁଗେ ରାଜନ୍ ଗାଯତ୍ରୀଜପତତ୍ପରାଃ । ଦେଵୀପଦାମ୍ବୁଜରତା ଆସନ୍ସର୍ଵେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କ ପୂଜାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକକୁ ଯାଏ । ଏହିକାରଣରୁ, ରାଜନ୍, ପ୍ରଥମ ଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ଲଗ୍ନ ଓ ଦେବୀଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ଲୀନ ଥିଲେ ।