ତ୍ରଯୀ ତ୍ରିଵର୍ଗନିଲଯା ତୁର୍ଯା ତୁର୍ଯପଦାତ୍ମିକା । ପଞ୍ଚମୀ ପଞ୍ଚଭୂତେଶୀ ଷଷ୍ଠୀ ଷଷ୍ଠେଶ୍ଵରୀତି ଚ
ତୁମେ ତିନି ବେଦ, ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥର ଆଶ୍ରୟ, ଚତୁର୍ଥ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାର ସ୍ୱରୂପ; ପଞ୍ଚମୀ, ପଞ୍ଚ ଭୂତର ଶ୍ୱାସିନୀ, ଷଷ୍ଠୀ ଓ ଷଷ୍ଠ ଅଧିପତି।
ସପ୍ତମୀ ସପ୍ତଵାରେଶୀ ସପ୍ତସପ୍ତଵରପ୍ରଦା । ଅଷ୍ଟମୀ ଵସୁନାଥା ଚ ନଵଗ୍ରହମଯୀଶ୍ଵରୀ
ସପ୍ତମୀ, ସପ୍ତ ଦିନର ଅଧିପତି, ସପ୍ତ ସପ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିବା; ଅଷ୍ଟମୀ, ବସୁମାନେର ମା, ନବ ଗ୍ରହର ଶ୍ୱାସିନୀ।
ନଵରାଗକଲା ରମ୍ଯା ନଵସଂଖ୍ଯା ନଵେଶ୍ଵରୀ । ଦଶମୀ ଦଶଦିକ୍ପୂଜ୍ଯା ଦଶାଶାଵ୍ଯାପିନୀ ରମା
ନବ ରାଗ ଓ କଳାରେ ମଧୁର, ନବ ସଂଖ୍ୟାର ମୂର୍ତ୍ତି, ନବଙ୍କ ଅଧିପତି; ଦଶମୀ, ଦଶ ଦିଗରେ ପୂଜିତ, ଦଶ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପିତ, ହେ ରମା।
ଏକାଦଶାତ୍ମିକା ଚୈକାଦଶରୁଦ୍ରନିଷେଵିତା । ଏକାଦଶୀତିଥିପ୍ରୀତା ଏକାଦଶଗଣାଧିପା
ଏକାଦଶ ଆକାରର, ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଏକାଦଶ ଗଣର ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିବା।
ଦ୍ଵାଦଶୀ ଦ୍ଵାଦଶଭୁଜା ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯଜନ୍ମଭୂଃ । ତ୍ରଯୋଦଶାତ୍ମିକା ଦେଵୀ ତ୍ରଯୋଦଶଗଣପ୍ରିଯା
ଦ୍ୱାଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶ ଭୁଜା, ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ମାତୃଭୂମି; ତ୍ରୟୋଦଶ ଆକାରର ଦେବୀ, ତ୍ରୟୋଦଶ ଗଣଙ୍କର ପ୍ରିୟ।
ତ୍ରଯୋଦଶାଭିଧା ଭିନ୍ନା ଵିଶ୍ଵେଦେଵାଧିଦେଵତା । ଚତୁର୍ଦଶେନ୍ଦ୍ରଵରଦା ଚତୁର୍ଦଶମନୁପ୍ରସୂଃ
ତ୍ରୟୋଦଶ ନାମରେ ପରିଚିତ, ବିଶିଷ୍ଟ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଦେବୀ; ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିବା, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନୁଙ୍କ ମା।
ପଞ୍ଚାଧିକଦଶୀ ଵେଦ୍ଯା ପଞ୍ଚାଧିକଦଶୀ ତିଥିଃ । ଷୋଡଶୀ ଷୋଡଶଭୁଜା ଷୋଡଶେନ୍ଦୁକଲାମଯୀ
ପନ୍ଦରତିଥିକୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ସେହି ପନ୍ଦରତିଥି ହେଉଛି; ମା' ଛଉଦଶୀ ରୂପେ, ଛଉଦଶଟି ବାହୁ ଓ ଛଉଦଶଟି ଚନ୍ଦ୍ରକଳାରେ ଗଠିତ।
ଷୋଡଶାତ୍ମକଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁଵ୍ଯାପ୍ତଦିଵ୍ଯକଲେଵରା । ଏଵଂରୂପାସି ଦେଵେଶି ନିର୍ଗୁଣେ ତାମସୋଦଯେ
ମା'ଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଛଉଦଶ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ଆଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏଭଳି ଆପଣଙ୍କର ରୂପ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବୀ, ଗୁଣରୁ ତାରି, ତାମସିକ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ।
ତ୍ଵଯା ଗୃହୀତୋ ଭଗଵାନ୍ଦେଵଦେଵୋ ରମାପତିଃ । ଏତୌ ଦୁରାସଦୌ ଦୈତ୍ଯୌ ଵିକ୍ରାନ୍ତୌ ମଧୁକୈଟଭୌ
ମା' ତୁମେ ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କର ଦେବ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅବଧିନ୍ଧା କରିଥିଲ; ଏହି ଦୁଇ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭୟଙ୍କର।
ଏତଯୋଶ୍ଚ ଵଧାର୍ଥାଯ ଦେଵେଶଂ ପ୍ରତିବୋଧଯ । ମୁନିରୁଵାଚ ଏଵଂ ସ୍ତୁତା ଭଗଵତୀ ତାମସୀ ଭଗଵତ୍ପ୍ରିଯା
ଏହି ଦୁଇଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ, ଦେବତାଙ୍କର ଦେବଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କର; ମୁନି କହିଲେ—ଏଭଳି ପ୍ରଶଂସା କରିବା ପରେ, ତାମସୀ ଭଗବତୀ, ଭଗବାନଙ୍କର ପ୍ରିୟା—
ଦେଵଦେଵଂ ତଦା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମୋହଯାମାସ ଦାନଵୌ । ତଦୈଵ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ପରମାତ୍ମା ଜଗତ୍ପତିଃ
ସେ ସମୟରେ, ଦେବଙ୍କର ଦେବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ମା' ସେଇ ଦୁଇ ଦାନବକୁ ମୋହିତ କଲେ; ତାହା ସହିତ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ—
ପ୍ରବୋଧମାପ ଦେଵେଶୋ ଦଦୃଶେ ଦାନଵୋତ୍ତମୌ । ତଦା ତୌ ଦାନଵୌ ଘୋରୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ମଧୁସୂଦନମ୍
ଦେବତାଙ୍କର ଦେବ ଜାଗିଲେ ଓ ସେଇ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବକୁ ଦେଖିଲେ; ତାହାପରେ ସେ ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ, ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ଦେଖି—
ଯୁଦ୍ଧାଯ କୃତସଙ୍କଲ୍ପୌ ଜଗ୍ମତୁଃ ସନ୍ନିଧିଂ ହରେଃ । ଯୁଯୁଧେ ଚ ତତସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଭଗଵାନ୍ମଧୁସୂଦନଃ
ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ସେମାନେ ହରିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ; ତାପରେ ଭଗବାନ ମଧୁସୂଦନ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ପଞ୍ଚଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ବାହୁପ୍ରହରଣୋ ଵିଭୁଃ । ତୌ ତଦାତିବଲୋନ୍ମତ୍ତୌ ଜଗନ୍ମାଯାଵିମୋହିତୌ
ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଗବାନ ନିଜ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ସେ ଦୁଇ ଦାନବ ଅତି ଶକ୍ତିର ମଦରେ ମତ୍ତ ଓ ମାୟାରେ ମୋହିତ ଥିଲେ।
ଵ୍ରିଯତାଂ ଵର ଇତ୍ଯେଵମୂଚତୁଃ ପରମେଶ୍ଵରମ୍ । ଏଵଂ ତଯୋର୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭଗଵାନାଦିପୂରୁଷଃ
"ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚୟନ କର," ବୋଲି ସେମାନେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ; ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଭଗବାନ ଆଦିପୁରୁଷ—
ଵଵ୍ରେ ଵଧ୍ଯାବୁଭୌ ମେଽଦ୍ଯ ଭଵେତାମିତି ନିଶ୍ଚିତମ୍ । ତୌ ତଦାତିବଲୌ ଦେଵଂ ପୁନରେଵୋଚତୁର୍ହରିମ୍
"ଆଜି ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମାରିବି," ବୋଲି ଚୟନ କଲେ; ତାପରେ ସେ ଦୁଇ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ପୁନି ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଆଵାଂ ଜହି ନ ଯତ୍ରୋର୍ଵୀ ପଯସା ଚ ପରିପ୍ଲୁତା । ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵତା ଗଦାଶଙ୍ଖଭୃତା ନୃପ
"ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀ ପାଣିରେ ଢାକାଯାଇଛି, ସେଠି ଆମକୁ ମାରିନାହାନ୍ତୁ"; ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ଭଗବାନ ଗଦା ଓ ଶଂଖଧାରୀ କହିଲେ, "ଏମିତି ହେଉ"।
କୃତ୍ଵା ଚକ୍ରେଣ ଵୈ ଛିନ୍ନେ ଜଘନେ ଶିରସୀ ତଯୋଃ । ଏଵଂ ଦେଵୀ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ବ୍ରହ୍ମଣା ସଂସ୍ତୁତା ନୃପ
ତାପରେ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ତାଳୁରେ କାଟିଦେଲେ; ଏଭଳି ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ, ରାଜନ।
ମହାକାଲୀ ମହାରାଜ ସର୍ଵଯୋଗେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରୀ । ମହାଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯାସ୍ତଥୋତ୍ପତ୍ତିଂ ନିଶାମଯ ମହୀପତେ
ହେ ମହାରାଜ, ମହାକାଳୀ ସମସ୍ତ ଯୋଗିନୀଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠା; ଏବେ, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମହୀପତି।
ଦେଵୀଚରିତ୍ରସହିତଂ ସାଵର୍ଣିମନୁଵୃତାନ୍ତଵର୍ଣନମ୍ ମୁନିରୁଵାଚ ମହିଷୀଗର୍ଭସମ୍ଭୂତୋ ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ । ଦେଵାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପରାଜିତ୍ଯ ମହିଷୋଽଭୂଜ୍ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁଃ ॥ ୧ ସର୍ଵେଷାଂ ଲୋକପାଲାନାମଧିକାରାନ୍ମହାସୁରଃ । ବଲାନିର୍ଜିତ୍ଯ ବୁଭୁଜେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୈଶ୍ଵର୍ଯମଦ୍ଭୁତମ୍
ଦେବୀଙ୍କର ଚରିତ୍ର ସହିତ ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣନା। ମୁନି କହିଲେ—ମହିଷୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ମହିଷ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ହରାଇ, ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳଙ୍କର ଅଧିକାର ଜିତି, ସେ ମହାସୁର ତିନି ଲୋକର ଅଦ୍ଭୁତ ଶାସନ ଉପଭୋଗ କରିଲା।
ତତଃ ପରାଜିତାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସ୍ଵର୍ଗପରିଚ୍ଯୁତାଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଚ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ତେ ଜଗ୍ମୁର୍ଲୋକମୁତ୍ତମମ୍
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ହାରିଥିବା ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ବହିଷ୍କୃତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକକୁ ଗଲେ।
ଯତ୍ରୋତ୍ତମୌ ଦେଵଦେଵୌ ସଂସ୍ଥିତୌ ଶଙ୍କରାଚ୍ଯୁତୌ । ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କଥଯାମାସୁର୍ମହିଷସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବ, ଶଙ୍କର ଓ ଅଚ୍ୟୁତ ବସିଥିଲେ, ସେଠାରେ ସେମାନେ ମହିଷ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିଲେ।
ଦେଵାନାଂ ଚୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ସ୍ଥାନାନି ତରସାସୁରଃ । ଵିନିର୍ଜିତ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ବଲଵୀର୍ଯମଦୋଦ୍ଧତଃ
ମହିଷ ନାମକ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାନ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଦଳି, ଏବେ ନିଜେ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବର ଗର୍ବରେ ତିନି ଲୋକର ଶାସନ ଉପଭୋଗ କରୁଛି।
ମହିଷାସୁରନାମାସୌ ଦୁଷ୍ଟଦୈତ୍ଯୋଽମରେଶ୍ଵରୌ । ଵଧୋପାଯଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଶୁ ଚିନ୍ତ୍ଯତାମସୁରାର୍ଦନୌ
ମହିଷାସୁର ନାମର ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ, ହେ ଅମରଦେବତାଙ୍କର ନାଥମାନେ, ତାଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଉପାୟ ଶୀଘ୍ର ଭାବିବା ଉଚିତ, ହେ ଦାନବନାଶକମାନେ।
ଏଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଭଗଵାନ୍ଦେଵାନାମାର୍ତିଯୁଗ୍ଵଚଃ । ଚକାର କୋପଂ ସୁବହୁଂ ତଥା ଶଙ୍କରପଦ୍ମଜୌ
ଏପରି ଭାବରେ ଦେବତାମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡି ଯେଉଁ କଥା କହିଥିଲେ, ସେହି କଥା ଶୁଣି ଭଗବାନ୍ ଶିବ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ଏଵଂ କୋପଯୁତସ୍ଯାସ୍ଯ ହରେରାସ୍ଯାନ୍ମହୀପତେ । ତେଜଃ ପ୍ରାଦୁରଭୂଦ୍ଦିଵ୍ଯଂ ସହସ୍ରାର୍କସମଦ୍ଯୁତି
ହେ ରାଜା, ଏଭଳି ହରିଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧ ଆସିବା ସହିତ, ତାଙ୍କ ମୁଁହରୁ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦିବ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜ ଦେଖାଦେଲା।
ଅଥାନୁକ୍ରମତସ୍ତେଜଃ ସର୍ଵେଷାଂ ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍ । ଶରୀରାଦୁଦ୍ଭଵଂ ପ୍ରାପ ହର୍ଷଯଦ୍ଵିବୁଧାଧିପାନ୍
ତାପରେ, ସବୁ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଏକ ପରେ ଏକ ତେଜ ବାହାରିଲା, ଯାହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରିଦେଲା।
ଯଦଭୂଚ୍ଛମ୍ଭୁଜଂ ତେଜୋ ମୁଖମସ୍ଯୋଦପଦ୍ଯତ । କେଶା ବଭୂଵୁର୍ଯାମ୍ଯେନ ଵୈଷ୍ଣଵେନ ଚ ବାହଵଃ
ଶିବଙ୍କ ତେଜରୁ ତାଙ୍କ ମୁଁହ ତିଆରି ହେଲା; ଯମଙ୍କ ତେଜରୁ କେଶ ହେଲା, ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ ତାଙ୍କ ବାହୁ ହେଲା।
ସୌମ୍ଯେନ ଚ ସ୍ତନୌ ଜାତୌ ମାହେନ୍ଦ୍ରେଣ ଚ ମଧ୍ଯମଃ । ଵାରୁଣେନ ତତୋ ଭୂପ ଜଙ୍ଘୋରୂ ସମ୍ବଭୂଵତୁଃ
ତାଙ୍କର ଶୋଣିତ ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, କମର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତେଜରୁ ଗଢ଼ାଗଲା, ଏବଂ ରାଜା, ତାଙ୍କର ଉରୁ ଓ ଗୋଡ଼ ବରୁଣଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରୁ ଗଢ଼ାହେଲା।
ନିତମ୍ବୌ ତେଜସା ଭୂମେଃ ପାଦୌ ବ୍ରାହ୍ମେଣ ତେଜସା । ପାଦାଙ୍ଗୁଲ୍ଯୋ ଭାନଵେନ ଵାସଵେନ କରାଙ୍ଗୁଲୀ
ତାଙ୍କର ନିତମ୍ବ ଭୂମିର ତେଜରୁ ଗଢ଼ାଗଲା, ପାଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ ହେଲା; ପାଦର ଆଙ୍ଗୁଠି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଏବଂ ହାତର ଆଙ୍ଗୁଠି ବାସବଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ ଗଢ଼ାଗଲା।