ଅଥ ଵହ୍ନିଂ ସମାଦାଯ ପାତ୍ରେଣ ପୁରତୋ ନ୍ଯସେତ୍ । କ୍ରଵ୍ଯାଦାଂଶଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପୂର୍ଵୋକ୍ତୈର୍ଵୀକ୍ଷଣାଦିଭିଃ
ତାପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ନେଇ ସାମ୍ନାରେ ରଖିବା ଉଚିତ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଅଂଶକୁ ଛାଡି, ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିବା ଦରକାର।
ସଂସ୍କୃତ୍ଯ ଵହ୍ନିଂ ରଂ ବୀଜମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ତଦନନ୍ତରମ୍ । ଚୈତନ୍ଯଂ ଯୋଜଯେତ୍ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରଣଵେନାଭିମନ୍ତ୍ରଯେତ୍
ଅଗ୍ନିକୁ ସଂସ୍କାର କରି, 'ରଂ' ବୀଜ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତାହାରେ ଚେତନା ଦେଇ, ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ଶକ୍ତି ଦେବା ଉଚିତ।
ସପ୍ତଵାରଂ ତତୋ ଧେନୁମୁଦ୍ରାଂ ସନ୍ଦର୍ଶଯେଦ୍ଗୁରୁଃ । ଶରେଣ ରକ୍ଷିତଂ କୃତ୍ଵା ତନୁତ୍ରେଣାଵଗୁଣ୍ଠଯେତ୍
ତାପରେ ଗୁରୁ ସାତଥର ଗୋମୁଦ୍ରା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ, ଶର ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷା କରି, ତନୁତ୍ର ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଢାକିବା ଉଚିତ।
ଅର୍ଚିତଂ ତ୍ରିଃ ପରିଭ୍ରାମ୍ଯ ପ୍ରାଦକ୍ଷିଣ୍ଯେନ ସତ୍ତମଃ । କୁଣ୍ଡୋପରି ଜପଂସ୍ତାରଂ ଜାନୁସ୍ପୃଷ୍ଟମହୀତଲଃ
ପୂଜା କରି ତିନିଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ। ଗୁଣ୍ଡ ଉପରେ ମଣ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ପାଇଁ ଘୁଁଟି ଛୁଇଁ ଭୂମିରେ ବସିବା ଦରକାର।
ଶିଵବୀଜଧିଯା ଦେଵ୍ଯା ଯୋନୌ ଵହ୍ନିଂ ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍ । ଆଚାମଯେତ୍ତତୋ ଦେଵଂ ଦେଵୀଂ ଚ ଜଗଦମ୍ବିକାମ୍
ଶିବ ବୀଜ ଭାବରେ ଦେବୀଙ୍କ ଯୋନିରେ ଅଗ୍ନିକୁ ରଖିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଦେବ ଓ ଦେବୀ ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କୁ ଆଚମନ କରାଯିବା ଦରକାର।
ଚିତ୍ପିଙ୍ଗଲ ହନଦହପଚଯୁଗ୍ମଂ ତତଃ ପରମ୍ । ସର୍ଵଜ୍ଞାଜ୍ଞାପଯ ସ୍ଵାହା ମନ୍ତ୍ରୋଽଯଂ ଵହ୍ନିଦୀପନେ
‘ଚିତ୍ପିଙ୍ଗଳ ହନଦହପଚୟୁଗ୍ମଂ ସର୍ବଜ୍ଞାଜ୍ଞାପୟ ସ୍ୱାହା’ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଅଗ୍ନି ଦୀପନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।
ଅଗ୍ନିଂ ପ୍ରଜ୍ଵଲିତଂ ଵନ୍ଦେ ଜାତଵେଦଂ ହୁତାଶନମ୍ । ସୁଵର୍ଣଵର୍ଣମମଲଂ ସମିଦ୍ଧଂ ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖମ୍
ମୁଁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି, ଜାତବେଦ, ହୁତାଶନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ନିର୍ମଳ, ଭଲଭାବରେ ଜଳିଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ନମସ୍କାର କରେ।
ମନ୍ତ୍ରେଣାନେନ ତଂ ଵହ୍ନିଂ ସ୍ତୁଵୀତ ପରମାଦରାତ୍ । ତତୋ ନ୍ଯସେଦ୍ଵହ୍ନିମନ୍ତ୍ରଂ ଷଡଙ୍ଗଂ ଦେଶିକୋତ୍ତମଃ
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ଉଚ୍ଚ ଆଦରରେ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଶିକ ଅଗ୍ନି ମନ୍ତ୍ରର ଷଡଂଗକୁ ରଖିବା ଉଚିତ।
ସହସ୍ରାର୍ଚିଃ ସ୍ଵସ୍ତିପୂର୍ଣ ଉତ୍ତିଷ୍ଠପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ । ଧୂମଵ୍ଯାପୀ ସପ୍ତଜିହ୍ଵୋ ଧନୁର୍ଧର ଇତି କ୍ରମାତ୍
ଅଗ୍ନିକୁ ହଜାର ଶିଖା, ଶୁଭ ଭରିଥିବା, ଉତ୍ତିଷ୍ଠିତ ପୁରୁଷ, ଧୂମରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସାତ ଜିହ୍ବା, ଧନୁଧାରୀ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଜାତିଯୁକ୍ତାଃ ଷଡଙ୍ଗାଃ ସ୍ଯୁଃ ପୂର୍ଵସ୍ଥାନେଷୁ ଵିନ୍ଯସେତ୍ । ଧ୍ଯାଯେଦ୍ଵହ୍ନିଂ ହେମଵର୍ଣଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ପଦ୍ମସଂସ୍ଥିତମ୍
ଷଡଂଗ ସହିତ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଯୋଗାଇ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନିକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଇଷ୍ଟଶକ୍ତିସ୍ଵସ୍ତିକାଭୀର୍ଧାରକଂ ମଙ୍ଗଲଂ ପରମ୍ । ପରିଷିଞ୍ଚେତ୍ତତଃ କୁଣ୍ଡଂ ମେଖଲୋପରି ମନ୍ତ୍ରଵିତ୍
ଅଭିପ୍ରେତ ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ବସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା, ବିଧିକାରୀ ମଣ୍ତ୍ର ଜାଣି, ମଞ୍ଚକୁ ଶୁଭ ଭାବରେ ଛିଟାଇବା ଉଚିତ, ତାପରେ ଆଗ ଗୁଣ୍ଡକୁ ସୀମା ଉପରେ ପାଣି ଢାଳିବା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭତା ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ।
ଦର୍ଭୈଃ ପରିସ୍ତରେତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ପରିଧୀନ୍ଵିନ୍ଯସେଦଥ । ତ୍ରିକୋଣଵୃତ୍ତଷଟ୍କୋଣଂ ସାଷ୍ଟପତ୍ରଂ ସଭୂପୁରମ୍
ପରେ, ଦର୍ଭା ଘାସ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖ ଘେରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ସୀମା ଗଠନ କରିବା—ତ୍ରିକୋଣ, ବୃତ୍ତ, ଷଟ୍କୋଣ, ଅଷ୍ଟପତ୍ର ଲଟସ୍ ଓ ଭୂପୁର।
ଯନ୍ତ୍ରଂ ଵିଭାଵଯେଦ୍ଵହ୍ନେଃ ପୂର୍ଵଂ ଵା ସଂଲିଖେଦଥ । ତନ୍ମଧ୍ଯେ ପୂଜଯେଦ୍ଵହ୍ନିଂ ମନ୍ତ୍ରେଣାନେନ ଵୈ ମୁନେ
ଅଗ୍ନିର ଯନ୍ତ୍ରକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା କିମ୍ବା ପ୍ରଥମେ ଚିତ୍ରାଇବା ଉଚିତ; ତାହାର ମଧ୍ୟରେ, ମୁନି, ଏହି ମଣ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଵୈଶ୍ଵାନର ତତୋ ଜାତଵେଦଃ ପଶ୍ଚାଦିହାଵହ । ଲୋହିତାକ୍ଷପଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵକର୍ମାଣି ସାଧଯ
ପ୍ରଥମେ 'ୱୈଶ୍ୱାନର', ପରେ 'ଜାତବେଦ', ତାପରେ 'ଇହାବହ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା; ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ରୂପ କୁ କହି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିବା।
ଵହ୍ନିଜାଯାନ୍ତକୋ ମନ୍ତ୍ରସ୍ତେନ ଵହ୍ନିଂ ତୁ ପୂଜଯେତ୍ । ମଧ୍ଯେ ଷଟ୍ସ୍ଵପି କୋଣେଷୁ ହିରଣ୍ଯା ଗଗନା ତଥା
'ଵହ୍ନିଜାୟାନ୍ତକ' ମଣ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜା କରିବା; ମଧ୍ୟ ଓ ଷଟ୍କୋଣରେ ସୁନା ଓ ଆକାଶ ଭଳି ପୂଜା କରିବା।
ରକ୍ତା କୃଷ୍ଣା ସୁପ୍ରଭା ଚ ବହୁରୂପାତିରକ୍ତିକା । ପୂଜଯେତ୍ସପ୍ତଜିହ୍ଵାସ୍ତାଃ କେସରେଷ୍ଵଙ୍ଗପୂଜନମ୍
ଲାଲ, କଳା, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅନେକ ରୂପ, ଅତି ଲାଲ ରୂପ—ସେ ସପ୍ତ ଜିହ୍ୱାକୁ କେସରରେ ଅଙ୍ଗ ପୂଜା ସହିତ ପୂଜା କରିବା।
ଦଲେଷୁ ପୂଜଯେନ୍ମୂର୍ତୀଃ ଶକ୍ତିସ୍ଵସ୍ତିକଧାରିଣୀ । ଜାତଵେଦାଃ ସପ୍ତଜିହ୍ଵୋ ହଵ୍ଯଵାହନ ଏଵ ଚ
ପତ୍ରରେ ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ବସ୍ତିକ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡିକୁ ପୂଜା କରିବା; ଜାତବେଦ, ସପ୍ତଜିହ୍ୱା ଓ ହବ୍ୟବାହନକୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା।
ଅଶ୍ଵୋଦରଜସଂଜ୍ଞୋଽନ୍ଯଃ ପୁନର୍ଵୈଶ୍ଵାନରାହ୍ଵଯଃ । କୌମାରତେଜାଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଶ୍ଵମୁଖୋ ଦେଵମୁଖଃ ସ୍ମୃତଃ
ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଶ୍ୱୋଦର ନାମରେ, ପରେ ବୈଶ୍ୱାନର; କୌମାରତେଜ, ବିଶ୍ୱମୁଖ, ଦେବମୁଖ ଭଳି ମନେ ରଖାଯାଏ।
ତାରାଗ୍ନଯେ ପଦାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଯୁର୍ନତ୍ଯନ୍ତା ଵହ୍ନିମୂର୍ତଯଃ । ଲୋକପାଲାଂଶ୍ଚତୁର୍ଦିକ୍ଷୁ ଵଜ୍ରାଦ୍ଯାଯୁଧସଂଯୁତାନ୍
ତାରାଅଗ୍ନି ଓ ପଦା ଆଦି ଅଗ୍ନିର ରୂପଗୁଡିକୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଖିବା; ଚାରି ଦିଗରେ ବଜ୍ର ଆଦି ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକପାଳମାନେ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତତଃ ସ୍ରୁକ୍ସ୍ରୁଵସଂସ୍କାରାଵାଜ୍ଯସଂସ୍କାର ଏଵ ଚ । କୃତ୍ଵା ହୋମଂ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ସ୍ରୁଵେଣାଦାଯ ଵୈ ଘୃତମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ପରେ, ସ୍ରୁକ୍ ଓ ସ୍ରୁବ ତିଆରି କରି, ଘୃତ ତିଆରି କରି, ହୋମ କରିବା ପରେ ସ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଘୃତ ନେଇ ଆଗକୁ ଦେବା।
ଦକ୍ଷିଣାଦ୍ଘୃତଭାଗାତ୍ତୁ ଵହ୍ନେର୍ଦକ୍ଷିଣଲୋଚନେ । ଜୁହୁଯାଦଗ୍ନଯେ ସ୍ଵାହେତ୍ଯେଵଂ ଵୈ ଵାମତୋଽନ୍ଯତଃ
ଘୃତର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରୁ ଅଗ୍ନିର ଦକ୍ଷିଣ ଚକ୍ଷୁରେ 'ଅଗ୍ନି, ସ୍ୱାହା' ବୋଲି ଅଫରିଂ ଦେବା; ଏହିପରି ଭାବେ ବାମ ଭାଗରୁ ଅନ୍ୟ ଅଫରିଂ ଦେବା।
ସୋମାଯ ସ୍ଵାହେତି ମଧ୍ଯାଦ୍ଘୃତମାଦାଯ ସତ୍ତମ । ଅଗ୍ନୀଷୋମାଭ୍ଯାଂ ସ୍ଵାହେତି ମଧ୍ଯନେତ୍ରେ ହୁନେତ୍ତତଃ
ଘୃତର ମଧ୍ୟ ଭାଗରୁ ନେଇ, 'ସୋମ, ସ୍ୱାହା' ବୋଲି ଅଫରିଂ ଦେବା; ତାପରେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରେ 'ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ, ସ୍ୱାହା' ବୋଲି ଅଫରିଂ ଦେବା।
ପୁନର୍ଦକ୍ଷିଣଭାଗାତ୍ତୁ ଘୃତମାଦାଯ ଵୈ ମୁଖେ । ଅଗ୍ନଯେ ସ୍ଵିଷ୍ଟକୃତ୍ସ୍ଵାହେତ୍ଯନେନୈଵ ହୁନେତ୍ତତଃ
ପୁଣି ଘୃତର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରୁ ନେଇ, ମୁଖରେ 'ଅଗ୍ନି, ସ୍ୱିଷ୍ଟକୃତ, ସ୍ୱାହା' ବୋଲି ଅଫରିଂ ଦେବା।
ସତାରାଭିର୍ଵ୍ଯାହୃତିଭିର୍ଜୁହୁଯାଦଥ ସାଧକଃ । ଜୁହୁଯାଦଗ୍ନିମନ୍ତ୍ରେଣ ତ୍ରିଵାରଂ ତୁ ତତଃ ପରମ୍
ତାରା ଓ ବ୍ୟାହୃତି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସାଧକ ଅଫରିଂ ଦେବା; ତାପରେ ଅଗ୍ନି ମଣ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିନିଥର ଅଫରିଂ ଦେବା।
ତତସ୍ତୁ ପ୍ରଣଵେନୈଵାପ୍ଯଷ୍ଟାଵଷ୍ଟୌ ଘୃତାହୁତୀଃ । ଗର୍ଭାଧାନାଦିସଂସ୍କାରକୃତେ ତୁ ଜୁହୁଯାନ୍ମୁନେ
ପରେ, ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଅଠ କିମ୍ବା ଷୋଳ ଘୃତ ଆହୁତି ଦେବା; ଗର୍ଭାଧାନ ଆଦି ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ମୁନି, ଏହିପରି ଅଫରିଂ ଦେବା।
ଗର୍ଭାଧାନଂ ପୁଂସଵନଂ ସୀମନ୍ତୋନ୍ନଯନଂ ତତଃ । ଜାତକର୍ମ ନାମକର୍ମାପ୍ଯୁପନିଷ୍କ୍ରମଣଂ ତଥା
ଗର୍ଭାଧାନ, ପୁଂସବନ, ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ, ତାପରେ ଜାତକର୍ମ, ନାମକର୍ମ ଓ ଉପନିଷ୍କ୍ରମଣ।
ଅନ୍ନାଶନଂ ତଥା ଚୂଡା ଵ୍ରତବନ୍ଧସ୍ତଥୈଵ ଚ । ମହାନାମ୍ନ୍ଯଂ ଵ୍ରତଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତଥୌପନିଷଦଂ ଵ୍ରତମ୍
ଅନ୍ନ ଖାଇବା, ଚୁଡାକର୍ମ, ବ୍ରତବନ୍ଧନ, ପରେ ମହାନାମ୍ନ୍ୟ ବ୍ରତ ଓ ଉପନିଷଦ ବ୍ରତ।
ଗୋଦାନୋଦ୍ଵାହକୌ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସଂସ୍କାରାଃ ଶ୍ରୁତିଚୋଦିତାଃ । ତତଃ ଶିଵଂ ପାର୍ଵତୀଂ ଚ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଵିସର୍ଜଯେତ୍
ଗୋଦାନ ଓ ବିବାହ ଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ ସଂସ୍କାର; ତାପରେ ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ବିଦାୟ କରିବା।
ଜୁହୁଯାତ୍ପଞ୍ଚ ସମିଧୋ ଵହ୍ନିମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସାଧକଃ । ପଶ୍ଚାଦାଵରଣାନାଂ ଚାପ୍ଯେକୈକାମାହୁତିଂ ହୁନେତ୍
ସାଧକ ଅଗ୍ନିକୁ ସମ୍ମୁଖ କରି ପାଞ୍ଚଟି ଦାଉଁ ଦେଇ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ, ତାପରେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣକୁ ଏକ ହୋମ କରିବା ଦରକାର।
ଘୃତଂ ସ୍ରୁଚି ସମାଦାଯ ଚତୁର୍ଵାରଂ ସ୍ରୁଵେଣ ଚ । ପିଧାଯ ତାଂ ତୁ ତେନୈଵ ମୁନେ ତିଷ୍ଠନ୍ନିଜାସନେ
ଘୀକୁ ଚମଚରେ ନେଇ, ଚାରିଥର ହୋମ କରିବା ପରେ, ଏହାକୁ ଢାକି ନିଜ ଆସନରେ ବସି ରହିବା ଉଚିତ, ମୁନି।