ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦେଵ୍ଯୈ ତତୋ ମନ୍ତ୍ରଂ ସହସ୍ରାଵୃତ୍ତିତୋ ଜପେତ୍ । ଜପଂ ସମର୍ପ୍ଯ ଚୈଶାନ୍ଯାଂ ଵିକିରେ ଦିଶି ସଂସ୍ଥିତେ
ପରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଅର୍ପଣ କରି, ଏହାକୁ ହଜାର ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଜପ ସମାପ୍ତ କରି, ଏଶାନୀ ଥିବା ଦିଶାରେ ବିକିରଣ କରିବା ଦରକାର।
କର୍କରୀଂ ସ୍ଥାପଯେତ୍ତସ୍ଯାଂ ଦୁର୍ଗାମାଵାହ୍ଯ ପୂଜଯେତ୍ । ରକ୍ଷ ରକ୍ଷେତି ଚୋଚ୍ଚାର୍ଯ ନାଲମୁକ୍ତେନ ଵାରିଣା
ଏକ କରକରୀ ରଖି, ତାହାରେ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। 'ରକ୍ଷା, ରକ୍ଷା' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମୁଖ ଧୋଇବା ପାଇଁ ଯୋଜିତ ନଥିବା ଜଳ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର।
ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରଂ ଜପନ୍ଦେଶଂ ସେଚଯେତ୍ତୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । କର୍କରୀଂ ସ୍ଥାପଯେତ୍ସ୍ଥାନେ ପୂଜଯେଚ୍ଚାସ୍ତ୍ରଦେଵତାମ୍
ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ସେଉଁଠି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଭାବରେ ଜଳ ଛିଟିବା ଉଚିତ। କର୍କରୀ ପାତ୍ରକୁ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ପଶ୍ଚାଦ୍ଗୁରୁସ୍ତୁ ଶିଷ୍ଯେଣ ସହ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଵାଗ୍ଯତଃ । ତସ୍ଯାଂ ରାତ୍ରୌ ତୁ ତଦ୍ଵେଦ୍ଯାଂ ନିଦ୍ରାଂ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ତାପରେ ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟ ଦୁଇଜଣେ ଚୁପଚାପ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ରାତିରେ, ସେହି ସ୍ଥାନରେ, ସାବଧାନରେ ଶୟନ କରିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତତଃ କୁଣ୍ଡସ୍ଯ ସଂସ୍କାରଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲସ୍ଯ ଚ ଵା ମୁନେ । ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସମାସେନ ଯଥାଵିଧି ଵିଧାନତଃ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ କୁଣ୍ଡ ଓ ସ୍ଥଣ୍ଡିଳର ସଂସ୍କାର ବିଷୟରେ ଠିକ୍ ପ୍ରକାରରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ମୂଲମନ୍ତ୍ରଂ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଵୀକ୍ଷଯେଦସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରତଃ । ପ୍ରୋକ୍ଷଯେତ୍ତାଡନଂ କୁର୍ଯାତ୍ତେନୈଵ କଵଚେନ ତୁ
ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଜଳ ଛିଟିବା, ତାଡନ କରିବା ଓ ସେହି କବଚ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
ଅଭ୍ଯୁକ୍ଷଣଂ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ତିସ୍ରସ୍ତିସ୍ରସ୍ତତଃ ପରମ୍ । ପ୍ରାଗଗ୍ରା ଉଦଗଗ୍ରାଶ୍ଚ ଲିଖେଲ୍ଲେଖାଃ ସମନ୍ତତଃ
ଜଳ ଛିଟିବା ତିନିଥର ଏବଂ ତାପରେ ଆଉ ତିନିଥର ହେବା ଦରକାର। ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ରେଖା ଆକିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଣଵେନ ସମଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯ ପୀଠଂ ଦେଵ୍ଯାଃ ସମର୍ଚଯେତ୍ । ଆଧାରଶକ୍ତିମାରଭ୍ଯ ପୀଠମନ୍ତ୍ରାଵସାନକମ୍
ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆସନକୁ ଜଳ ଛିଟି, ଦେବୀଙ୍କର ଆସନକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଆଧାର ଶକ୍ତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆସନ ମନ୍ତ୍ରରେ ସମାପ୍ତ କରି।
ତସ୍ମିନ୍ପୀଠେ ସମାଵାହ୍ଯ ଶିଵୌ ପରମକାରଣୌ । ଗନ୍ଧାଦ୍ଯୈରୁପଚାରୈଶ୍ଚ ପୂଜଯେତ୍ତୌ ସମାହିତଃ
ସେହି ଆସନରେ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସନ୍ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ଏକାଗ୍ର ମନେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଦେଵୀଂ ଧ୍ଯାଯେଦୃତୁସ୍ନାତାଂ ସଂସକ୍ତାଂ ଶଙ୍କରେଣ ତୁ । କାମାତୁରାଂ ତଯୋଃ କ୍ରୀଡାଂ କିଞ୍ଚିତ୍କାଲଂ ଵିଭାଵଯେତ୍
ଦେବୀଙ୍କୁ ଋତୁସ୍ନାନ କରି ନବୀନ ଭାବରେ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ଓ କାମରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦୁଇଜଣଙ୍କର କ୍ରୀଡାକୁ କିଛି ସମୟ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଥ ଵହ୍ନିଂ ସମାଦାଯ ପାତ୍ରେଣ ପୁରତୋ ନ୍ଯସେତ୍ । କ୍ରଵ୍ଯାଦାଂଶଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପୂର୍ଵୋକ୍ତୈର୍ଵୀକ୍ଷଣାଦିଭିଃ
ତାପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ନେଇ ସାମ୍ନାରେ ରଖିବା ଉଚିତ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଅଂଶକୁ ଛାଡି, ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିବା ଦରକାର।
ସଂସ୍କୃତ୍ଯ ଵହ୍ନିଂ ରଂ ବୀଜମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ତଦନନ୍ତରମ୍ । ଚୈତନ୍ଯଂ ଯୋଜଯେତ୍ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରଣଵେନାଭିମନ୍ତ୍ରଯେତ୍
ଅଗ୍ନିକୁ ସଂସ୍କାର କରି, 'ରଂ' ବୀଜ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତାହାରେ ଚେତନା ଦେଇ, ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ଶକ୍ତି ଦେବା ଉଚିତ।
ସପ୍ତଵାରଂ ତତୋ ଧେନୁମୁଦ୍ରାଂ ସନ୍ଦର୍ଶଯେଦ୍ଗୁରୁଃ । ଶରେଣ ରକ୍ଷିତଂ କୃତ୍ଵା ତନୁତ୍ରେଣାଵଗୁଣ୍ଠଯେତ୍
ତାପରେ ଗୁରୁ ସାତଥର ଗୋମୁଦ୍ରା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ, ଶର ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷା କରି, ତନୁତ୍ର ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଢାକିବା ଉଚିତ।
ଅର୍ଚିତଂ ତ୍ରିଃ ପରିଭ୍ରାମ୍ଯ ପ୍ରାଦକ୍ଷିଣ୍ଯେନ ସତ୍ତମଃ । କୁଣ୍ଡୋପରି ଜପଂସ୍ତାରଂ ଜାନୁସ୍ପୃଷ୍ଟମହୀତଲଃ
ପୂଜା କରି ତିନିଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ। ଗୁଣ୍ଡ ଉପରେ ମଣ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ପାଇଁ ଘୁଁଟି ଛୁଇଁ ଭୂମିରେ ବସିବା ଦରକାର।
ଶିଵବୀଜଧିଯା ଦେଵ୍ଯା ଯୋନୌ ଵହ୍ନିଂ ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍ । ଆଚାମଯେତ୍ତତୋ ଦେଵଂ ଦେଵୀଂ ଚ ଜଗଦମ୍ବିକାମ୍
ଶିବ ବୀଜ ଭାବରେ ଦେବୀଙ୍କ ଯୋନିରେ ଅଗ୍ନିକୁ ରଖିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଦେବ ଓ ଦେବୀ ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କୁ ଆଚମନ କରାଯିବା ଦରକାର।
ଚିତ୍ପିଙ୍ଗଲ ହନଦହପଚଯୁଗ୍ମଂ ତତଃ ପରମ୍ । ସର୍ଵଜ୍ଞାଜ୍ଞାପଯ ସ୍ଵାହା ମନ୍ତ୍ରୋଽଯଂ ଵହ୍ନିଦୀପନେ
‘ଚିତ୍ପିଙ୍ଗଳ ହନଦହପଚୟୁଗ୍ମଂ ସର୍ବଜ୍ଞାଜ୍ଞାପୟ ସ୍ୱାହା’ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଅଗ୍ନି ଦୀପନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।
ଅଗ୍ନିଂ ପ୍ରଜ୍ଵଲିତଂ ଵନ୍ଦେ ଜାତଵେଦଂ ହୁତାଶନମ୍ । ସୁଵର୍ଣଵର୍ଣମମଲଂ ସମିଦ୍ଧଂ ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖମ୍
ମୁଁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି, ଜାତବେଦ, ହୁତାଶନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ନିର୍ମଳ, ଭଲଭାବରେ ଜଳିଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ନମସ୍କାର କରେ।
ମନ୍ତ୍ରେଣାନେନ ତଂ ଵହ୍ନିଂ ସ୍ତୁଵୀତ ପରମାଦରାତ୍ । ତତୋ ନ୍ଯସେଦ୍ଵହ୍ନିମନ୍ତ୍ରଂ ଷଡଙ୍ଗଂ ଦେଶିକୋତ୍ତମଃ
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ଉଚ୍ଚ ଆଦରରେ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଶିକ ଅଗ୍ନି ମନ୍ତ୍ରର ଷଡଂଗକୁ ରଖିବା ଉଚିତ।
ସହସ୍ରାର୍ଚିଃ ସ୍ଵସ୍ତିପୂର୍ଣ ଉତ୍ତିଷ୍ଠପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ । ଧୂମଵ୍ଯାପୀ ସପ୍ତଜିହ୍ଵୋ ଧନୁର୍ଧର ଇତି କ୍ରମାତ୍
ଅଗ୍ନିକୁ ହଜାର ଶିଖା, ଶୁଭ ଭରିଥିବା, ଉତ୍ତିଷ୍ଠିତ ପୁରୁଷ, ଧୂମରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସାତ ଜିହ୍ବା, ଧନୁଧାରୀ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଜାତିଯୁକ୍ତାଃ ଷଡଙ୍ଗାଃ ସ୍ଯୁଃ ପୂର୍ଵସ୍ଥାନେଷୁ ଵିନ୍ଯସେତ୍ । ଧ୍ଯାଯେଦ୍ଵହ୍ନିଂ ହେମଵର୍ଣଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ପଦ୍ମସଂସ୍ଥିତମ୍
ଷଡଂଗ ସହିତ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଯୋଗାଇ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନିକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଇଷ୍ଟଶକ୍ତିସ୍ଵସ୍ତିକାଭୀର୍ଧାରକଂ ମଙ୍ଗଲଂ ପରମ୍ । ପରିଷିଞ୍ଚେତ୍ତତଃ କୁଣ୍ଡଂ ମେଖଲୋପରି ମନ୍ତ୍ରଵିତ୍
ଅଭିପ୍ରେତ ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ବସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା, ବିଧିକାରୀ ମଣ୍ତ୍ର ଜାଣି, ମଞ୍ଚକୁ ଶୁଭ ଭାବରେ ଛିଟାଇବା ଉଚିତ, ତାପରେ ଆଗ ଗୁଣ୍ଡକୁ ସୀମା ଉପରେ ପାଣି ଢାଳିବା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭତା ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ।
ଦର୍ଭୈଃ ପରିସ୍ତରେତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ପରିଧୀନ୍ଵିନ୍ଯସେଦଥ । ତ୍ରିକୋଣଵୃତ୍ତଷଟ୍କୋଣଂ ସାଷ୍ଟପତ୍ରଂ ସଭୂପୁରମ୍
ପରେ, ଦର୍ଭା ଘାସ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖ ଘେରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ସୀମା ଗଠନ କରିବା—ତ୍ରିକୋଣ, ବୃତ୍ତ, ଷଟ୍କୋଣ, ଅଷ୍ଟପତ୍ର ଲଟସ୍ ଓ ଭୂପୁର।
ଯନ୍ତ୍ରଂ ଵିଭାଵଯେଦ୍ଵହ୍ନେଃ ପୂର୍ଵଂ ଵା ସଂଲିଖେଦଥ । ତନ୍ମଧ୍ଯେ ପୂଜଯେଦ୍ଵହ୍ନିଂ ମନ୍ତ୍ରେଣାନେନ ଵୈ ମୁନେ
ଅଗ୍ନିର ଯନ୍ତ୍ରକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା କିମ୍ବା ପ୍ରଥମେ ଚିତ୍ରାଇବା ଉଚିତ; ତାହାର ମଧ୍ୟରେ, ମୁନି, ଏହି ମଣ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଵୈଶ୍ଵାନର ତତୋ ଜାତଵେଦଃ ପଶ୍ଚାଦିହାଵହ । ଲୋହିତାକ୍ଷପଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵକର୍ମାଣି ସାଧଯ
ପ୍ରଥମେ 'ୱୈଶ୍ୱାନର', ପରେ 'ଜାତବେଦ', ତାପରେ 'ଇହାବହ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା; ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ରୂପ କୁ କହି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିବା।
ଵହ୍ନିଜାଯାନ୍ତକୋ ମନ୍ତ୍ରସ୍ତେନ ଵହ୍ନିଂ ତୁ ପୂଜଯେତ୍ । ମଧ୍ଯେ ଷଟ୍ସ୍ଵପି କୋଣେଷୁ ହିରଣ୍ଯା ଗଗନା ତଥା
'ଵହ୍ନିଜାୟାନ୍ତକ' ମଣ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜା କରିବା; ମଧ୍ୟ ଓ ଷଟ୍କୋଣରେ ସୁନା ଓ ଆକାଶ ଭଳି ପୂଜା କରିବା।
ରକ୍ତା କୃଷ୍ଣା ସୁପ୍ରଭା ଚ ବହୁରୂପାତିରକ୍ତିକା । ପୂଜଯେତ୍ସପ୍ତଜିହ୍ଵାସ୍ତାଃ କେସରେଷ୍ଵଙ୍ଗପୂଜନମ୍
ଲାଲ, କଳା, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅନେକ ରୂପ, ଅତି ଲାଲ ରୂପ—ସେ ସପ୍ତ ଜିହ୍ୱାକୁ କେସରରେ ଅଙ୍ଗ ପୂଜା ସହିତ ପୂଜା କରିବା।
ଦଲେଷୁ ପୂଜଯେନ୍ମୂର୍ତୀଃ ଶକ୍ତିସ୍ଵସ୍ତିକଧାରିଣୀ । ଜାତଵେଦାଃ ସପ୍ତଜିହ୍ଵୋ ହଵ୍ଯଵାହନ ଏଵ ଚ
ପତ୍ରରେ ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ବସ୍ତିକ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡିକୁ ପୂଜା କରିବା; ଜାତବେଦ, ସପ୍ତଜିହ୍ୱା ଓ ହବ୍ୟବାହନକୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା।
ଅଶ୍ଵୋଦରଜସଂଜ୍ଞୋଽନ୍ଯଃ ପୁନର୍ଵୈଶ୍ଵାନରାହ୍ଵଯଃ । କୌମାରତେଜାଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଶ୍ଵମୁଖୋ ଦେଵମୁଖଃ ସ୍ମୃତଃ
ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଶ୍ୱୋଦର ନାମରେ, ପରେ ବୈଶ୍ୱାନର; କୌମାରତେଜ, ବିଶ୍ୱମୁଖ, ଦେବମୁଖ ଭଳି ମନେ ରଖାଯାଏ।
ତାରାଗ୍ନଯେ ପଦାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଯୁର୍ନତ୍ଯନ୍ତା ଵହ୍ନିମୂର୍ତଯଃ । ଲୋକପାଲାଂଶ୍ଚତୁର୍ଦିକ୍ଷୁ ଵଜ୍ରାଦ୍ଯାଯୁଧସଂଯୁତାନ୍
ତାରାଅଗ୍ନି ଓ ପଦା ଆଦି ଅଗ୍ନିର ରୂପଗୁଡିକୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଖିବା; ଚାରି ଦିଗରେ ବଜ୍ର ଆଦି ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକପାଳମାନେ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତତଃ ସ୍ରୁକ୍ସ୍ରୁଵସଂସ୍କାରାଵାଜ୍ଯସଂସ୍କାର ଏଵ ଚ । କୃତ୍ଵା ହୋମଂ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ସ୍ରୁଵେଣାଦାଯ ଵୈ ଘୃତମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ପରେ, ସ୍ରୁକ୍ ଓ ସ୍ରୁବ ତିଆରି କରି, ଘୃତ ତିଆରି କରି, ହୋମ କରିବା ପରେ ସ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଘୃତ ନେଇ ଆଗକୁ ଦେବା।