ଆସ୍ତୀର୍ଯ ଦର୍ଭାଂସ୍ତତ୍ରୈଵ ନ୍ଯସେତ୍କୂର୍ଚଂ ସଲକ୍ଷଣମ୍ । ଆଧାରଶକ୍ତିମାରଭ୍ଯ ପୀଠମନ୍ଵନ୍ତମର୍ଚଯେତ୍
ସେଠାରେ ଦର୍ଭା ଛାଡ଼ି, ଚିହ୍ନିତ କୂର୍ଚ୍ଚକୁ ବସାଇବା; ଆଧାରଶକ୍ତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପୀଠ ଓ ତାହାର ସହଯୋଗୀ ଶକ୍ତିମାନେ ପୂଜା କରିବା।
ନିର୍ଵ୍ରଣଂ କୁମ୍ଭମାଦାଯାପ୍ଯସ୍ତ୍ରାଦ୍ଭିଃ କ୍ଷାଲିତାନ୍ତରମ୍ । ତନ୍ତୁନା ଵେଷ୍ଟଯେତ୍ତଂ ତୁ ତ୍ରିଗୁଣେନାରୁଣେନ ଚ
ଦୋଷରହିତ କୁମ୍ଭ ନେଇ, ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭିତରକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ତିନି ଟି ଲାଲ ଧାଗା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିବା।
ନଵରତ୍ନୋଦରଂ କୂର୍ଚଯୁତଂ ଗନ୍ଧାଦିପୂଜିତମ୍ । ସ୍ଥାପଯେତ୍ତତ୍ର ପୀଠେ ତୁ ତାରମନ୍ତ୍ରେଣ ଦେଶିକଃ
ନବରତ୍ନ, କୂର୍ଚ୍ଚ ଓ ଗନ୍ଧ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ କୁମ୍ଭକୁ ପୀଠ ଉପରେ ବସାଇ, ତାରମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା।
ଐକ୍ଯଂ କୁମ୍ଭସ୍ଯ ପୀଠସ୍ଯ ଭାଵଯେତ୍ପୂରଯେତ୍ତତଃ । ମାତୃକାଂ ପ୍ରତିଲୋମେନ ଜପଂସ୍ତୀର୍ଥୋଦକୈର୍ମୁନେ
କୁମ୍ଭ ଓ ପୀଠର ଏକତା ଭାବି, ତାପରେ ତାହାକୁ ପୂରିବା; ମାତୃକାକୁ ବିପରୀତ କ୍ରମରେ ଜପ କରି, ତିର୍ଥ ଜଳ ଦ୍ୱାରା କରିବା, ମୁନି।
ମୂଲମନ୍ତ୍ରଂ ଚ ସଞ୍ଜପ୍ଯ ପୂରଯେଦ୍ଦେଵତାଧିଯା । ଅଶ୍ଵତ୍ଥପନସାମ୍ରାଣାଂ କୋମଲୈର୍ନଵପଲ୍ଲଵୈଃ
ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଭରିବା ପାଇଁ, ଅଶ୍ୱଥ, ପନସ ଓ ଆମ୍ବ ଗଛର କୋମଳ ନୂତନ ପତ୍ର ଦେଇ ପାତ୍ରକୁ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଛାଦଯେତ୍କୁମ୍ଭଵଦନଂ ଚଷକଂ ସଫଲାକ୍ଷତମ୍ । ସଂସ୍ଥାପଯେତ ମତିମାନ୍ ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମେନ ଵେଷ୍ଟଯେତ୍
କୁମ୍ଭର ମୁହଁକୁ ଫଳ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଚାଉଳ ଥିବା ଚାଷକ ଦେଇ ଢାକିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ ସାବଧାନ ଭାବରେ ରଖି, ଦୁଇଟି ପବିତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଭଲଭାବେ ମୁଡିବା ଦରକାର।
ପ୍ରାଣସ୍ଥାପନମନ୍ତ୍ରେଣ ପ୍ରାଣସ୍ଥାପନମାଚରେତ୍ । ଆଵାହନାଦିମୁଦ୍ରାଭିର୍ମୋଦଯେଦ୍ଦେଵତାଂ ପରାମ୍
ପ୍ରାଣସ୍ଥାପନ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ପ୍ରାଣସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଆବାହନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୁଦ୍ରା ଦେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିବା ଦରକାର।
ଧ୍ଯାଯେତ୍ତାଂ ପରମେଶାନୀଂ କଲ୍ପୋକ୍ତେନ ପ୍ରକାରତଃ । ସ୍ଵାଗତଂ କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନଂ ଦେଵ୍ଯା ଅଗ୍ରେ ସମୁଚ୍ଚରେତ୍
ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଉଚ୍ଚତମ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦେବୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆଗମନ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଦରକାର।
ପାଦ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତତୋଽପ୍ଯର୍ଘ୍ଯଂ ତତଶ୍ଚାଚମନୀଯକମ୍ । ମଧୁପର୍କଂ ଚ ସାଭ୍ଯଙ୍ଗଂ ଦେଵ୍ଯୈ ସ୍ନାନଂ ନିଵେଦଯେତ୍
ପ୍ରଥମେ ପାଦ ଧୋଇବା ପାଇଁ ଜଳ, ପରେ ଅର୍ଘ୍ୟ, ତାପରେ ଆଚମନୀୟ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ। ଦେବୀଙ୍କୁ ମଧୁପର୍କ ସହିତ ଉତ୍ତମ ଗନ୍ଧ ଓ ତେଲ ଦେଇ ସ୍ନାନ ଦେବା ଦରକାର।
ଵାସସୀ ଚ ତତୋ ଦଦ୍ଯାଦ୍ରକ୍ତେ କ୍ଷୌମେ ସୁନିର୍ମଲେ । ନାନାମଣିଗଣାକୀର୍ଣାନାକଲ୍ପାନ୍କଲ୍ପଯେତ୍ତତଃ
ତାପରେ ଶୁଧ୍ଧ ଲାଲ କ୍ଷୋମ ବସ୍ତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଣି ଲଗା ଗହଣା ଦେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ଶୋଭାୟିତ କରିବା ଦରକାର।
ମନୁନା ପୁଟିତୈର୍ଵର୍ଣୈର୍ମାତୃକାଯା ଵିଧାନତଃ । ଦେଵ୍ଯା ଅଙ୍ଗେଷୁ ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଚନ୍ଦନାଦ୍ଯୈଃ ସମର୍ଚଯେତ୍
ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ ମାତୃକା ଅକ୍ଷର ଦେଇ, ଦେବୀଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଲଗାଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଗନ୍ଧଃ କାଲାଗୁରୁଭଵଃ କର୍ପୂରେଣ ସମନ୍ଵିତଃ । କାଶ୍ମୀରଂ ଚନ୍ଦନଂ ଚାପି କସ୍ତୂରୀସହିତଂ ମୁନେ
ଗନ୍ଧ ଅଗରୁ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ହେବା ଦରକାର, କର୍ପୁର ମିଶାଇ, କାଶ୍ମୀର, ଚନ୍ଦନ ଓ କସ୍ତୂରୀ ସହିତ ମିଶ୍ରିତ ହେବା ଉଚିତ।
କୁନ୍ଦପୁଷ୍ପାଦିପୁଷ୍ପାଣି ପରଦେଵ୍ଯୈ ସମର୍ପଯେତ୍ । ଧୂପୋଽଗୁରୁପୁରୁଵ୍ରାତୋଶୀରଚନ୍ଦନଶର୍କରାଃ
କୁନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲ ଉତ୍ତମ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଧୂପ ଅଗରୁ, ଗୁଗୁଳ, ଉଶୀର, ଚନ୍ଦନ ଓ ଚିନି ଦେଇ ତିଆରି କରିବା ଦରକାର।
ମଧୁମିଶ୍ରାଃ ସ୍ମୃତା ଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯା ଧୂପାତ୍ମନା ସଦା । ଦୀପାନନେକାନ୍ଦତ୍ତ୍ଵାଥ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଦର୍ଶଯେତ୍ସୁଧୀଃ
ମଧୁ ମିଶ୍ରିତ ଧୂପ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ପରେ ଅନେକ ଦୀପ ଦେଇ, ଶୁଧ୍ଧ ମନେ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।
ପ୍ରତିଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଜଲଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀସ୍ଥଂ ନ ଚାନ୍ଯଥା । ତତଃ କୁର୍ଯାଦଙ୍ଗପୂଜାଂ କଲ୍ପୋକ୍ତାଵରଣାନି ଚ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ଶୁଧ୍ଧି ଜଳ ଦେବା ଦରକାର, କେବେ ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଏହା ପରେ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଅଙ୍ଗପୂଜା ଓ ଆବରଣ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ସାଙ୍ଗାଂ ଦେଵୀମଥାଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଵୈଶ୍ଵଦେଵଂ ତତଶ୍ଚରେତ୍ । ଦକ୍ଷିଣେ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲଂ କୃତ୍ଵା ତତ୍ରାଧାଯ ହୁତାଶନମ୍
ଦେବୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ପୂଜା କରି, ପରେ ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗର ଅଲ୍ତାରରେ ଅଗ୍ନି ରଖି, ଏଠାରେ ହୋମ କରିବା ଦରକାର।
ମୂର୍ତିସ୍ଥାଂ ଦେଵତାଂ ତତ୍ରାଵାହ୍ଯ ସଂପୂଜ୍ଯ ଚ କ୍ରମାତ୍ । ତାରଵ୍ଯାହୃତିଭିର୍ହୁତ୍ଵା ମୂଲମନ୍ତ୍ରେଣ ଵୈ ତତଃ
ମୂର୍ତ୍ତିରେ ବସିଥିବା ଦେବତାକୁ ଆବାହନ କରି, କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ବ୍ୟାହୃତି ଅକ୍ଷର ଓ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ହୋମ କରିବା ଦରକାର।
ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଵାରଂ ତୁ ପାଯସେନ ସସର୍ପିଷା । ହୁନେତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ଵ୍ଯାହୃତିଭିଃ ପୁନଶ୍ଚ ଜୁହୁଯାନ୍ମୁନେ
ଘୀ ଓ ଚାଉଳ ଦେଇ ପଚିଥିବା ପାୟସରେ ପ୍ରତିକ୍ରମେ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ, ମୁନି, ବ୍ୟାହୃତି ଦେଇ ପୁନି ହୋମ କରିବା ଦରକାର।
ଗନ୍ଧାଦ୍ଯୈରର୍ଚଯିତ୍ଵା ଚ ଦେଵୀଂ ପୀଠେ ତୁ ଯୋଜଯେତ୍ । ଵହ୍ନିଂ ଵିସୃଜ୍ଯ ହଵିଷା ପରିତୋ ଵିକିରେଦ୍ବଲିମ୍
ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପୀଠରେ ବସାଇବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନିକୁ ହବିଷ ଦେଇ ବିଦାୟ କରି, ବଳି ଦେଇ ଚାରିପାଖରେ ବିକିରଣ କରିବା ଦରକାର।
ଦେଵତାଯାଃ ପାର୍ଷଦେଭ୍ଯୋ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାଦିସଂଯୁତାନ୍ । ପଞ୍ଚୋପଚାରାନ୍ଦତ୍ତ୍ଵାଥ ତାମ୍ବୂଲଂ ଛତ୍ରଚାମରେ
ଦେବତାଙ୍କର ପାର୍ଷଦମାନେ ପାଇଁ ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ସହିତ ପଞ୍ଚ ଉପଚାର ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ ତାମ୍ବୁଳ, ଛତା ଓ ଚାମର ଦେବା ଦରକାର।
ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦେଵ୍ଯୈ ତତୋ ମନ୍ତ୍ରଂ ସହସ୍ରାଵୃତ୍ତିତୋ ଜପେତ୍ । ଜପଂ ସମର୍ପ୍ଯ ଚୈଶାନ୍ଯାଂ ଵିକିରେ ଦିଶି ସଂସ୍ଥିତେ
ପରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଅର୍ପଣ କରି, ଏହାକୁ ହଜାର ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଜପ ସମାପ୍ତ କରି, ଏଶାନୀ ଥିବା ଦିଶାରେ ବିକିରଣ କରିବା ଦରକାର।
କର୍କରୀଂ ସ୍ଥାପଯେତ୍ତସ୍ଯାଂ ଦୁର୍ଗାମାଵାହ୍ଯ ପୂଜଯେତ୍ । ରକ୍ଷ ରକ୍ଷେତି ଚୋଚ୍ଚାର୍ଯ ନାଲମୁକ୍ତେନ ଵାରିଣା
ଏକ କରକରୀ ରଖି, ତାହାରେ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। 'ରକ୍ଷା, ରକ୍ଷା' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମୁଖ ଧୋଇବା ପାଇଁ ଯୋଜିତ ନଥିବା ଜଳ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର।
ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରଂ ଜପନ୍ଦେଶଂ ସେଚଯେତ୍ତୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । କର୍କରୀଂ ସ୍ଥାପଯେତ୍ସ୍ଥାନେ ପୂଜଯେଚ୍ଚାସ୍ତ୍ରଦେଵତାମ୍
ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ସେଉଁଠି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଭାବରେ ଜଳ ଛିଟିବା ଉଚିତ। କର୍କରୀ ପାତ୍ରକୁ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ପଶ୍ଚାଦ୍ଗୁରୁସ୍ତୁ ଶିଷ୍ଯେଣ ସହ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଵାଗ୍ଯତଃ । ତସ୍ଯାଂ ରାତ୍ରୌ ତୁ ତଦ୍ଵେଦ୍ଯାଂ ନିଦ୍ରାଂ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ତାପରେ ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟ ଦୁଇଜଣେ ଚୁପଚାପ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ରାତିରେ, ସେହି ସ୍ଥାନରେ, ସାବଧାନରେ ଶୟନ କରିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତତଃ କୁଣ୍ଡସ୍ଯ ସଂସ୍କାରଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲସ୍ଯ ଚ ଵା ମୁନେ । ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସମାସେନ ଯଥାଵିଧି ଵିଧାନତଃ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ କୁଣ୍ଡ ଓ ସ୍ଥଣ୍ଡିଳର ସଂସ୍କାର ବିଷୟରେ ଠିକ୍ ପ୍ରକାରରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ମୂଲମନ୍ତ୍ରଂ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଵୀକ୍ଷଯେଦସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରତଃ । ପ୍ରୋକ୍ଷଯେତ୍ତାଡନଂ କୁର୍ଯାତ୍ତେନୈଵ କଵଚେନ ତୁ
ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଜଳ ଛିଟିବା, ତାଡନ କରିବା ଓ ସେହି କବଚ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
ଅଭ୍ଯୁକ୍ଷଣଂ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ତିସ୍ରସ୍ତିସ୍ରସ୍ତତଃ ପରମ୍ । ପ୍ରାଗଗ୍ରା ଉଦଗଗ୍ରାଶ୍ଚ ଲିଖେଲ୍ଲେଖାଃ ସମନ୍ତତଃ
ଜଳ ଛିଟିବା ତିନିଥର ଏବଂ ତାପରେ ଆଉ ତିନିଥର ହେବା ଦରକାର। ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ରେଖା ଆକିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଣଵେନ ସମଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯ ପୀଠଂ ଦେଵ୍ଯାଃ ସମର୍ଚଯେତ୍ । ଆଧାରଶକ୍ତିମାରଭ୍ଯ ପୀଠମନ୍ତ୍ରାଵସାନକମ୍
ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆସନକୁ ଜଳ ଛିଟି, ଦେବୀଙ୍କର ଆସନକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଆଧାର ଶକ୍ତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆସନ ମନ୍ତ୍ରରେ ସମାପ୍ତ କରି।
ତସ୍ମିନ୍ପୀଠେ ସମାଵାହ୍ଯ ଶିଵୌ ପରମକାରଣୌ । ଗନ୍ଧାଦ୍ଯୈରୁପଚାରୈଶ୍ଚ ପୂଜଯେତ୍ତୌ ସମାହିତଃ
ସେହି ଆସନରେ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସନ୍ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ଏକାଗ୍ର ମନେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଦେଵୀଂ ଧ୍ଯାଯେଦୃତୁସ୍ନାତାଂ ସଂସକ୍ତାଂ ଶଙ୍କରେଣ ତୁ । କାମାତୁରାଂ ତଯୋଃ କ୍ରୀଡାଂ କିଞ୍ଚିତ୍କାଲଂ ଵିଭାଵଯେତ୍
ଦେବୀଙ୍କୁ ଋତୁସ୍ନାନ କରି ନବୀନ ଭାବରେ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ଓ କାମରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦୁଇଜଣଙ୍କର କ୍ରୀଡାକୁ କିଛି ସମୟ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।