ମୋକ୍ଷପ୍ରଦଂ ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ କାମିନାଂ ସର୍ଵକାମଦମ୍ । ରୋଗାଦ୍ଵୈ ମୁଚ୍ଯତେ ରୋଗୀ ବଦ୍ଧୋ ମୁଚ୍ଯେତ ବନ୍ଧନାତ୍
ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତି ଚାହାନ୍ତି ସେମାନେ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଇଚ୍ଛା ଥିବାମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ରୋଗୀ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ବାନ୍ଧିତ ମୁକ୍ତି ମିଳନ୍ତି।
ବହ୍ମହତ୍ଯାସୁରାପାନସୁଵର୍ଣସ୍ତେଯିନୋ ନରାଃ । ଗୁରୁତଲ୍ପଗତୋ ଵାପି ପାତକାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ସକୃତ୍
ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା, ମଦପାନ, ସୁନା ଚୋରି କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଜନନୀ ସହିତ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକଥର ପଢିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଅସତ୍ପ୍ରତିଗ୍ରହାଚ୍ଚୈଵାଭକ୍ଷ୍ଯଭକ୍ଷାଦ୍ଵିଶେଷତଃ । ପାଖଣ୍ଡାନୃତମୁଖ୍ଯେଭ୍ଯଃ ପଠନାଦେଵ ମୁଚ୍ଯତେ
ଅଯୋଗ୍ୟ ଦାନ ନେବା, ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ପାଖଣ୍ଡୀ ଓ ମିଛା କଥା କହୁଥିବାଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ପଢିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଇଦଂ ରହସ୍ଯମମଲଂ ମଯୋକ୍ତଂ ପଦ୍ମଜୋଦ୍ଭଵ । ବ୍ରହ୍ମସାଯୁଜ୍ଯଦଂ ନୄଣାଂ ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ନ ସଂଶଯଃ
ହେ ପଦ୍ମଯୋନି, ଏହି ନିର୍ମଳ ଗୁପ୍ତ ମୁଁ କହିଛି; ଏହା ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମ ସାୟୁଜ୍ୟ ଦେଇଥାଏ—ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମନ୍ତ୍ରଦୀକ୍ଷାଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଶ୍ରୁତଂ ସହସ୍ରନାମାଖ୍ଯଂ ଶ୍ରୀଗାଯତ୍ର୍ଯାଃ ଫଲପ୍ରଦମ୍ । ସ୍ତୋତ୍ରଂ ମହୋନ୍ନତିକରଂ ମହାଭାଗ୍ଯକରଂ ପରମ୍
ମନ୍ତ୍ରଦୀକ୍ଷା ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବର୍ଣ୍ଣନା ନାରଦ କହିଲେ: ମୁଁ ଶୁଣିଲି ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ହଜାର ନାମ ଯାହା ଫଳଦାୟିନୀ, ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ବଡ଼ ମହିମା ଓ ଭାଗ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ଅଧୁନା ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଦୀକ୍ଷାଲକ୍ଷଣମୁତ୍ତମମ୍ । ଵିନା ଯେନ ନ ସିଧ୍ଯେତ ଦେଵୀମନ୍ତ୍ରେଽଧିକାରିତା
ଏବେ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୀକ୍ଷାର ଲକ୍ଷଣ, ଯାହା ବିନା ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଧିକାର ମିଳେନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଵିଶାଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ତଥୈଵ ଚ । ସାମାନ୍ଯଵିଧିନା ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରେଣ ଵଦ ପ୍ରଭୋ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କଥା ଖୋଲି କୁହନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ଦୀକ୍ଷାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶିଷ୍ଯାଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ । ଦେଵାଗ୍ନିଗୁରୁପୂଜାଦାଵଧିକାରୋ ଯଯା ଭଵେତ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଶୁଣ, ମୁଁ ଦୀକ୍ଷା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବ, ଅଗ୍ନି ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଦିଵ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନଂ ହି ଯା ଦଦ୍ଯାତ୍କୁର୍ଯାତ୍ପାପକ୍ଷଯଂ ତୁ ଯା । ସୈଵ ଦୀକ୍ଷେତି ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତା ଵେଦତନ୍ତ୍ରଵିଶାରଦୈଃ
ଯାହା ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ ଓ ପାପ ନଶ୍ୱନ କରେ, ଏହାକୁ ଦୀକ୍ଷା ବୋଲି ବେଦ ଓ ତନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ଅଵଶ୍ଯଂ ସା ତୁ କର୍ତଵ୍ଯା ଯତୋ ବହୁଫଲା ମତା । ଗୁରୁଶିଷ୍ଯାଵୁଭାଵତ୍ରାପ୍ଯତିଶୁଦ୍ଧାଵପେକ୍ଷିତୌ
ଏହି ଦୀକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହା ଅନେକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଏଠି ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟ ଦୁହେଁ ଶୁଦ୍ଧ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଗୁରୁସ୍ତୁ ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରାତଃ କୃତ୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ଵିଧାଯ ଚ । ସ୍ନାନସନ୍ଧ୍ଯାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ଯଥାଵିଧି ଵିଧାଯ ଚ
ଗୁରୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରଭାତର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ନିୟମିତ ଭାବେ ସ୍ନାନ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ କରିଥାନ୍ତି।
କମଣ୍ଡଲୁକରୋ ମୌନୀ ଗୃହଂ ଯାଯାତ୍ସରିତ୍ତଟାତ୍ । ଯାଗମଣ୍ଡପମାସାଦ୍ଯ ଵିଶେତ୍ତତ୍ରାସନେ ଵରେ
ପାଣିର କମଣ୍ଡଳୁ ଧରି ଓ ମୌନ ରହି, ଗୁରୁ ନଦୀ କୂଳରୁ ଘରକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଯାଗର ମଣ୍ଡପକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ଭଲ ଆସନରେ ବସନ୍ତି।
ଆଚମ୍ଯ ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପଵିମିଶ୍ରିତମ୍ । ସପ୍ତଵାରାସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରେଣ ଜପ୍ତଂ ଵାରି ସୁସାଧଯେତ୍
ପାଣି ଛୁଇଁ ଓ ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେ ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ମିଶାଇଥିବା ପାଣିକୁ ସପ୍ତବାର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତୟାରି କରନ୍ତି।
ଵାରିଣା ତେନ ମତିମାନସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରଂ ସମୁଚ୍ଚରନ୍ । ପ୍ରୋକ୍ଷଯେଦ୍ଦ୍ଵାରମଖିଲଂ ତତଃ ପୂଜାଂ ସମାଚରେତ୍
ସେହି ପାଣି ନେଇ, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରକୁ ଛିଟାଇ, ତାପରେ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ଊର୍ଧ୍ଵୋଦୁମ୍ବରକେ ଦେଵଂ ଗଣନାଥଂ ତଥା ଶ୍ରିଯମ୍ । ସରସ୍ଵତୀଂ ନାମମନ୍ତ୍ରୈଃ ପୂଜଯେଦ୍ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପକୈଃ
ଉଚ୍ଚ ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ଚଉକିରେ ଦେବତା, ଗଣନାଥ, ଶ୍ରୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ନାମମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଦ୍ଵାରଦକ୍ଷିଣଶାଖାଯାଂ ଗଙ୍ଗାଂ ଵିଘ୍ନେଶମର୍ଚଯେତ୍ । ଦ୍ଵାରସ୍ଯ ଵାମଶାଖାଯାଂ କ୍ଷେତ୍ରପାଲଂ ଚ ସୂର୍ଯଜାମ୍
ଦ୍ୱାରର ଡାହାଣ ପାଖରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ବିଘ୍ନେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ବାମ ପାଖରେ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଜାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଦେହଲ୍ଯାଂ ପୂଜଯେଦସ୍ତ୍ରଦେଵତାମସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରତଃ । ସର୍ଵଂ ଦେଵୀମଯଂ ଦୃଶ୍ଯମିତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ସର୍ଵତଃ
ଦେହଳିରେ ଅସ୍ତ୍ରଦେବତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେବୀ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି।
ଦିଵ୍ଯାନୁତ୍ସାରଯେଦ୍ଵିଘ୍ନାନସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରଜପେନ ତୁ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷଗତାନ୍ଵିଘ୍ନାନ୍ପାଦଘାତୈସ୍ତୁ ଭୂମିଗାନ୍ ॥ ୧୪ ଵାମଶାଖାଂ ସ୍ପୃଶନ୍ପଶ୍ଚାତ୍ପ୍ରଵିଶେଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଙ୍ଘ୍ରିଣା । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ କୁମ୍ଭଂ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ସାମାନ୍ଯାର୍ଘ୍ଯଂ ଵିଧାଯ ଚ
ଦେବତାସ୍ଥ ଅବରୋଧକୁ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଦୂର କରନ୍ତି, ଆକାଶର ବିଘ୍ନକୁ ପାଦ ଦେଇ ଭୂମିର ବିଘ୍ନକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଦୂର କରନ୍ତି; ପରେ ବାମ ଦ୍ୱାର ଛୁଇଁ ଡାହାଣ ପାଦ ଦେଇ ପ୍ରବେଶ କରି, କୁମ୍ଭ ଭିତରେ ରଖି, ସାଧାରଣ ଅର୍ଘ୍ୟ ତୟାରି କରନ୍ତି।
ତେନ ଚାର୍ଘ୍ଯଜଲେନାପି ନୈର୍ଋତ୍ଯାଂ ଦିଶି ପୂଜଯେତ୍ । ଵାସ୍ତୁନାଥଂ ପଦ୍ମଯୋନିଂ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତାଦିଭିଃ
ସେହି ଅର୍ଘ୍ୟ ପାଣି ନେଇ, ନୈୃତ୍ୟ ଦିଗରେ ବାସ୍ତୁନାଥ ଓ ପଦ୍ମଯୋନିଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଅକ୍ଷତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯଂ ତେନ ଚାର୍ଘ୍ଯୋଦକେନ ଚ । ତୋରଣସ୍ତମ୍ଭପର୍ଯନ୍ତଂ ପ୍ରୋକ୍ଷଯେନ୍ମଣ୍ଡପଂ ଗୁରୁଃ
ତାପରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ତୟାରି କରି, ସେହି ଅର୍ଘ୍ୟ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁ ତୋରଣ ଖୁଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣ୍ଡପକୁ ଛିଟାଇ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି।
ସର୍ଵଂ ଦେଵୀମଯଂ ଚେଦଂ ଭାଵଯେନ୍ମନସା କିଲ । ମୂଲମନ୍ତ୍ରଂ ଜପନ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରୋକ୍ଷଣଂ ସ୍ଯାଚ୍ଛରାଣୁନା
ମନରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଦେବୀରେ ବ୍ୟାପିଛି; ଭକ୍ତି ସହିତ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ଶରମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାଣି ଛିଟାନ୍ତି।
ଶରମନ୍ତ୍ରଂ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ତାଡଯେନ୍ମଣ୍ଡପକ୍ଷମାମ୍ । ହୁଂମନ୍ତ୍ରଂ ତୁ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ କୁର୍ଯାଦଭ୍ଯୁକ୍ଷଣଂ ତତଃ
ଶରମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମଣ୍ଡପର ପାଶକୁ ଟିପିବା; ପରେ ହୁଁମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପାଣି ଛିଟାନ୍ତି।
ଧୂପଯେଦନ୍ତରଂ ଧୂପୈର୍ଵିକିରାନ୍ ଵିକିରେତ୍ତତଃ । ମାର୍ଜଯେତ୍ତାଂସ୍ତୁ ମାର୍ଜନ୍ଯା କୁଶନିର୍ମିତଯା ପୁନଃ
ଘର ଭିତରକୁ ଧୂପ ଦେଇ ଧୂପାନ କରି, ପରେ ନିବେଦନ ବିକିରଣ କରିବା; ପୁନି କୁଶ ଘାସର ଝାଡୁ ଦେଇ ସେଠିକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
ଈଶାନଦିଶି ତତ୍ପୁଞ୍ଜଂ କୃତ୍ଵା ସଂସ୍ଥାପଯେନ୍ମୁନେ । ପୁଣ୍ଯାହଵାଚନଂ କୃତ୍ଵା ଦୀନାନାଥାଂଶ୍ଚ ତୋଷଯେତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଚାର ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ଦିଗରେ ରଖି, ସେଠାରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ପୁଣ୍ୟାହବାଚନ କରି, ଦୁଃଖୀ ଓ ନିରାଶ୍ରୟଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି।
ଵିଶେନ୍ମୃଦ୍ଵାସନେ ପଶ୍ଚାନ୍ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଗୁରୁଂ ନିଜମ୍ । ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୋ ଵିଧିଵଦ୍ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଦେଯମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଦେଵତାମ୍
ପରେ ମୃଦୁ ଆସନରେ ବସି, ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି; ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଦେବୀମନ୍ତ୍ର ଯାହା ଦେବାକୁ ଅଛି, ସେଠାରେ ଯଥାବିଧି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।
ଭୂତଶୁଦ୍ଧ୍ଯାଦିକଂ କୃତ୍ଵା ପୂର୍ଵୋକ୍ତେନୈଵ ଵର୍ତ୍ମନା । ଋଷ୍ଯାଦିନ୍ଯାସକଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦେଯମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ମୁନେ
ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ଭୂତଶୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରି, ଦେବାକୁ ଥିବା ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଋଷି ଓ ଅନ୍ୟ ନ୍ୟାସ କରନ୍ତି।
ନ୍ଯସେନ୍ମୁନିଂ ତୁ ଶିରସି ମୁଖେ ଛନ୍ଦଃ ସମୀରିତମ୍ । ଦେଵତାଂ ହୃଦଯାମ୍ଭୋଜେ ଗୁହ୍ଯେ ବୀଜଂ ତୁ ପାଦଯୋଃ
ମୁଣ୍ଡରେ ଋଷି, ମୁଁହରେ ଛନ୍ଦ, ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ଦେବତା, ପାଦରେ ବୀଜ ରଖନ୍ତି।
ଶକ୍ତିଂ ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ପଶ୍ଚାତ୍ତୁ ତାଲତ୍ରଯରଵାତ୍ତତଃ । ଦିଗ୍ବନ୍ଧଂ କାରଯେତ୍ପଶ୍ଚାଚ୍ଛୋଟିକାଭିସ୍ତ୍ରିଭିର୍ନରଃ
ପରେ ଶକ୍ତିକୁ ନ୍ୟାସ କରି, ତିନିଥର ତାଳ ଶୁଣି, ଦିଗବନ୍ଧନ କରି, ତିନିଥର ଆଙ୍ଗୁଠି ଟିପିବା କରନ୍ତି।
ପ୍ରାଣାଯାମଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ମୂଲମନ୍ତ୍ରମନୁସ୍ମରନ୍ । ମାତୃକାଂ ଵିନ୍ଯସେଦ୍ଦେହେ ତତ୍ପ୍ରକାରସ୍ତଥୋଚ୍ଯତେ
ତାପରେ ଶ୍ୱାସନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ରକୁ ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କରିବା ପରେ, ଶରୀରରେ ମାତୃକା ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି।
ଓଁ ଅଂ ନମ ଇତି ପ୍ରୋଚ୍ଯ ନ୍ଯସେଚ୍ଛିରସି ମନ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ଏଵମେଵ ତୁ ସର୍ଵେଷୁ ନ୍ଯସେତ୍ସ୍ଥାନେଷୁ ଵୈ ମୁନେ
‘ଓଁ ଅଂ ନମଃ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ମୁନି, ସମସ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।