ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଲଗତା ସୋମମଣ୍ଡଲଵାସିନୀ । ସର୍ଵଜ୍ଞା ସାନ୍ଦ୍ରକରୁଣା ସମାନାଧିକଵର୍ଜିତା
ସେ ସପ୍ତ ଋଷିମଣ୍ଡଳରେ ବସିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳରେ ବାସ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିବା, ଗଭୀର କରୁଣାମୟୀ ଏବଂ ସମାନ କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କେହି ନାହିଁ।
ସର୍ଵୋତ୍ତୁଙ୍ଗା ସଙ୍ଗହୀନା ସଦ୍ଗୁଣା ସକଲେଷ୍ଟଦା । ସରଘା ସୂର୍ଯତନଯା ସୁକେଶୀ ସୋମସଂହତିଃ
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସଦ୍ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରିଥାନ୍ତି। ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କନ୍ୟା, ସୁନ୍ଦର କେଶ ଥିବା, ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ସାର ଅଟୁଟ ଅଛି।
ହିରଣ୍ଯଵର୍ଣା ହରିଣୀ ହ୍ରୀଂକାରୀ ହଂସଵାହିନୀ । କ୍ଷୌମଵସ୍ତ୍ରପରୀତାଙ୍ଗୀ କ୍ଷୀରାବ୍ଧିତନଯା କ୍ଷମା
ସେ ସୁନାର ରଙ୍ଗର, ମୃଗୀ ପରି ନୟନ, 'ହ୍ରୀଁ' ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ହଂସ ଉପରେ ବସିଥାନ୍ତି, ନରମ କପଡ଼ା ପିନ୍ଧିଥିବା, କ୍ଷୀରସାଗରର କନ୍ୟା, ଓ ଶମା ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ।
ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ସାଵିତ୍ରୀ ପାର୍ଵତୀ ଚ ସରସ୍ଵତୀ । ଵେଦଗର୍ଭା ଵରାରୋହା ଶ୍ରୀଗାଯତ୍ରୀ ପରାମ୍ବିକା
ସେ ଗାୟତ୍ରୀ, ସାବିତ୍ରୀ, ପାର୍ବତୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀ; ବେଦକୁ ଅନ୍ତରେ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶରୀର ଧାରିଣୀ, ଶୁଭ ଗାୟତ୍ରୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାଆ।
ଇତି ସାହସ୍ରକଂ ନାମ୍ନାଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯାଶ୍ଚୈଵ ନାରଦ । ପୁଣ୍ଯଦଂ ସର୍ଵପାପଘ୍ନଂ ମହାସମ୍ପତ୍ତିଦାଯକମ୍
ହେ ନାରଦ, ଏହି ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କର ହଜାର ନାମ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ଓ ବଡ଼ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଦେଇଥାଏ।
ଏଵଂ ନାମାନି ଗାଯତ୍ର୍ଯାସ୍ତୋଷୋତ୍ପତ୍ତିକରାଣି ହି । ଅଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ଚ ଵିଶେଷେଣ ପଠିତଵ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୈଃ ସହ
ଏହିପରି ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଅନନ୍ଦ ମିଳେ; ବିଶେଷ କରି ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ସହିତ ଏହା ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ଜପଂ କୃତ୍ଵା ହୋମପୂଜାଧ୍ଯାନଂ କୃତ୍ଵା ଵିଶେଷତଃ । ଯସ୍ମୈ କସ୍ମୈ ନ ଦାତଵ୍ଯଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯାସ୍ତୁ ଵିଶେଷତଃ
ଯେଉଁଠି ଜପ, ହୋମ, ପୂଜା ଓ ଧ୍ୟାନ କରାଯିବ, ସେଠି ବିଶେଷ ଭାବେ ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସୁଭକ୍ତାଯ ସୁଶିଷ୍ଯାଯ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଭୂସୁରାଯ ଵୈ । ଭ୍ରଷ୍ଟେଭ୍ଯଃ ସାଧକେଭ୍ଯଶ୍ଚ ବାନ୍ଧଵେଭ୍ଯୋ ନ ଦର୍ଶଯେତ୍
ଏହା କେବଳ ଭକ୍ତିଶୀଳ, ଭଲ ଶିଷ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କୁହିବା ଉଚିତ; ଅପତ୍ର, ଅଯୋଗ୍ୟ ବା ପରିବାରକୁ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ଗୃହେ ଲିଖିତଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଭଯଂ ତସ୍ଯ ନ କସ୍ଯଚିତ୍ । ଚଞ୍ଚଲାପି ସ୍ଥିରା ଭୂତ୍ଵା କମଲା ତତ୍ର ତିଷ୍ଠତି
ଯେଉଁ ଘରେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଲେଖାଯାଇଛି, ସେଠି କେହି କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ; ଚଞ୍ଚଳ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ସେଠି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ରହନ୍ତି।
ଇଦଂ ରହସ୍ଯଂ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯାଦ୍ଗୁହ୍ଯତରଂ ମହତ୍ । ପୁଣ୍ଯପ୍ରଦଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଦରିଦ୍ରାଣାଂ ନିଧିପ୍ରଦମ୍
ଏହା ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ ଓ ମହାନ ରହସ୍ୟ, ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଗରିବମାନେ ପାଇଁ ଧନ ଦେଇଥାଏ।
ମୋକ୍ଷପ୍ରଦଂ ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ କାମିନାଂ ସର୍ଵକାମଦମ୍ । ରୋଗାଦ୍ଵୈ ମୁଚ୍ଯତେ ରୋଗୀ ବଦ୍ଧୋ ମୁଚ୍ଯେତ ବନ୍ଧନାତ୍
ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତି ଚାହାନ୍ତି ସେମାନେ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଇଚ୍ଛା ଥିବାମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ରୋଗୀ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ବାନ୍ଧିତ ମୁକ୍ତି ମିଳନ୍ତି।
ବହ୍ମହତ୍ଯାସୁରାପାନସୁଵର୍ଣସ୍ତେଯିନୋ ନରାଃ । ଗୁରୁତଲ୍ପଗତୋ ଵାପି ପାତକାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ସକୃତ୍
ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା, ମଦପାନ, ସୁନା ଚୋରି କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଜନନୀ ସହିତ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକଥର ପଢିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଅସତ୍ପ୍ରତିଗ୍ରହାଚ୍ଚୈଵାଭକ୍ଷ୍ଯଭକ୍ଷାଦ୍ଵିଶେଷତଃ । ପାଖଣ୍ଡାନୃତମୁଖ୍ଯେଭ୍ଯଃ ପଠନାଦେଵ ମୁଚ୍ଯତେ
ଅଯୋଗ୍ୟ ଦାନ ନେବା, ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ପାଖଣ୍ଡୀ ଓ ମିଛା କଥା କହୁଥିବାଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ପଢିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଇଦଂ ରହସ୍ଯମମଲଂ ମଯୋକ୍ତଂ ପଦ୍ମଜୋଦ୍ଭଵ । ବ୍ରହ୍ମସାଯୁଜ୍ଯଦଂ ନୄଣାଂ ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ନ ସଂଶଯଃ
ହେ ପଦ୍ମଯୋନି, ଏହି ନିର୍ମଳ ଗୁପ୍ତ ମୁଁ କହିଛି; ଏହା ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମ ସାୟୁଜ୍ୟ ଦେଇଥାଏ—ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମନ୍ତ୍ରଦୀକ୍ଷାଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଶ୍ରୁତଂ ସହସ୍ରନାମାଖ୍ଯଂ ଶ୍ରୀଗାଯତ୍ର୍ଯାଃ ଫଲପ୍ରଦମ୍ । ସ୍ତୋତ୍ରଂ ମହୋନ୍ନତିକରଂ ମହାଭାଗ୍ଯକରଂ ପରମ୍
ମନ୍ତ୍ରଦୀକ୍ଷା ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବର୍ଣ୍ଣନା ନାରଦ କହିଲେ: ମୁଁ ଶୁଣିଲି ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ହଜାର ନାମ ଯାହା ଫଳଦାୟିନୀ, ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ବଡ଼ ମହିମା ଓ ଭାଗ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ଅଧୁନା ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଦୀକ୍ଷାଲକ୍ଷଣମୁତ୍ତମମ୍ । ଵିନା ଯେନ ନ ସିଧ୍ଯେତ ଦେଵୀମନ୍ତ୍ରେଽଧିକାରିତା
ଏବେ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୀକ୍ଷାର ଲକ୍ଷଣ, ଯାହା ବିନା ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଧିକାର ମିଳେନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଵିଶାଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ତଥୈଵ ଚ । ସାମାନ୍ଯଵିଧିନା ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରେଣ ଵଦ ପ୍ରଭୋ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କଥା ଖୋଲି କୁହନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ଦୀକ୍ଷାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶିଷ୍ଯାଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ । ଦେଵାଗ୍ନିଗୁରୁପୂଜାଦାଵଧିକାରୋ ଯଯା ଭଵେତ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଶୁଣ, ମୁଁ ଦୀକ୍ଷା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବ, ଅଗ୍ନି ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଦିଵ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନଂ ହି ଯା ଦଦ୍ଯାତ୍କୁର୍ଯାତ୍ପାପକ୍ଷଯଂ ତୁ ଯା । ସୈଵ ଦୀକ୍ଷେତି ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତା ଵେଦତନ୍ତ୍ରଵିଶାରଦୈଃ
ଯାହା ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ ଓ ପାପ ନଶ୍ୱନ କରେ, ଏହାକୁ ଦୀକ୍ଷା ବୋଲି ବେଦ ଓ ତନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ଅଵଶ୍ଯଂ ସା ତୁ କର୍ତଵ୍ଯା ଯତୋ ବହୁଫଲା ମତା । ଗୁରୁଶିଷ୍ଯାଵୁଭାଵତ୍ରାପ୍ଯତିଶୁଦ୍ଧାଵପେକ୍ଷିତୌ
ଏହି ଦୀକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହା ଅନେକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଏଠି ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟ ଦୁହେଁ ଶୁଦ୍ଧ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଗୁରୁସ୍ତୁ ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରାତଃ କୃତ୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ଵିଧାଯ ଚ । ସ୍ନାନସନ୍ଧ୍ଯାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ଯଥାଵିଧି ଵିଧାଯ ଚ
ଗୁରୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରଭାତର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ନିୟମିତ ଭାବେ ସ୍ନାନ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ କରିଥାନ୍ତି।
କମଣ୍ଡଲୁକରୋ ମୌନୀ ଗୃହଂ ଯାଯାତ୍ସରିତ୍ତଟାତ୍ । ଯାଗମଣ୍ଡପମାସାଦ୍ଯ ଵିଶେତ୍ତତ୍ରାସନେ ଵରେ
ପାଣିର କମଣ୍ଡଳୁ ଧରି ଓ ମୌନ ରହି, ଗୁରୁ ନଦୀ କୂଳରୁ ଘରକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଯାଗର ମଣ୍ଡପକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ଭଲ ଆସନରେ ବସନ୍ତି।
ଆଚମ୍ଯ ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପଵିମିଶ୍ରିତମ୍ । ସପ୍ତଵାରାସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରେଣ ଜପ୍ତଂ ଵାରି ସୁସାଧଯେତ୍
ପାଣି ଛୁଇଁ ଓ ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେ ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ମିଶାଇଥିବା ପାଣିକୁ ସପ୍ତବାର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତୟାରି କରନ୍ତି।
ଵାରିଣା ତେନ ମତିମାନସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରଂ ସମୁଚ୍ଚରନ୍ । ପ୍ରୋକ୍ଷଯେଦ୍ଦ୍ଵାରମଖିଲଂ ତତଃ ପୂଜାଂ ସମାଚରେତ୍
ସେହି ପାଣି ନେଇ, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରକୁ ଛିଟାଇ, ତାପରେ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ଊର୍ଧ୍ଵୋଦୁମ୍ବରକେ ଦେଵଂ ଗଣନାଥଂ ତଥା ଶ୍ରିଯମ୍ । ସରସ୍ଵତୀଂ ନାମମନ୍ତ୍ରୈଃ ପୂଜଯେଦ୍ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପକୈଃ
ଉଚ୍ଚ ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ଚଉକିରେ ଦେବତା, ଗଣନାଥ, ଶ୍ରୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ନାମମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଦ୍ଵାରଦକ୍ଷିଣଶାଖାଯାଂ ଗଙ୍ଗାଂ ଵିଘ୍ନେଶମର୍ଚଯେତ୍ । ଦ୍ଵାରସ୍ଯ ଵାମଶାଖାଯାଂ କ୍ଷେତ୍ରପାଲଂ ଚ ସୂର୍ଯଜାମ୍
ଦ୍ୱାରର ଡାହାଣ ପାଖରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ବିଘ୍ନେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ବାମ ପାଖରେ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଜାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଦେହଲ୍ଯାଂ ପୂଜଯେଦସ୍ତ୍ରଦେଵତାମସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରତଃ । ସର୍ଵଂ ଦେଵୀମଯଂ ଦୃଶ୍ଯମିତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ସର୍ଵତଃ
ଦେହଳିରେ ଅସ୍ତ୍ରଦେବତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେବୀ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି।
ଦିଵ୍ଯାନୁତ୍ସାରଯେଦ୍ଵିଘ୍ନାନସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରଜପେନ ତୁ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷଗତାନ୍ଵିଘ୍ନାନ୍ପାଦଘାତୈସ୍ତୁ ଭୂମିଗାନ୍ ॥ ୧୪ ଵାମଶାଖାଂ ସ୍ପୃଶନ୍ପଶ୍ଚାତ୍ପ୍ରଵିଶେଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଙ୍ଘ୍ରିଣା । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ କୁମ୍ଭଂ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ସାମାନ୍ଯାର୍ଘ୍ଯଂ ଵିଧାଯ ଚ
ଦେବତାସ୍ଥ ଅବରୋଧକୁ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଦୂର କରନ୍ତି, ଆକାଶର ବିଘ୍ନକୁ ପାଦ ଦେଇ ଭୂମିର ବିଘ୍ନକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଦୂର କରନ୍ତି; ପରେ ବାମ ଦ୍ୱାର ଛୁଇଁ ଡାହାଣ ପାଦ ଦେଇ ପ୍ରବେଶ କରି, କୁମ୍ଭ ଭିତରେ ରଖି, ସାଧାରଣ ଅର୍ଘ୍ୟ ତୟାରି କରନ୍ତି।
ତେନ ଚାର୍ଘ୍ଯଜଲେନାପି ନୈର୍ଋତ୍ଯାଂ ଦିଶି ପୂଜଯେତ୍ । ଵାସ୍ତୁନାଥଂ ପଦ୍ମଯୋନିଂ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତାଦିଭିଃ
ସେହି ଅର୍ଘ୍ୟ ପାଣି ନେଇ, ନୈୃତ୍ୟ ଦିଗରେ ବାସ୍ତୁନାଥ ଓ ପଦ୍ମଯୋନିଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଅକ୍ଷତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯଂ ତେନ ଚାର୍ଘ୍ଯୋଦକେନ ଚ । ତୋରଣସ୍ତମ୍ଭପର୍ଯନ୍ତଂ ପ୍ରୋକ୍ଷଯେନ୍ମଣ୍ଡପଂ ଗୁରୁଃ
ତାପରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ତୟାରି କରି, ସେହି ଅର୍ଘ୍ୟ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁ ତୋରଣ ଖୁଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣ୍ଡପକୁ ଛିଟାଇ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି।