ତଦା ସ ସମରେ ରାଜା ସୁରଥଃ ଶତ୍ରୁଭିର୍ଜିତଃ । ଅମାତ୍ଯୈର୍ମନ୍ତ୍ରିଭିଶ୍ଚୈଵ ତସ୍ଯ କୋଶଗତଂ ଧନମ୍
ସେ ସମୟରେ ରାଜା ସୁରଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପରାଜିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ଦେଶପାଳମାନେ ତାଙ୍କର ଧନ-ଦାନା ସମସ୍ତ କୋଷ ଠାରୁ ନେଇ ନିଅନ୍ତି।
ହୃତଂ ସର୍ଵମଶେଷେଣ ତଦାତପ୍ଯତ ଭୂମିପଃ । ନିଷ୍କାସିତଶ୍ଚ ନଗରାତ୍ସ ରାଜା ପରମଦ୍ଯୁତିଃ
ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଧନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ହରାଇଗଲା, ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା ସେ ନଗରରୁ ବାହାର କରାଯାଇଲେ।
ଜଗାମାଶ୍ଵମଥାରୁହ୍ଯ ମୃଗଯାମିଷତୋ ଵନମ୍ । ଏକାକୀ ଵିଜନେଽରଣ୍ଯେ ବଭ୍ରାମୋଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତମାନସଃ
ଘୋଡା ଚଢି ରାଜା ସୁରଥ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଶିକାର ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ; ସେ ଏକା ଏକା ଜଙ୍ଗଲରେ ଭୂଲି ଘୁଞ୍ଚିବା ମନରେ ଅସ୍ଥିରତା ନେଇ ଚାଲିଥିଲେ।
ମୁନେଃ କସ୍ଯଚିଦାଗତ୍ଯ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ଶାନ୍ତମାନସଃ । ପ୍ରଶାନ୍ତଜନ୍ତୁସଂଯୁକ୍ତଂ ମୁନିଶିଷ୍ଯଗଣୈର୍ଯୁତମ୍
ଏକ ମୁନିଙ୍କର ଶାନ୍ତ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି, ଯେଉଁଠାରେ ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହିଥିଲେ ଏବଂ ମୁନିଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ରାଜା ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଉଵାସ କଞ୍ଚିତ୍କାଲଂ ସ ରାଜା ପରମଶୋଭନେ । ଆଶ୍ରମେ ମୁନିଵର୍ଯସ୍ଯ ଦୀର୍ଘଦୃଷ୍ଟେଃ ସୁମେଧସଃ
ସେ ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା କିଛି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୁନି ସୁମେଧସଙ୍କର ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲେ।
ଏକଦା ସ ମହୀପାଲୋ ମୁନିଂ ପୂଜାଵସାନକେ । କାଲେ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯାଶୁ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ
ଏକ ଦିନ, ରାଜା ମୁନିଙ୍କର ପୂଜା ସମାପ୍ତି ସମୟରେ ତାଙ୍କଠାରେ ଗଲେ, ଶୀଘ୍ର ନମସ୍କାର କରି ବିନୟପୂର୍ବକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ମୁନେ ମମ ମନୋଦୁଃଖଂ ବାଧତେ ଚାଧିସମ୍ଭଵମ୍ । ଜ୍ଞାତତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଭୂଦେଵ ନିଷ୍ପ୍ରଜ୍ଞସ୍ଯ ଚ ସନ୍ତତମ୍
ମୁନି, ମୋର ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଦୁଃଖ ମୋତେ ସଦା ବାଧା ଦେଉଛି; ମୁଁ ତଥ୍ୟ ଜାଣିଛି ଏବଂ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନାହିଁ, ଭୂମିର ଦେବତା।
ଶତ୍ରୁଭିର୍ନିର୍ଜିତସ୍ଯାପି ହୃତରାଜ୍ଯସ୍ଯ ସର୍ଵଶଃ । ତଥାପି ତେଷୁ ମନସି ମମତ୍ଵଂ ଜାଯତେ ସ୍ଫୁଟମ୍
ମୁଁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପରାଜିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ମୋର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି; ତଥାପି ମୋର ମନରେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉପଜୁଛି।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି କଥଂ ଶର୍ମ ଲଭେ ମୁନେ । ତ୍ଵଦନୁଗ୍ରହମାଶାସେ ଵଦ ଵେଦଵିଦାଂ ଵର
ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କିପରି ଶାନ୍ତି ପାଇବି, ମୁନି? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର କୃପା ଆଶା କରୁଛି—ବେଦଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
ମୁନିରୁଵାଚ ଆକର୍ଣଯ ମହୀପାଲ ମହାଶ୍ଚର୍ଯକରଂ ପରମ୍ । ଦେଵୀମାହାତ୍ମ୍ଯମତୁଲଂ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ପରମ୍
ମୁନି କହିଲେ: ରାଜା, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଦେବୀଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଗାଥା, ତାଙ୍କର ଅତୁଳନୀୟ ମହିମା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି।
ଜଗନ୍ମଯୀ ମହାମାଯା ଵିଷ୍ଣୁବ୍ରହ୍ମହରୋଦ୍ଭଵା । ସା ବଲାଦପହୃତ୍ଯୈଵ ଜନ୍ତୂନାଂ ମାନସାନି ହି
ଯେଉଁ ଦେବୀ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି, ତିନି ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେ ଜଣେ ଜଣେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ଶକ୍ତିରେ ଅପହରଣ କରନ୍ତି।
ମୋହାଯ ପ୍ରତିସଂଯଚ୍ଛେଦିତି ଜାନୀହି ଭୂମିପ । ସା ସୃଜତ୍ଯଖିଲଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସା ପାଲଯତି ସର୍ଵଦା
ଭୂମିପତି, ଜାଣନ୍ତୁ, ସେ ଦେବୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ମୋହ ପାଇଁ ଅଟକାଇ ରଖନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ସଦା ପାଳନ କରନ୍ତି।
ସଂହାରେ ହରରୂପେଣ ସଂହରତ୍ଯେଵ ଭୂମିପ । କାମଦାତ୍ରୀ ମହାମାଯା କାଲରାତ୍ରିର୍ଦୁରତ୍ଯଯା
ଭୂମିପତି, ସେ ଦେବୀ ଶିବର ରୂପରେ ସମସ୍ତକୁ ଲୟ କରନ୍ତି; ମହାମାୟା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ସେ କାଳରାତ୍ରି, ଯାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟ।
ଵିଶ୍ଵସଂହାରିଣୀ କାଲୀ କମଲା କମଲାଲଯା । ତସ୍ଯାଂ ସର୍ଵଂ ଜଗଜ୍ଜାତଂ ତସ୍ଯାଂ ଵିଶ୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ସେ କାଳୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି; କମଳା, କମଳର ନିବାସ; ତାଙ୍କରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତାଙ୍କରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅଟୁଇ ରହିଛି।
ଲଯମେଷ୍ଯତି ତସ୍ଯାଂ ଚ ତସ୍ମାତ୍ସୈଵ ପରାତ୍ପରା । ତସ୍ଯା ଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ଯସ୍ଯୋପରି ଭଵେନ୍ନୃପ । ସ ଏଵ ମୋହମତ୍ଯେତି ନାନ୍ଯଥା ଧରଣୀପତେ
ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କରେ ଲୟ ହେବ; ଏହିପରି, ସେ ପରମପରା; ଭୂମିପତି, ଯାହାପରେ ଦେବୀଙ୍କର କୃପା ହୁଏ, ସେ ମୋହକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ—ଅନ୍ୟଥା କେବେ ନୁହେଁ।
ଦେଵୀମାହାତ୍ମ୍ଯେ ମଧୁକୈଟଭଵଧଵର୍ଣନମ୍ ରାଜୋଵାଚ କା ସା ଦେଵୀ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ବ୍ରୂହି କାଲଵିଦାଂ ଵର । କା ମୋହଯତି ସତ୍ତ୍ଵାନି କାରଣଂ କିଂ ଭଵେଦ୍ ଦ୍ଵିଜ
ଦେବୀଙ୍କର ମହିମାରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ନିଧନର ବର୍ଣ୍ନନା। ରାଜା କହିଲେ: ଆପଣ କହିଥିବା ଦେବୀ କିଏ? କାଳଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, କୃପାକରି କହନ୍ତୁ। କିଏ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି, ଏବଂ କାରଣ କଣ, ଦ୍ୱିଜ?
କସ୍ମାଦୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଦେଵୀ କିଂରୂପା ସା କିମାତ୍ମିକା । ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ଭୂଦେଵ କୃପଯା ମମ ସର୍ଵତଃ
ଦେବୀ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ତାଙ୍କର ରୂପ କଣ? ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ କଣ? ଭୂମିପତି, ଦୟାକରି ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ।
ମୁନିରୁଵାଚ ରାଜନ୍ ଦେଵ୍ଯାଃ ସ୍ଵରୂପଂ ତେ ଵର୍ଣଯାମି ନିଶାମଯ । ଯଥା ଚୋତ୍ପତିତା ଦେଵୀ ଯେନ ଵା ସା ଜଗନ୍ମଯୀ
ମୁନି କହିଲେ: ରାଜା, ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବି—ଏହିପରି ଶୁଣନ୍ତୁ, କିପରି ଦେବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ କିଏ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି।
ଯଦା ନାରାଯଣୋ ଦେଵୋ ଵିଶ୍ଵଂ ସଂହୃତ୍ଯ ଯୋଗରାଟ୍ । ଆସ୍ତୀର୍ଯ ଶେଷଂ ଭଗଵାନ୍ ସମୁଦ୍ରେ ନିଦ୍ରିତୋଽଭଵତ୍
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗେଶ୍ୱର ଦେବ ନାରାୟଣ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସଂହାର କରି, ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ପ୍ରସାରିତ ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରି ଶୁଏଇଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ ସେ ପରମ ପବିତ୍ର ଭଗବାନ ନିଦ୍ରାସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ତଦା ପ୍ରସ୍ଵାପଵଶଗୋ ଦେଵଦେଵୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ତତ୍କର୍ଣମଲସଞ୍ଜାତୌ ଦାନଵୌ ମଧୁକୈଟଭୌ
ତାହାପରେ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବ ଜନାର୍ଦନଙ୍କ କାନର ମେଳୁ ଠାରୁ ଦୁଇଟି ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ହନ୍ତୁମୁଦ୍ଯୁକ୍ତୌ ଦାନଵୌ ଘୋରରୂପିଣୌ । ତଦା କମଲଜୋ ଦେଵୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୌ ମଧୁକୈଟଭୌ
ସେ ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିର ଦାନବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ। ତେବେ, କମଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା, ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ନିଦ୍ରିତଂ ଦେଵଦେଵେଶଂ ଚିନ୍ତାମାପ ଦୁରତ୍ଯଯାମ୍ । ନିଦ୍ରିତୋ ଭଗଵାନୀଶୋ ଦାନଵୌ ଚ ଦୁରାସଦୌ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ ଭଗବାନ ନିଦ୍ରାସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ଦୁଇ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ ସେଠାରେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଭାବେ ଥିଲେ। ତେବେ, କମଳଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି କଥଂ ଶର୍ମ ଲଭେ ହ୍ଯହମ୍ । ଏଵଂ ଚିନ୍ତଯତସ୍ତସ୍ଯ ପଦ୍ଯଯୋନେର୍ମହାତ୍ମନଃ
ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କିପରି ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବି?—ଏଭଳି ମହାତ୍ମା କମଳଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରାଦୂରଭୂତ୍ତାତ ତଦା କାର୍ଯପ୍ରସାଧିନୀ । ଯସ୍ଯା ଵଶଂ ଗତୋ ଦେଵୋ ନିଦ୍ରିତୋ ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ
ସେତେବେଳେ, ହେ ପୁତ୍ର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଉପାୟ ଉପଜିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କର କାମ ସାଧନ କରିପାରିବ। ଯାହାର ଶକ୍ତିରେ ଭଗବାନ ହରି ନିଦ୍ରାସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲେ।
ତାଂ ଦେଵୀଂ ଶରଣଂ ଯାମି ନିଦ୍ରାଂ ସର୍ଵପ୍ରସୂତିକାମ୍ । ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଦେଵି ଦେଵି ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରି ଭକ୍ତାଭୀଷ୍ଟଫଲପ୍ରଦେ
ସେଇ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ନିଦ୍ରା ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ହେ ଦେବୀ, ହେ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଧାରଣକାରିଣୀ, ଭକ୍ତମାନେ ଯାହାଠାରୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଆନ୍ତି।
ଜଗନ୍ମାଯେ ମହାମାଯେ ସମୁଦ୍ରଶଯନେ ଶିଵେ । ତ୍ଵଦାଜ୍ଞାଵଶଗାଃ ସର୍ଵେ ସ୍ଵସ୍ଵକାର୍ଯଵିଧାଯିନଃ
ହେ ଜଗତ୍ମାୟା, ମହାମାୟା, ସମୁଦ୍ର ଶୟନୀ, ଶୁଭା, ସମସ୍ତେ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ଚଳନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ କାମ କରନ୍ତି।
କାଲରାତ୍ରିର୍ମହାରାତ୍ରିର୍ମୋହରାତ୍ରିର୍ମଦୋତ୍କଟା । ଵ୍ଯାପିନୀ ଵଶଗା ମାନ୍ଯା ମହାନନ୍ଦୈକଶେଵଧିଃ
ତୁମେ କାଳରାତ୍ରି, ମହାରାତ୍ରି, ମୋହରାତ୍ରି, ମଦରେ ଭୟଙ୍କର; ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିତ, ସ୍ୱାଧୀନ, ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ, ଏକମାତ୍ର ପରମ ଆନନ୍ଦର ଧନ।
ମହନୀଯା ମହାରାଧ୍ଯା ମାଯା ମଧୁମତୀ ମହୀ । ପରାପରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପରମା ତ୍ଵଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ତୁମେ ପୂଜ୍ୟ, ମହାଦେବୀ, ମାୟା, ମଧୁରତାର ମୂର୍ତ୍ତି, ଧରିତ୍ରୀ; ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚରେ ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଲଜ୍ଜା ପୁଷ୍ଟିଃ କ୍ଷମା କୀର୍ତିଃ କାନ୍ତିଃ କାରୁଣ୍ଯଵିଗ୍ରହା । କମନୀଯା ଜଗଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଯା ଜାଗ୍ରଦାଦିସ୍ଵରୂପିଣୀ
ଲଜ୍ଜା, ପୋଷଣ, ଖ୍ଷମା, କୀର୍ତ୍ତି, ରୂପ, କରୁଣାର ମୂର୍ତ୍ତି; ଆକର୍ଷକ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜିତ, ଜାଗ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ଆକାର।
ପରମା ପରମେଶାନୀ ପରାନନ୍ଦପରାଯଣା । ଏକାପ୍ଯେକସ୍ଵରୂପା ଚ ସଦ୍ଵିତୀଯା ଦ୍ଵଯାତ୍ମିକା
ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ପରମ ଶ୍ୱାସିନୀ, ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ; ଏକା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏକ ଆକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ।