ସୁରଥନୃପତିଵୃମତ୍ତଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ସପ୍ତମୋ ମନୁରାଖ୍ଯାତୋ ମନୁର୍ଵୈଵସ୍ଵତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେଵଃ ପରାନନ୍ଦଭୋକ୍ତା ମାନ୍ଯସ୍ତୁ ଭୂଭୁଜାମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ସପ୍ତମ ମନୁଙ୍କୁ ବୈବସ୍ବତ ମନୁ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦର ଭୋଗୀ ଓ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ।
ସ ଚ ଵୈଵସ୍ଵତମନୁଃ ପରଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦତଃ । ତଥା ତତ୍ତପସା ଚୈଵ ଜାତୋ ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିପଃ
ଏହି ବୈବସ୍ବତ ମନୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବୀଙ୍କ ଦୟା ଓ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମନ୍ବନ୍ତରର ଅଧିପତି ହେଲେ।
ଅଷ୍ଟମୋ ମନୁରାଖ୍ଯାତଃ ସାଵର୍ଣିଃ ପ୍ରଥିତଃ କ୍ଷିତୌ । ସ ଜନ୍ମାନ୍ତର ଆରାଧ୍ଯ ଦେଵୀଂ ତଦ୍ଵରଲାଭତଃ
ଅଷ୍ଟମ ମନୁଙ୍କୁ ସାବର୍ଣି ବୋଲି ଭୂମିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ତାଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଥିଲେ।
ଜାତୋ ମନ୍ଵନ୍ତରପତିଃ ସର୍ଵରାଜନ୍ଯପୂଜିତଃ । ମହାପରାକ୍ରମୀ ଧୀରୋ ଦେଵୀଭକ୍ତିପରାଯଣଃ
ସେ ମନ୍ବନ୍ତରର ଅଧିପତି ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ବିଶାଳ ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶାଳୀ, ଦେବୀ ଉପାସନାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ।
ନାରଦ ଉଵାଵ କଥଂ ଜନ୍ମାନ୍ତରେ ତେନ ମନୁନାରାଧନଂ କୃତମ୍ । ଦେଵ୍ଯାଃ ପୃଥିଵ୍ଯୁଦ୍ଭଵାଯାସ୍ତନ୍ମମାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ନାରଦ କହିଲେ — ସେ କିପରି ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ମନୁ ହେବା ପାଇଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ? ଦୟାକରି ଏହି କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଚୈତ୍ରଵଂଶସମୁଦ୍ଭୂତୋ ରାଜା ସ୍ଵାରୋଚିଷେଽନ୍ତରେ । ସୁରଥୋ ନାମ ଵିଖ୍ଯାତୋ ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଚୈତ୍ର ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ସୁରଥ, ସେ ବିଶାଳ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାକ୍ରମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଗୁଣଗ୍ରାହୀ ଧନୁର୍ଧାରୀ ମାନ୍ଯଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କଵିଃ କୃତୀ । ଧନସଂଗ୍ରହକର୍ତା ଚ ଦାତା ଯାଚକମଣ୍ଡଲେ
ସେ ଗୁଣମୂଲ୍ୟ ବୁଝିପାରୁଥିଲେ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମ୍ମାନିତ, କବିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୌଶଳୀ, ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ ଓ ଚାହିଁଥିବାଙ୍କୁ ଦାନ କରୁଥିଲେ।
ଅରୀଣାଂ ମର୍ଦନୋ ମାନୀ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରକୁଶଲୋ ବଲୀ । ତସ୍ଯୈକଦା ବଭୂଵୁସ୍ତେ କୋଲାଵିଧ୍ଵଂସିନୋ ନୃପାଃ
ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିଲେ, ଗର୍ବିତ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏକଥର ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପାଇଁ କିଛି ରାଜା ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ।
ଶତ୍ରଵଃ ସୈନ୍ଯସହିତାଃ ପରିଵାର୍ଯେନମୂର୍ଜିତାଃ । ରୁରୁଧୁର୍ନଗରୀଂ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ମାନଧନସ୍ଯ ହି
ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସେନା ସହିତ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ ତାଙ୍କୁ ଚାରିପଟେ ଘେରି ତାଙ୍କର ସମ୍ମାନ ଓ ଧନର ଗର୍ବରେ ଥିବା ରାଜାଙ୍କ ସହରକୁ ଅବରୋଧ କଲେ।
ତଦା ସ ସୁରଥୋ ନାମ ରାଜା ସୈନ୍ଯସମାଵୃତଃ । ନିର୍ଯଯୌ ନଗରାତ୍ସ୍ଵୀଯାତ୍ସର୍ଵଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣଃ
ସେତେବେଳେ ସୁରଥ ନାମକ ରାଜା ତାଙ୍କର ସେନା ସହିତ ନିଜ ସହରରୁ ବାହାରିଲେ, ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦମନ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ।
ତଦା ସ ସମରେ ରାଜା ସୁରଥଃ ଶତ୍ରୁଭିର୍ଜିତଃ । ଅମାତ୍ଯୈର୍ମନ୍ତ୍ରିଭିଶ୍ଚୈଵ ତସ୍ଯ କୋଶଗତଂ ଧନମ୍
ସେ ସମୟରେ ରାଜା ସୁରଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପରାଜିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ଦେଶପାଳମାନେ ତାଙ୍କର ଧନ-ଦାନା ସମସ୍ତ କୋଷ ଠାରୁ ନେଇ ନିଅନ୍ତି।
ହୃତଂ ସର୍ଵମଶେଷେଣ ତଦାତପ୍ଯତ ଭୂମିପଃ । ନିଷ୍କାସିତଶ୍ଚ ନଗରାତ୍ସ ରାଜା ପରମଦ୍ଯୁତିଃ
ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଧନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ହରାଇଗଲା, ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା ସେ ନଗରରୁ ବାହାର କରାଯାଇଲେ।
ଜଗାମାଶ୍ଵମଥାରୁହ୍ଯ ମୃଗଯାମିଷତୋ ଵନମ୍ । ଏକାକୀ ଵିଜନେଽରଣ୍ଯେ ବଭ୍ରାମୋଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତମାନସଃ
ଘୋଡା ଚଢି ରାଜା ସୁରଥ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଶିକାର ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ; ସେ ଏକା ଏକା ଜଙ୍ଗଲରେ ଭୂଲି ଘୁଞ୍ଚିବା ମନରେ ଅସ୍ଥିରତା ନେଇ ଚାଲିଥିଲେ।
ମୁନେଃ କସ୍ଯଚିଦାଗତ୍ଯ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ଶାନ୍ତମାନସଃ । ପ୍ରଶାନ୍ତଜନ୍ତୁସଂଯୁକ୍ତଂ ମୁନିଶିଷ୍ଯଗଣୈର୍ଯୁତମ୍
ଏକ ମୁନିଙ୍କର ଶାନ୍ତ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି, ଯେଉଁଠାରେ ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହିଥିଲେ ଏବଂ ମୁନିଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ରାଜା ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଉଵାସ କଞ୍ଚିତ୍କାଲଂ ସ ରାଜା ପରମଶୋଭନେ । ଆଶ୍ରମେ ମୁନିଵର୍ଯସ୍ଯ ଦୀର୍ଘଦୃଷ୍ଟେଃ ସୁମେଧସଃ
ସେ ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା କିଛି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୁନି ସୁମେଧସଙ୍କର ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲେ।
ଏକଦା ସ ମହୀପାଲୋ ମୁନିଂ ପୂଜାଵସାନକେ । କାଲେ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯାଶୁ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ
ଏକ ଦିନ, ରାଜା ମୁନିଙ୍କର ପୂଜା ସମାପ୍ତି ସମୟରେ ତାଙ୍କଠାରେ ଗଲେ, ଶୀଘ୍ର ନମସ୍କାର କରି ବିନୟପୂର୍ବକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ମୁନେ ମମ ମନୋଦୁଃଖଂ ବାଧତେ ଚାଧିସମ୍ଭଵମ୍ । ଜ୍ଞାତତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଭୂଦେଵ ନିଷ୍ପ୍ରଜ୍ଞସ୍ଯ ଚ ସନ୍ତତମ୍
ମୁନି, ମୋର ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଦୁଃଖ ମୋତେ ସଦା ବାଧା ଦେଉଛି; ମୁଁ ତଥ୍ୟ ଜାଣିଛି ଏବଂ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନାହିଁ, ଭୂମିର ଦେବତା।
ଶତ୍ରୁଭିର୍ନିର୍ଜିତସ୍ଯାପି ହୃତରାଜ୍ଯସ୍ଯ ସର୍ଵଶଃ । ତଥାପି ତେଷୁ ମନସି ମମତ୍ଵଂ ଜାଯତେ ସ୍ଫୁଟମ୍
ମୁଁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପରାଜିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ମୋର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି; ତଥାପି ମୋର ମନରେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉପଜୁଛି।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି କଥଂ ଶର୍ମ ଲଭେ ମୁନେ । ତ୍ଵଦନୁଗ୍ରହମାଶାସେ ଵଦ ଵେଦଵିଦାଂ ଵର
ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କିପରି ଶାନ୍ତି ପାଇବି, ମୁନି? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର କୃପା ଆଶା କରୁଛି—ବେଦଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
ମୁନିରୁଵାଚ ଆକର୍ଣଯ ମହୀପାଲ ମହାଶ୍ଚର୍ଯକରଂ ପରମ୍ । ଦେଵୀମାହାତ୍ମ୍ଯମତୁଲଂ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ପରମ୍
ମୁନି କହିଲେ: ରାଜା, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଦେବୀଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଗାଥା, ତାଙ୍କର ଅତୁଳନୀୟ ମହିମା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି।
ଜଗନ୍ମଯୀ ମହାମାଯା ଵିଷ୍ଣୁବ୍ରହ୍ମହରୋଦ୍ଭଵା । ସା ବଲାଦପହୃତ୍ଯୈଵ ଜନ୍ତୂନାଂ ମାନସାନି ହି
ଯେଉଁ ଦେବୀ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି, ତିନି ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେ ଜଣେ ଜଣେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ଶକ୍ତିରେ ଅପହରଣ କରନ୍ତି।
ମୋହାଯ ପ୍ରତିସଂଯଚ୍ଛେଦିତି ଜାନୀହି ଭୂମିପ । ସା ସୃଜତ୍ଯଖିଲଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସା ପାଲଯତି ସର୍ଵଦା
ଭୂମିପତି, ଜାଣନ୍ତୁ, ସେ ଦେବୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ମୋହ ପାଇଁ ଅଟକାଇ ରଖନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ସଦା ପାଳନ କରନ୍ତି।
ସଂହାରେ ହରରୂପେଣ ସଂହରତ୍ଯେଵ ଭୂମିପ । କାମଦାତ୍ରୀ ମହାମାଯା କାଲରାତ୍ରିର୍ଦୁରତ୍ଯଯା
ଭୂମିପତି, ସେ ଦେବୀ ଶିବର ରୂପରେ ସମସ୍ତକୁ ଲୟ କରନ୍ତି; ମହାମାୟା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ସେ କାଳରାତ୍ରି, ଯାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟ।
ଵିଶ୍ଵସଂହାରିଣୀ କାଲୀ କମଲା କମଲାଲଯା । ତସ୍ଯାଂ ସର୍ଵଂ ଜଗଜ୍ଜାତଂ ତସ୍ଯାଂ ଵିଶ୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ସେ କାଳୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି; କମଳା, କମଳର ନିବାସ; ତାଙ୍କରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତାଙ୍କରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅଟୁଇ ରହିଛି।
ଲଯମେଷ୍ଯତି ତସ୍ଯାଂ ଚ ତସ୍ମାତ୍ସୈଵ ପରାତ୍ପରା । ତସ୍ଯା ଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ଯସ୍ଯୋପରି ଭଵେନ୍ନୃପ । ସ ଏଵ ମୋହମତ୍ଯେତି ନାନ୍ଯଥା ଧରଣୀପତେ
ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କରେ ଲୟ ହେବ; ଏହିପରି, ସେ ପରମପରା; ଭୂମିପତି, ଯାହାପରେ ଦେବୀଙ୍କର କୃପା ହୁଏ, ସେ ମୋହକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ—ଅନ୍ୟଥା କେବେ ନୁହେଁ।
ଦେଵୀମାହାତ୍ମ୍ଯେ ମଧୁକୈଟଭଵଧଵର୍ଣନମ୍ ରାଜୋଵାଚ କା ସା ଦେଵୀ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ବ୍ରୂହି କାଲଵିଦାଂ ଵର । କା ମୋହଯତି ସତ୍ତ୍ଵାନି କାରଣଂ କିଂ ଭଵେଦ୍ ଦ୍ଵିଜ
ଦେବୀଙ୍କର ମହିମାରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ନିଧନର ବର୍ଣ୍ନନା। ରାଜା କହିଲେ: ଆପଣ କହିଥିବା ଦେବୀ କିଏ? କାଳଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, କୃପାକରି କହନ୍ତୁ। କିଏ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି, ଏବଂ କାରଣ କଣ, ଦ୍ୱିଜ?
କସ୍ମାଦୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଦେଵୀ କିଂରୂପା ସା କିମାତ୍ମିକା । ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ଭୂଦେଵ କୃପଯା ମମ ସର୍ଵତଃ
ଦେବୀ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ତାଙ୍କର ରୂପ କଣ? ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ କଣ? ଭୂମିପତି, ଦୟାକରି ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ।
ମୁନିରୁଵାଚ ରାଜନ୍ ଦେଵ୍ଯାଃ ସ୍ଵରୂପଂ ତେ ଵର୍ଣଯାମି ନିଶାମଯ । ଯଥା ଚୋତ୍ପତିତା ଦେଵୀ ଯେନ ଵା ସା ଜଗନ୍ମଯୀ
ମୁନି କହିଲେ: ରାଜା, ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବି—ଏହିପରି ଶୁଣନ୍ତୁ, କିପରି ଦେବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ କିଏ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି।
ଯଦା ନାରାଯଣୋ ଦେଵୋ ଵିଶ୍ଵଂ ସଂହୃତ୍ଯ ଯୋଗରାଟ୍ । ଆସ୍ତୀର୍ଯ ଶେଷଂ ଭଗଵାନ୍ ସମୁଦ୍ରେ ନିଦ୍ରିତୋଽଭଵତ୍
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗେଶ୍ୱର ଦେବ ନାରାୟଣ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସଂହାର କରି, ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ପ୍ରସାରିତ ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରି ଶୁଏଇଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ ସେ ପରମ ପବିତ୍ର ଭଗବାନ ନିଦ୍ରାସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ତଦା ପ୍ରସ୍ଵାପଵଶଗୋ ଦେଵଦେଵୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ତତ୍କର୍ଣମଲସଞ୍ଜାତୌ ଦାନଵୌ ମଧୁକୈଟଭୌ
ତାହାପରେ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବ ଜନାର୍ଦନଙ୍କ କାନର ମେଳୁ ଠାରୁ ଦୁଇଟି ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।