ପ୍ରାଣଂ ଜିହ୍ଵା ଚ ଚକ୍ଷୁଶ୍ଚ ତ୍ଵକ୍ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚ ତତଃ ପରମ୍ । ପ୍ରାଣୋଽପାନସ୍ତଥା ଵ୍ଯାନଃ ସମାନଶ୍ଚ ତତଃ ପରମ୍
ପ୍ରାଣ, ଜିଭ, ଚକ୍ଷୁ, ଚର୍ମ ଓ ଶ୍ରୋତ୍ର; ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ ଓ ସମାନ ।
ତତ୍ତ୍ଵାନ୍ଯେତାନି ଵର୍ଣାନାଂ କ୍ରମଶଃ କୀର୍ତିତାନି ତୁ । ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵର୍ଣମୁଦ୍ରାଃ କମେଣ ତୁ
ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କ ସହିତ କ୍ରମରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି; ଏବେ ଅକ୍ଷରମୁଦ୍ରାଗୁଡିକୁ ଏକ ଏକ କରି ବର୍ଣ୍ନନା କରିବି ।
ସୁମୁଖଂ ସମ୍ପୁଟଂ ଚୈଵ ଵିତତଂ ଵିସ୍ମୃତଂ ତଥା । ଦ୍ଵିମୁଖଂ ତ୍ରିମୁଖଂ ଚୈଵ ଚତୁଃପଞ୍ଚମୁଖଂ ତଥା
ସୁମୁଖ, ସମ୍ପୁଟ, ବିତତ, ବିସ୍ମୃତ, ଦ୍ୱିମୁଖ, ତ୍ରିମୁଖ, ଚତୁର୍ମୁଖ ଓ ପଞ୍ଚମୁଖ ।
ଷଣ୍ମୁଖାଧୋମୁଖଂ ଚୈଵ ଵ୍ଯାପକାଜ୍ଜଲିକଂ ତଥା । ଶକଟଂ ଯମପାଶଂ ଚ ଗ୍ରଥିତଂ ସନ୍ମୁଖୋନ୍ମୁଖମ୍
ଷଣ୍ମୁଖ, ଅଧୋମୁଖ, ବ୍ୟାପକା, ଜ୍ଜଳିକା, ଶକଟ, ଯମପାଶ, ଗ୍ରଥିତ, ସନ୍ମୁଖ ଓ ଉନ୍ମୁଖ ।
ଵିଲମ୍ବଂ ମୁଷ୍ଟିକଂ ଚୈଵ ମତ୍ସ୍ଯଂ କୂର୍ମଂ ଵରାହକମ୍ । ସିଂହାକ୍ରାନ୍ତଂ ମହାକ୍ରାନ୍ତଂ ମୁଦ୍ଗରଂ ପଲ୍ଲଵଂ ତଥା
ବିଲମ୍ବ, ମୁଷ୍ଟିକ, ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ, ବରାହ, ସିଂହାକ୍ରାନ୍ତ, ମହାକ୍ରାନ୍ତ, ମୁଦ୍ଗର ଓ ପଲ୍ଲବ ।
ତ୍ରିଶୂଲଯୋନୀ ସୁରଭିଶ୍ଚାକ୍ଷମାଲା ଚ ଲିଙ୍ଗକମ୍ । ଅମ୍ବୁଜଂ ଚ ମହାମୁଦ୍ରାସ୍ତୁର୍ଯରୂପାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ତ୍ରିଶୂଳ, ଯୋନୀ, ସୁରଭି, ଅକ୍ଷମାଳା, ଲିଙ୍ଗକ, ଅମ୍ବୁଜ ଓ ମହାମୁଦ୍ରା — ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ମହାମୁଦ୍ରାର ରୂପ ।
ଇତ୍ଯେତାଃ କୀର୍ତିତା ମୁଦ୍ରା ଵର୍ଣାନାଂ ତେ ମହାମୁନେ । ମହାପାପକ୍ଷଯକରାଃ କୀର୍ତିଦାଃ କାନ୍ତିଦା ମୁନେ
ଏହି ଅକ୍ଷରଗୁଡିକର ମୁଦ୍ରା ମୁଁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛି, ମହାମୁନି। ଏହି ମୁଦ୍ରାଗୁଡିକ ଭୟଙ୍କର ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରିଥାଏ, ମହାମୁନି, ଏହା ମାନ୍ୟତା ଓ ଚମକ ଦେଇଥାଏ।
ଗାଯତ୍ରୀମନ୍ତ୍ରକଵଚଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ସ୍ଵାମିନ୍ସର୍ଵଜଗନ୍ନାଥ ସଂଶଯୋଽସ୍ତି ମମ ପ୍ରଭୋ । ଚତୁଃଷଷ୍ଟିକଲାଭିଜ୍ଞ ପାତକାଦ୍ଯୋଗଵିଦ୍ଵର
ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର କବଚ ବିବରଣା ନାରଦ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ଆପଣ ଚଉଷଠି କଳାର ଜ୍ଞାନୀ, ପାପ ଓ ତାହାର ନାଶ ଉପାୟରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମୁଚ୍ଯତେ କେନ ପୁଣ୍ଯେନ ବ୍ରହ୍ମରୂପଃ କଥଂ ଭଵେତ୍ । ଦେହଶ୍ଚ ଦେଵତାରୂପୋ ମନ୍ତ୍ରରୂପୋ ଵିଶେଷତଃ
କେଉଁ ପୁଣ୍ୟରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ? କିପରି ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପ ହେବାଯିବ? ଶରୀର କିପରି ଦେବତାର ରୂପ ଓ ବିଶେଷ କରି ମନ୍ତ୍ରର ରୂପ ହେବାଯିବ?
କର୍ମ ତଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ନ୍ଯାସଂ ଚ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ଋଷିଶ୍ଛନ୍ଦୋଽଧିଦୈଵଂ ଚ ଧ୍ଯାନଂ ଚ ଵିଧିଵଦ୍ଵିଭୋ
ସେ କର୍ମ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ନ୍ୟାସର ଠିକ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଋଷି, ଛନ୍ଦ, ଅଧିଦେବତା ଓ ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅସ୍ତ୍ଯେକଂ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯଂ ଗାଯତ୍ରୀକଵଚଂ ତଥା । ପଠନାଦ୍ଧାରଣାନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଗାୟତ୍ରୀ କବଚ ଏକ ଉତ୍ତମ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଅଛି। ଏହାକୁ ପଠିବା ଓ ଧାରଣ କରିବାରେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ସର୍ଵାନ୍କାମାନଵାପ୍ନୋତି ଦେଵୀରୂପଶ୍ଚ ଜାଯତେ । ଗାଯତ୍ରୀକଵଚସ୍ଯାସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ଦେବୀର ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ କବଚ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର—
ଋଷଯୋ ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମାଥର୍ଵଶ୍ଛନ୍ଦାଂସି ନାରଦ । ବ୍ରହ୍ମରୂପା ଦେଵତୋକ୍ତା ଗାଯତ୍ରୀ ପରମା କଲା
ଋଷିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ। ଛନ୍ଦମାନେ, ନାରଦ, ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି। ଦେବୀ କହିଛନ୍ତି, ଗାୟତ୍ରୀ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କଳା।
ତଦ୍ବୀଜଂ ଭର୍ଗ ଇତ୍ଯେଷା ଶକ୍ତିରୁକ୍ତା ମନୀଷିଭିଃ । କୀଲକଂ ଚ ଧିଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମୋକ୍ଷାର୍ଥେ ଵିନିଯୋଜନମ୍
ଏହାର ବୀଜ 'ଭର୍ଗ' ଅଟେ, ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଶକ୍ତି ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। 'ଧିଃ' କିଳକ ବୋଲି କହାଯାଇଛି, ଏହାର ବ୍ୟବହାର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ।
ଚତୁର୍ଭିର୍ହୃଦଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ରିଭିର୍ଵର୍ଣେଃ ଶିରଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ଚତୁର୍ଭିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛିଖା ପଶ୍ଚାତ୍ ତ୍ରିଭିସ୍ତୁ କଵଚଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଚାରି ଅକ୍ଷରରେ ହୃଦୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ତିନି ଅକ୍ଷରରେ ମୁଣ୍ଡ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଚାରି ଅକ୍ଷରରେ ଶିଖା, ପଛରେ, ତିନି ଅକ୍ଷରରେ କବଚ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଚତୁର୍ଭିର୍ନେତ୍ରମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଚତୁର୍ଭିଃ ସ୍ଯାତ୍ତଦସ୍ତ୍ରକମ୍ । ଅଥ ଧ୍ଯାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସାଧକାଭୀଷ୍ଟଦାଯକମ୍
ଚାରି ଅକ୍ଷରରେ ନେତ୍ର ଦିଆଯାଇଛି, ଚାରି ଅକ୍ଷରରେ ଅସ୍ତ୍ର। ଏବେ ମୁଁ ଧ୍ୟାନ କହିବି, ଯାହା ସାଧକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ।
ମୁକ୍ତାଵିଦ୍ରୁମହେମନୀଲଧଵଲଚ୍ଛାଯୈର୍ମୁଖୈସ୍ତ୍ରୀକ୍ଷଣୈ- ର୍ଯୁକ୍ତାମିନ୍ଦୁନିବଦ୍ଧରତ୍ନମୁକୁଟାଂ ତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଵର୍ଣାତ୍ମିକାମ୍ । ଗାଯତ୍ରୀଂ ଵରଦାଭଯାଙ୍କୁଶକଶାଃ ଶୁଭ୍ରଂ କପାଲଂ ଗୁଣଂ ଶଙ୍ଖଂ ଚକ୍ରମଥାରଵିନ୍ଦଯୁଗଲଂ ହସ୍ତୈର୍ଵହନ୍ତୀଂ ଭଜେ
ମୁକ୍ତା, ପ୍ରବାଳ, ସୁନା, ନୀଳ ଓ ଧଳା ଛାୟାରେ ଚମକୁଥିବା ପାଞ୍ଚ ମୁଖ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ରତ୍ନର ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା, ତତ୍ତ୍ୱ ଅକ୍ଷରର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଗାୟତ୍ରୀ, ଦେବୀ ଦୟା ଓ ନିର୍ଭୟତା ଦେଇଥାଏ, ହାତରେ ଅଙ୍କୁଶ, ପାଶ, ଶୁଭ୍ର କପାଳ, ମାଳା, ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଦୁଇଟି ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେବୀକୁ ମୁଁ ପୂଜା କରେ।
ଗାଯତ୍ରୀ ପୂର୍ଵତଃ ପାତୁ ସାଵିତ୍ରୀ ପାତୁ ଦକ୍ଷିଣେ । ବ୍ରହ୍ମସନ୍ଧ୍ଯା ତୁ ମେ ପଶ୍ଚାଦୁତ୍ତରାଯାଂ ସରସ୍ଵତୀ
ପୂର୍ବ ଦିଶାରେ ଗାୟତ୍ରୀ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଶାରେ ସାବିତ୍ରୀ, ପଶ୍ଚିମରେ ବ୍ରହ୍ମସନ୍ଧ୍ୟା, ଉତ୍ତରରେ ସରସ୍ୱତୀ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
ପାର୍ଵତୀ ମେ ଦିଶଂ ରକ୍ଷେତ୍ପାଵକୀଂ ଜଲଶାଯିନୀ । ଯାତୁଧାନୀ ଦିଶଂ ରକ୍ଷେଦ୍ଯାତୁଧାନଭଯଙ୍କରୀ
ପାର୍ବତୀ ମୋ ଦିଶାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଯେଉଁଜଣି ଜଳରେ ବସିଛନ୍ତି। ଯାତୁଧାନୀ ଦିଶାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଦେମନମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର।
ପାଵମାନୀ ଦିଶଂ ରକ୍ଷେତ୍ପଵମାନଵିଲାସିନୀ । ଦିଶଂ ରୌଦ୍ରୀ ଚ ମେ ପାତୁ ରୁଦ୍ରାଣୀ ରୁଦ୍ରରୂପିଣୀ
ପାବମାନୀ ଦିଶାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ପବନରେ ଆନନ୍ଦ କରିଥିବା। ରୌଦ୍ରୀ ମୋ ଦିଶାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ରୁଦ୍ରାଣୀ, ରୁଦ୍ରର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମାଣୀ ମେ ରକ୍ଷେଦଧସ୍ତାଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵୀ ତଥା । ଏଵଂ ଦଶ ଦିଶୋ ରକ୍ଷେତ୍ସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ଭୁଵନେଶ୍ଵରୀ
ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମାଣୀ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ତଳେ ବୈଷ୍ଣବୀ। ଏଭଳି ଦଶ ଦିଶାରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ ମୋ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
ତତ୍ପଦଂ ପାତୁ ମେ ପାଦୌ ଜଙ୍ଘେ ମେ ସଵିତୁଃ ପଦମ୍ । ଵରେଣ୍ଯଂ କଟିଦେଶେ ତୁ ନାଭିଂ ଭର୍ଗସ୍ତଥୈଵ ଚ
'ତତ୍' ଶବ୍ଦ ମୋ ପାଦକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, 'ସବିତୁର୍' ମୋ ଜଂଘାକୁ। 'ବରେଣ୍ୟମ୍' ମୋ କଟିକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, 'ଭର୍ଗ' ମୋ ନାଭିକୁ।
ଦେଵସ୍ଯ ମେ ତଦ୍ଧୃଦଯଂ ଧୀମହୀତି ଚ ଗଲ୍ଲଯୋଃ । ଧିଯଃ ପଦଂ ଚ ମେ ନେତ୍ରେ ଯଃ ପଦଂ ମେ ଲଲାଟକମ୍
'ଦେବସ୍ୟ' ମୋ ହୃଦୟକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, 'ଧୀମହି' ମୋ କଣ୍ଠକୁ। 'ଧିଃ' ଶବ୍ଦ ମୋ ନେତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, 'ଯଃ' ମୋ ଲଳାଟକୁ।
ନଃ ପାତୁ ମେ ପଦଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଶିଖାଯାଂ ମେ ପ୍ରଚୋଦଯାତ୍ । ତତ୍ପଦଂ ପାତୁ ମୂର୍ଧାନଂ ସକାରଃ ପାତୁ ଭାଲକମ୍
'ନଃ' ଶବ୍ଦ ମୋ ମୁଣ୍ଡକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, 'ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍' ମୋ ଶିଖାକୁ। 'ତତ୍' ଶବ୍ଦ ମୁଣ୍ଡକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, 'ସ' ମୋ ଭାଲକୁ।
ଚକ୍ଷୁଷୀ ତୁ ଵିକାରାର୍ଣସ୍ତୁକାରସ୍ତୁ କପୋଲଯୋଃ । ନାସାପୁଟଂ ଵକାରାର୍ଣୋ ରେକାରସ୍ତୁ ମୁଖେ ତଥା
‘ତୁ’ ଅକ୍ଷର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ‘କ’ ଗାଲକୁ, ‘ନ’ ନାକର ତଳକୁ, ଏବଂ ‘ର’ ମୁହଁକୁ ଭଳି ରକ୍ଷା କରେ।
ଣିକାର ଊର୍ଧ୍ଵମୋଷ୍ଠଂ ତୁ ଯକାରସ୍ତ୍ଵଧରୋଷ୍ଠକମ୍ । ଆସ୍ଯମଧ୍ଯେ ଭକାରାର୍ଣୋ ର୍ଗୋକାରଶ୍ଚିବୁକେ ତଥା
‘ଣ’ ଉପର ଓଠକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ‘ୟ’ ତଳ ଓଠକୁ, ‘ଭ’ ମୁହଁର ମଧ୍ୟକୁ, ଏବଂ ‘ଗ’ ଠୋଡକୁ ରକ୍ଷା କରେ।
ଦେକାରଃ କଣ୍ଠଦେଶେ ତୁ ଵକାରଃ ସ୍କନ୍ଧଦେଶକମ୍ । ସ୍ଯକାରୋ ଦକ୍ଷିଣଂ ହସ୍ତଂ ଧୀକାରୋ ଵାମହସ୍ତକମ୍
‘ଡ’ ଗଳାକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ‘ବ’ କାନ୍ଧକୁ, ‘ସ୍ୟ’ ଡାହାଣ ହାତକୁ, ଏବଂ ‘ଧି’ ବାମ ହାତକୁ ରକ୍ଷା କରେ।
ମକାରୋ ହୃଦଯଂ ରକ୍ଷେଦ୍ଧିକାର ଉଦରେ ତଥା । ଧିକାରୋ ନାଭିଦେଶେ ତୁ ଯୋକାରସ୍ତୁ କଟିଂ ତଥା
‘ମ’ ହୃଦୟକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ‘ଧି’ ଉଦରକୁ, ‘ଧି’ ନାଭିକୁ, ଏବଂ ‘ୟ’ କଟିକୁ ରକ୍ଷା କରେ।
ଗୁହ୍ଯଂ ରକ୍ଷତୁ ଯୋକାର ଊରୂ ଦ୍ଵୌ ନଃ ପଦାକ୍ଷରମ୍ । ପ୍ରକାରୋ ଜାନୁନୀ ରକ୍ଷେଚ୍ଚୋକାରୋ ଜଙ୍ଘଦେଶକମ୍
‘ୟ’ ଗୁପ୍ତ ଅଂଶକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଦୁଇ ଉରୁକୁ ‘ନ’ ଅକ୍ଷର ରକ୍ଷା କରେ, ‘ପ୍ର’ ଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଏବଂ ‘ଚୋ’ ଗୋଡ଼ର ତଳକୁ ରକ୍ଷା କରେ।
ଦକାରଂ ଗୁଲ୍ଫଦେଶେ ତୁ ଯକାରଃ ପଦଯୁଗ୍ମକମ୍ । ତକାରଵ୍ଯଞ୍ଜନଂ ଚୈଵ ସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ମେ ସଦାଵତୁ
‘ଦ’ ଗୁଲ୍ଫକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ‘ୟ’ ଦୁଇ ପାଦକୁ, ଏବଂ ‘ତ’ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସଦା ସମସ୍ତ ଅଂଗକୁ ରକ୍ଷା କରେ।