ସନ୍ଧ୍ଯାସୁ ଚାର୍ଘ୍ଯଦାନଂ ଚ ଗାଯତ୍ରୀଜପମେଵ ଚ । ସହସ୍ରତ୍ରିତଯଂ କୁର୍ଵନ୍ସୁରୈଃ ପୂଜ୍ଯୋ ଭଵେନ୍ମୁନେ
ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳାରେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା, ଏହି କାମ ତିନି ହଜାର ଥର କରିଲେ, ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ, ମୁନି।
ନ୍ଯାସାନ୍କରୋତୁ ଵା ମା ଵା ଗାଯତ୍ରୀମେଵ ଚାଭ୍ଯସେତ୍ । ଧ୍ଯାତ୍ଵା ନିର୍ଵ୍ଯାଜଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍
ନ୍ୟାସ କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା, ଯେଉଁଥିରେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ସତ୍ୟ ଏବଂ ଭକ୍ତି ସହିତ ତିନି ଗୁଣର ଆକାର ଅଟୁଟ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦକ୍ଷରୈକସଂସିଦ୍ଧେଃ ସ୍ପର୍ଧତେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତମଃ । ହରିଶଙ୍କରକଞ୍ଜୋତ୍ଥସୂର୍ଯଚନ୍ଦ୍ରହୁତାଶନୈଃ
ଏକ ଅକ୍ଷରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଲୋଟସରେ ଜନ୍ମିଥିବା ହରି, ଶଙ୍କର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଅଗ୍ନି ସହ ସମାନ ହେଉଥିବେ।
ଅଥାତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵର୍ଣଋଷ୍ଯାଦିକାଂସ୍ତଥା । ଛନ୍ଦାଂସି ଦେଵତାସ୍ତଦ୍ଵତ୍କ୍ରମାତ୍ତତ୍ତ୍ଵାନି ଚୈଵ ହି
ଏବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅକ୍ଷର, ଋଷି, ଛନ୍ଦ, ଦେବତା ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକର କ୍ରମ ଶୁଣ।
ଵାମଦେଵୋଽତ୍ରିର୍ଵସିଷ୍ଠଃ ଶୁକ୍ରଃ କଣ୍ଵଃ ପରାଶରଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତେଜାଃ କପିଲଃ ଶୌନକୋ ମହାନ୍
ବାମଦେବ, ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ, ଶୁକ୍ର, କଣ୍ବ, ପରାଶର, ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କପିଳ, ଏବଂ ମହାନ ଶୌନକ—
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଜମଦଗ୍ନିସ୍ତପୋନିଧିଃ । ଗୌତମୋ ମୁଦ୍ଗଲଶ୍ଚୈଵ ଵେଦଵ୍ଯାସଶ୍ଚ ଲୋମଶଃ
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଜମଦଗ୍ନି, ତପସ୍ରାଶି, ଗୌତମ, ମୁଦ୍ଗଳ, ବେଦବ୍ୟାସ ଏବଂ ଲୋମଶ—
ଅଗସ୍ତ୍ଯଃ କୌଶିକୋ ଵତ୍ସଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ମାଣ୍ଡୁକସ୍ତଥା । ଦୁର୍ଵାସାସ୍ତପସାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନାରଦଃ କଶ୍ଯପସ୍ତଥା
ଅଗସ୍ତ୍ୟ, କୌଶିକ, ବତ୍ସ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ମାଣ୍ଡୁକ, ତପସ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ବାସା, ନାରଦ ଏବଂ କଶ୍ୟପ—
ଇତ୍ଯେତେ ଋଷଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଵର୍ଣାନାଂ କ୍ରମଶୋ ମୁନେ । ଗାଯତ୍ର୍ଯୁଷ୍ଣିଗନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଚ ବୃହତୀ ପଙ୍କ୍ତିରେଵ ଚ
ଏହି ଋଷିମାନେ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକର କ୍ରମରେ କହାଯାଇଛନ୍ତି, ମୁନି। ଗାୟତ୍ରୀ, ଉଷ୍ଣିକ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ବୃହତୀ ଏବଂ ପଙ୍କ୍ତି—
ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭଂ ଜଗତୀ ଚୈଵ ତଥାତିଜଗତୀ ମତା । ଶକ୍ଵର୍ଯତିଶକ୍ଵରୀ ଚ ଧୃତିଶ୍ଚାତିଧୃତିସ୍ତଥା
ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ ଏବଂ ଅତିଜଗତୀ; ଶକ୍ବରୀ, ଅତିଶକ୍ବରୀ, ଧୃତି ଏବଂ ଅତିଧୃତି—
ଵିରାଟ୍ପ୍ରସ୍ତାରପଙ୍କ୍ତିଶ୍ଚ କୃତିଃ ପ୍ରକୃତିରାକୃତିଃ । ଵିକୃତିଃ ସକୃତିଶ୍ଚୈଵାକ୍ଷରପଙ୍କ୍ତିସ୍ତଥୈଵ ଚ
ବିରାଟ, ପ୍ରସ୍ତାର, ପଙ୍କ୍ତି, କୃତି, ପ୍ରକୃତି, ଆକୃତି, ବିକୃତି, ସକୃତି ଏବଂ ଅକ୍ଷରପଙ୍କ୍ତି—
ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵରିତିଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ତଥା ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ସ୍ମୃତମ୍ । ଇତ୍ଯେତାନି ଚ ଛନ୍ଦାଂସି କୀର୍ତିତାନି ମହାମୁନେ
ଭୂ, ଭୁଵ, ସ୍ୱର୍, ଇତିଚ୍ଛନ୍ଦ ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡିକ ଏଭଳି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ମହାମୁନି।
ଦୈଵତାନି ଶୃଣୁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ତେଷାମେଵାନୁପୂର୍ଵଶଃ । ଆଗ୍ନେଯଂ ପ୍ରଥମଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିତୀଯକମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କ୍ରମରେ ଶୁଣ। ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନିୟ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଜାପତିୟ—
ତୃତୀଯଂ ଚ ତଥା ସୌମ୍ଯମୀଶାନଂ ଚ ଚତୁର୍ଥକମ୍ । ସାଵିତ୍ରଂ ପଞ୍ଚମଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଷଷ୍ଠମାଦିତ୍ଯଦୈଵତମ୍
ତୃତୀୟ ସୌମ୍ୟ, ଚତୁର୍ଥ ଈଶାନ; ପଞ୍ଚମ ସାବିତ୍ରୀ, ଷଷ୍ଠ ଆଦିତ୍ୟଦେବତା।
ବାର୍ହସ୍ପତ୍ଯଂ ସପ୍ତମଂ ତୁ ମୈତ୍ରାଵରୁଣମଷ୍ଟମମ୍ । ନଵମଂ ଭଗଦୈଵତ୍ଯଂ ଦଶମଂ ଚାର୍ଯମେଶ୍ଵରମ୍
ସପ୍ତମ ବୃହସ୍ପତିୟ, ଅଷ୍ଟମ ମୈତ୍ରାବରୁଣ; ନବମ ଭଗଦେବତା, ଦଶମ ଆର୍ୟମେଶ୍ୱର।
ଗଣେଶମେକାଦଶକଂ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରଂ ଦ୍ଵାଦଶକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ପୌଷ୍ଣଂ ତ୍ରଯୋଦଶଂ ପ୍ରୋକ୍ତମୈନ୍ଦ୍ରାଗ୍ନଂ ଚ ଚତୁର୍ଦଶମ୍
ଏଗାର ଗଣେଶ, ବାର ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର; ତେର ପୌଷ୍ଣ, ଚଉଦ ଇନ୍ଦ୍ରାଗ୍ନି।
ଵାଯଵ୍ଯଂ ପଞ୍ଚଦଶକଂ ଵାମଦୈଵ୍ଯଂ ଚ ଷୋଡଶମ୍ । ମୈତ୍ରାଵରୁଣିଦୈଵତ୍ଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସପ୍ତଦଶାକ୍ଷରମ୍
ପନ୍ଦର ବାୟବ୍ୟ, ଷୋଳ ବାମଦେବ; ସତର ମୈତ୍ରାବରୁଣି ଦେବତା।
ଅଷ୍ଟାଦଶଂ ଵୈଶ୍ଵଦେଵମୂନଵିଂଶଂ ତୁ ମାତୃକମ୍ । ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଵିଂଶତିତମଂ ଵସୁଦୈଵତମୀରିତମ୍
ଅଠାର ଵୈଶ୍ୱଦେବ, ଉନିଶ ମାତୃକା; ବିଶ ଵୈଷ୍ଣବ, ଏକୋଇଶ ବସୁଦେବତା।
ଏକଵିଂଶତିସଂଖ୍ଯାକଂ ଦ୍ଵାଵିଂଶଂ ରୁଦ୍ରଦୈଵତମ୍ । ତ୍ରଯୋଵିଂଶଂ ଚ କୌବେରମାଶ୍ଵିନଂ ତତ୍ତ୍ଵସଂଖ୍ଯକମ୍
ଏକୋଇଶ ସଂଖ୍ୟା, ବାଇଶ ରୁଦ୍ରଦେବତା; ତେଇଶ କୁବେର, ଆଶ୍ୱିନ ତତ୍ତ୍ୱସଂଖ୍ୟା।
ଚତୁର୍ଵିଂଶତିଵର୍ଣାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ସଙ୍ଗ୍ରହଃ । କଥିତଃ ପରମଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମହାପାପୈକଶୋଧନଃ । ଯଦାକର୍ଣନମାତ୍ରେଣ ସାଙ୍ଗଂ ଜାପ୍ଯଫଲଂ ମୁନେ
ଚବିଶଟି ଅକ୍ଷର ଓ ସେମାନଙ୍କର ଦେବତାମାନଙ୍କର ସଂଗ୍ରହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ବଡ଼ ପାପକୁ ଶୁଧ କରିବାରେ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ । ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଣିଲେ ମାନେ, ମୁନି, ଜପ କରିବାର ଫଳ ମିଳିଯାଏ ।
ଗାଯତ୍ରିଶକ୍ତ୍ଯାଦିପ୍ରତିପାଦନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଵର୍ଣାନାଂ ଶକ୍ତଯଃ କାଶ୍ଚ ତାଃ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମହାମୁନେ । ଵାମଦେଵୀ ପ୍ରିଯା ସତ୍ଯା ଵିଶ୍ଵା ଭଦ୍ରଵିଲାସିନୀ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ମହାମୁନି, ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଗୁଡିକ ଶୁଣ । ବାମଦେବୀ, ପ୍ରିୟା, ସତ୍ୟା, ବିଶ୍ୱା, ଭଦ୍ରବିଲାସିନୀ ।
ପ୍ରଭାଵତୀ ଜଯା ଶାନ୍ତା କାନ୍ତା ଦୁର୍ଗା ସରସ୍ଵତୀ । ଵିଦ୍ରୁମା ଚ ଵିଶାଲେଶା ଵ୍ଯାପିନୀ ଵିମଲା ତଥା
ପ୍ରଭାବତୀ, ଜୟା, ଶାନ୍ତା, କାନ୍ତା, ଦୁର୍ଗା, ସରସ୍ୱତୀ, ବିଦ୍ରୁମା, ବିଶାଳେଶା, ବ୍ୟାପିନୀ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିମଳା ।
ତମୋଽପହାରିଣୀ ସୂକ୍ଷ୍ମା ଵିଶ୍ଵଯୋନିର୍ଜଯା ଵଶା । ପଦ୍ମାଲଯା ପରା ଶୋଭା ଭଦ୍ରା ଚ ତ୍ରିପଦା ସ୍ମୃତା
ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିବା, ସୂକ୍ଷ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନ, ଜୟା, ବଶା, ପଦ୍ମାଳୟା, ପରା, ଶୋଭା, ଭଦ୍ରା ଓ ତିପଦା ନାମରେ ପରିଚିତ ।
ଚତୁର୍ଵିଂଶତିଵର୍ଣାନାଂ ଶକ୍ତଯଃ ସମୁଦାହୃତାଃ । ଅତଃ ପରଂ ଵର୍ଣଵର୍ଣାନ୍ଵ୍ଯାହରାମି ଯଥାତଥମ୍
ଏହି ଚବିଶଟି ଅକ୍ଷରର ଶକ୍ତିଗୁଡିକ ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି । ଏବେ ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କର ରଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବି ।
ଚମ୍ପକା ଅତସୀପୁଷ୍ପସନ୍ନିଭଂ ଵିଦ୍ରୁମଂ ତଥା । ସ୍ଫଟିକାକାରକଂ ଚୈଵ ପଦ୍ମପୁଷ୍ପସମପ୍ରଭମ୍
ଚମ୍ପକ ଓ ଅତସୀ ଫୁଲ ଭଳି, ବିଦ୍ରୁମ ଭଳି, ସ୍ଫଟିକ ଭଳି ଓ ପଦ୍ମ ଫୁଲର ଚାହାଣି ଭଳି ।
ତରୁଣାଦିତ୍ଯସଙ୍କାଶଂ ଶଙ୍ଖକୁନ୍ଦେନ୍ଦୁସନ୍ନିଭମ୍ । ପ୍ରଵାଲପଦ୍ଯପତ୍ରାଭଂ ପଦ୍ମରାଗସମପ୍ରଭମ୍
ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚାହାଣି, ଶଂଖ, କୁନ୍ଦ ଫୁଲ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି; କୋମଳ ପତ୍ରର ରଙ୍ଗ ଓ ପଦ୍ମରାଗ ମଣିର ଚାହାଣି ।
ଇନ୍ଦ୍ରନୀଲମଣିପ୍ରଖ୍ଯଂ ମୌକ୍ତିକଂ କୁଙ୍କୁମପ୍ରଭମ୍ । ଅଞ୍ଜନାଭଂ ଚ ରକ୍ତଂ ଚ ଵୈଦୂର୍ଯଂ କ୍ଷୌଦ୍ରସନ୍ନିଭମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ମଣିର ଚାହାଣି, ମୁକୁତା, କୁଙ୍କୁମର ଚାହାଣି; ଅଞ୍ଜନ ଭଳି, ରକ୍ତ ଭଳି, ବୈଦୂର୍ୟ ଓ ମଧୁ ଭଳି ।
ହାରିଦ୍ରଂ କୁନ୍ଦଦୁଗ୍ଧାଭଂ ରଵିକାନ୍ତିସମପ୍ରଭମ୍ । ଶୁକପୁଚ୍ଛନିଭଂ ତଦ୍ଵଚ୍ଛତପତ୍ରନିଭଂ ତଥା
ହାଳଦି ଭଳି, କୁନ୍ଦ ଦୁଧର ଚାହାଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚାହାଣି; ପରିକିଆ ପଖାର ରଙ୍ଗ ଓ ଶତପତ୍ର ପତ୍ରର ଭଳି ।
କେତକୀପୁଷ୍ପସଂକାଶଂ ମଲ୍ଲିକାକୁସୁମପ୍ରଭମ୍ । କରଵୀରଶ୍ଚ ଇତ୍ଯେତେ କ୍ରମେଣ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
କେତକୀ ଫୁଲ ଭଳି, ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲର ଚାହାଣି ଓ କରବୀର ଫୁଲ ଭଳି — ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି ।
ଵର୍ଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଶ୍ଚ ଵର୍ଣାନାଂ ମହାପାପଵିଶୋଧନାଃ । ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥା ତେଜୋ ଵାଯୁରାକାଶ ଏଵ ଚ
ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କର ରଙ୍ଗଗୁଡିକ ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଗୁଡିକ ବଡ଼ ପାପକୁ ଶୁଧ କରେ; ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ।
ଗନ୍ଧୋ ରସଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଉପସ୍ଥଂ ପାଯୁପାଦଂ ଚ ପାଣୀ ଵାଗପି ଚ କ୍ରମାତ୍
ଗନ୍ଧ, ରସ, ରୂପ, ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ; ଉତ୍ପତ୍ତି ଅଙ୍ଗ, ପାୟୁ, ପଦ, ହାତ ଓ କ୍ରମରେ ବାଣୀ ।