ଦେଵୀପ୍ରସାଦଜନକଂ ସଦାଚାରଵିଧାନକମ୍ । ଯଦପି ଶୃଣୁଯାନ୍ମର୍ତ୍ଯୋ ମହାସମ୍ପତ୍ତିସୌଖ୍ଯଭାକ୍
ଦେବୀଙ୍କର ପ୍ରସାଦ ଦେଇଥିବା ଶୁଭ ଆଚାରର ବିଧି—ଏହା ମଣିଷ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ସମ୍ପଦ ଓ ସୁଖର ଭାଗୀ ହୁଏ।
ସଦାଚାରେଣ ସିଦ୍ଧେଚ୍ଚ ଐହିକାମୁଷ୍ମିକଂ ସୁଖମ୍ । ତଦେଵ ତେ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଶୁଭ ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ସୁଖ ଲାଭ ହୁଏ; ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି—ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ଗାଯତ୍ରୀଵିଚାରଃ ନାରଦ ଉଵାଚ ସଦାଚାରଵିଧିର୍ଦେଵ ଭଵତା ଵର୍ଣିତଃ ପ୍ରଭୋ । ତସ୍ଯାପ୍ଯତୁଲମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପଵିନାଶନମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଶୁଭ ଆଚାରର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନ କରିଛନ୍ତି; ଏହାର ଅତୁଳନୀୟ ମହିମା ଓ ସମସ୍ତ ପାପର ନଶ୍ୱ ଦେଇଥାଏ।
ଶ୍ରୁତଂ ଭଵନ୍ମୁଖାମ୍ଭୋଜଚ୍ଯୁତଂ ଦେଵୀକଥାମୃତମ୍ । ଵ୍ରତାନି ଯାନି ଚୋକ୍ତାନି ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣମୁଖାନି ତେ
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ପଦ୍ମ ମୁଖରୁ ଦେବୀଙ୍କର କଥାର ଅମୃତ ଶୁଣିଛି; ଆପଣ କହିଥିବା ବ୍ରତଗୁଡିକ, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଆଦି ଆରମ୍ଭ ଥିବା ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛି।
ଦୁଃଖସାଧ୍ଯାନି ଜାନୀମଃ କର୍ତୃସାଧ୍ଯାନି ତାନି ଚ । ତଦସ୍ମାତ୍ସାମ୍ପ୍ରତଂ ଯତ୍ତୁ ସୁଖସାଧ୍ଯଂ ଶରୀରିଣାମ୍
ସେଗୁଡିକ କରିବା ଦୁଃଖସାଧ୍ୟ ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା ଦରକାର; ଏହିପାଇଁ, ଏବେ ଶରୀରୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସହଜରେ କରିପାରିବା କଥା କହନ୍ତୁ।
ଦେଵୀପ୍ରସାଦଜନକଂ ଶୁଭାନୁଷ୍ଠାନସିଦ୍ଧିଦମ୍ । ତତ୍କର୍ମ ଵଦ ମେ ସ୍ଵାମିନ୍ କୃପାପୂର୍ଵଂ ସୁରେଶ୍ଵର
ଦେବୀଙ୍କର ପ୍ରସାଦ ଦେଇଥିବା ଏବଂ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି କରାଉଥିବା କର୍ମ କଣ, ମୋତେ କୃପା କରି କହନ୍ତୁ, ଦେବତାମନ୍ଦଳର ନାଥ।
ସଦାଚାରଵିଧୌ ଯଶ୍ଚ ଗାଯତ୍ରୀଵିଧିରୀରିତଃ । ତସ୍ମିନ୍ମୁଖ୍ଯତମଂ କିଂ ସ୍ଯାତ୍କିଂ ଵା ପୁଣ୍ଯାଧିକପ୍ରଦମ୍
ଶୁଭ ଆଚାରର ବିଧିରେ ଗାୟତ୍ରୀ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ କଣ ସବୁଠୁ ମୁଖ୍ୟ, କିମ୍ବା କଣ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ?
ଯେ ଗାଯତ୍ରୀଗତା ଵର୍ଣାସ୍ତତ୍ତ୍ଵସଂଖ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଯେରିତାଃ । ତେଷାଂ କେ ଋଷଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କାନି ଛନ୍ଦାଂସି ଵୈ ମୁନେ
ମୁନି, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଯେଉଁ ଅକ୍ଷର ଓ ତାଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା କହାଯାଇଛି; ସେଗୁଡିକର ଋଷି କେଉଁଠି, ଚନ୍ଦ କଣ ହେଉଛି?
ତେଷାଂ କା ଦେଵତାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସର୍ଵଂ କଥଯ ମେ ପ୍ରଭୋ । ମହତ୍କୌତୂହଲଂ ମେ ଚ ମାନସେ ପରିଵର୍ତତେ
ସେଗୁଡିକର ଦେବତା କେଉଁଠି, ସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ; ମୋ ମନରେ ବଡ଼ କୌତୁହଳ ଚଳିଛି।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣାଯ ଉଵାଚ କୁର୍ଯାଦନ୍ଯନ୍ନ ଵା କୁର୍ଯାଦନୁଷ୍ଠାନାଦିକଂ ତଥା । ଗାଯତ୍ରୀମାତ୍ରନିଷ୍ଠସ୍ତୁ କୃତକୃତ୍ଯୋ ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପବାସ କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା, ଏହା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗାୟତ୍ରୀରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଦ୍ୱିଜ ଜଣେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିଥାଏ।
ସନ୍ଧ୍ଯାସୁ ଚାର୍ଘ୍ଯଦାନଂ ଚ ଗାଯତ୍ରୀଜପମେଵ ଚ । ସହସ୍ରତ୍ରିତଯଂ କୁର୍ଵନ୍ସୁରୈଃ ପୂଜ୍ଯୋ ଭଵେନ୍ମୁନେ
ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳାରେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା, ଏହି କାମ ତିନି ହଜାର ଥର କରିଲେ, ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ, ମୁନି।
ନ୍ଯାସାନ୍କରୋତୁ ଵା ମା ଵା ଗାଯତ୍ରୀମେଵ ଚାଭ୍ଯସେତ୍ । ଧ୍ଯାତ୍ଵା ନିର୍ଵ୍ଯାଜଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍
ନ୍ୟାସ କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା, ଯେଉଁଥିରେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ସତ୍ୟ ଏବଂ ଭକ୍ତି ସହିତ ତିନି ଗୁଣର ଆକାର ଅଟୁଟ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦକ୍ଷରୈକସଂସିଦ୍ଧେଃ ସ୍ପର୍ଧତେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତମଃ । ହରିଶଙ୍କରକଞ୍ଜୋତ୍ଥସୂର୍ଯଚନ୍ଦ୍ରହୁତାଶନୈଃ
ଏକ ଅକ୍ଷରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଲୋଟସରେ ଜନ୍ମିଥିବା ହରି, ଶଙ୍କର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଅଗ୍ନି ସହ ସମାନ ହେଉଥିବେ।
ଅଥାତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵର୍ଣଋଷ୍ଯାଦିକାଂସ୍ତଥା । ଛନ୍ଦାଂସି ଦେଵତାସ୍ତଦ୍ଵତ୍କ୍ରମାତ୍ତତ୍ତ୍ଵାନି ଚୈଵ ହି
ଏବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅକ୍ଷର, ଋଷି, ଛନ୍ଦ, ଦେବତା ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକର କ୍ରମ ଶୁଣ।
ଵାମଦେଵୋଽତ୍ରିର୍ଵସିଷ୍ଠଃ ଶୁକ୍ରଃ କଣ୍ଵଃ ପରାଶରଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତେଜାଃ କପିଲଃ ଶୌନକୋ ମହାନ୍
ବାମଦେବ, ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ, ଶୁକ୍ର, କଣ୍ବ, ପରାଶର, ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କପିଳ, ଏବଂ ମହାନ ଶୌନକ—
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଜମଦଗ୍ନିସ୍ତପୋନିଧିଃ । ଗୌତମୋ ମୁଦ୍ଗଲଶ୍ଚୈଵ ଵେଦଵ୍ଯାସଶ୍ଚ ଲୋମଶଃ
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଜମଦଗ୍ନି, ତପସ୍ରାଶି, ଗୌତମ, ମୁଦ୍ଗଳ, ବେଦବ୍ୟାସ ଏବଂ ଲୋମଶ—
ଅଗସ୍ତ୍ଯଃ କୌଶିକୋ ଵତ୍ସଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ମାଣ୍ଡୁକସ୍ତଥା । ଦୁର୍ଵାସାସ୍ତପସାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନାରଦଃ କଶ୍ଯପସ୍ତଥା
ଅଗସ୍ତ୍ୟ, କୌଶିକ, ବତ୍ସ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ମାଣ୍ଡୁକ, ତପସ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ବାସା, ନାରଦ ଏବଂ କଶ୍ୟପ—
ଇତ୍ଯେତେ ଋଷଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଵର୍ଣାନାଂ କ୍ରମଶୋ ମୁନେ । ଗାଯତ୍ର୍ଯୁଷ୍ଣିଗନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଚ ବୃହତୀ ପଙ୍କ୍ତିରେଵ ଚ
ଏହି ଋଷିମାନେ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକର କ୍ରମରେ କହାଯାଇଛନ୍ତି, ମୁନି। ଗାୟତ୍ରୀ, ଉଷ୍ଣିକ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ବୃହତୀ ଏବଂ ପଙ୍କ୍ତି—
ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭଂ ଜଗତୀ ଚୈଵ ତଥାତିଜଗତୀ ମତା । ଶକ୍ଵର୍ଯତିଶକ୍ଵରୀ ଚ ଧୃତିଶ୍ଚାତିଧୃତିସ୍ତଥା
ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ ଏବଂ ଅତିଜଗତୀ; ଶକ୍ବରୀ, ଅତିଶକ୍ବରୀ, ଧୃତି ଏବଂ ଅତିଧୃତି—
ଵିରାଟ୍ପ୍ରସ୍ତାରପଙ୍କ୍ତିଶ୍ଚ କୃତିଃ ପ୍ରକୃତିରାକୃତିଃ । ଵିକୃତିଃ ସକୃତିଶ୍ଚୈଵାକ୍ଷରପଙ୍କ୍ତିସ୍ତଥୈଵ ଚ
ବିରାଟ, ପ୍ରସ୍ତାର, ପଙ୍କ୍ତି, କୃତି, ପ୍ରକୃତି, ଆକୃତି, ବିକୃତି, ସକୃତି ଏବଂ ଅକ୍ଷରପଙ୍କ୍ତି—
ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵରିତିଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ତଥା ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ସ୍ମୃତମ୍ । ଇତ୍ଯେତାନି ଚ ଛନ୍ଦାଂସି କୀର୍ତିତାନି ମହାମୁନେ
ଭୂ, ଭୁଵ, ସ୍ୱର୍, ଇତିଚ୍ଛନ୍ଦ ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡିକ ଏଭଳି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ମହାମୁନି।
ଦୈଵତାନି ଶୃଣୁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ତେଷାମେଵାନୁପୂର୍ଵଶଃ । ଆଗ୍ନେଯଂ ପ୍ରଥମଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିତୀଯକମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କ୍ରମରେ ଶୁଣ। ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନିୟ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଜାପତିୟ—
ତୃତୀଯଂ ଚ ତଥା ସୌମ୍ଯମୀଶାନଂ ଚ ଚତୁର୍ଥକମ୍ । ସାଵିତ୍ରଂ ପଞ୍ଚମଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଷଷ୍ଠମାଦିତ୍ଯଦୈଵତମ୍
ତୃତୀୟ ସୌମ୍ୟ, ଚତୁର୍ଥ ଈଶାନ; ପଞ୍ଚମ ସାବିତ୍ରୀ, ଷଷ୍ଠ ଆଦିତ୍ୟଦେବତା।
ବାର୍ହସ୍ପତ୍ଯଂ ସପ୍ତମଂ ତୁ ମୈତ୍ରାଵରୁଣମଷ୍ଟମମ୍ । ନଵମଂ ଭଗଦୈଵତ୍ଯଂ ଦଶମଂ ଚାର୍ଯମେଶ୍ଵରମ୍
ସପ୍ତମ ବୃହସ୍ପତିୟ, ଅଷ୍ଟମ ମୈତ୍ରାବରୁଣ; ନବମ ଭଗଦେବତା, ଦଶମ ଆର୍ୟମେଶ୍ୱର।
ଗଣେଶମେକାଦଶକଂ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରଂ ଦ୍ଵାଦଶକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ପୌଷ୍ଣଂ ତ୍ରଯୋଦଶଂ ପ୍ରୋକ୍ତମୈନ୍ଦ୍ରାଗ୍ନଂ ଚ ଚତୁର୍ଦଶମ୍
ଏଗାର ଗଣେଶ, ବାର ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର; ତେର ପୌଷ୍ଣ, ଚଉଦ ଇନ୍ଦ୍ରାଗ୍ନି।
ଵାଯଵ୍ଯଂ ପଞ୍ଚଦଶକଂ ଵାମଦୈଵ୍ଯଂ ଚ ଷୋଡଶମ୍ । ମୈତ୍ରାଵରୁଣିଦୈଵତ୍ଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସପ୍ତଦଶାକ୍ଷରମ୍
ପନ୍ଦର ବାୟବ୍ୟ, ଷୋଳ ବାମଦେବ; ସତର ମୈତ୍ରାବରୁଣି ଦେବତା।
ଅଷ୍ଟାଦଶଂ ଵୈଶ୍ଵଦେଵମୂନଵିଂଶଂ ତୁ ମାତୃକମ୍ । ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଵିଂଶତିତମଂ ଵସୁଦୈଵତମୀରିତମ୍
ଅଠାର ଵୈଶ୍ୱଦେବ, ଉନିଶ ମାତୃକା; ବିଶ ଵୈଷ୍ଣବ, ଏକୋଇଶ ବସୁଦେବତା।
ଏକଵିଂଶତିସଂଖ୍ଯାକଂ ଦ୍ଵାଵିଂଶଂ ରୁଦ୍ରଦୈଵତମ୍ । ତ୍ରଯୋଵିଂଶଂ ଚ କୌବେରମାଶ୍ଵିନଂ ତତ୍ତ୍ଵସଂଖ୍ଯକମ୍
ଏକୋଇଶ ସଂଖ୍ୟା, ବାଇଶ ରୁଦ୍ରଦେବତା; ତେଇଶ କୁବେର, ଆଶ୍ୱିନ ତତ୍ତ୍ୱସଂଖ୍ୟା।
ଚତୁର୍ଵିଂଶତିଵର୍ଣାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ସଙ୍ଗ୍ରହଃ । କଥିତଃ ପରମଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମହାପାପୈକଶୋଧନଃ । ଯଦାକର୍ଣନମାତ୍ରେଣ ସାଙ୍ଗଂ ଜାପ୍ଯଫଲଂ ମୁନେ
ଚବିଶଟି ଅକ୍ଷର ଓ ସେମାନଙ୍କର ଦେବତାମାନଙ୍କର ସଂଗ୍ରହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ବଡ଼ ପାପକୁ ଶୁଧ କରିବାରେ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ । ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଣିଲେ ମାନେ, ମୁନି, ଜପ କରିବାର ଫଳ ମିଳିଯାଏ ।
ଗାଯତ୍ରିଶକ୍ତ୍ଯାଦିପ୍ରତିପାଦନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଵର୍ଣାନାଂ ଶକ୍ତଯଃ କାଶ୍ଚ ତାଃ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମହାମୁନେ । ଵାମଦେଵୀ ପ୍ରିଯା ସତ୍ଯା ଵିଶ୍ଵା ଭଦ୍ରଵିଲାସିନୀ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ମହାମୁନି, ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଗୁଡିକ ଶୁଣ । ବାମଦେବୀ, ପ୍ରିୟା, ସତ୍ୟା, ବିଶ୍ୱା, ଭଦ୍ରବିଲାସିନୀ ।