ପ୍ରାଣାଯାମଶତଂ କୃତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵକିଲ୍ଵିଷାତ୍ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ପାପାନାଂ ସଙ୍କରେ ସତି ଶୁଦ୍ଧଯେ
ଶତ ପ୍ରାଣାୟାମ କଲେ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ପାପ ମିଶିଥିଲେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ,
ସହସ୍ରମଭ୍ଯସେନ୍ମାସଂ ନିତ୍ଯଜାପୀ ଵନେ ଵସନ୍ । ଉପଵାସସମଂ ଜପ୍ଯଂ ତ୍ରିସହସ୍ରଂ ତଦିତ୍ଯୃଚମ୍
ଏକ ମାସ ଏକ ହଜାର ଥର ଅଭ୍ୟାସ କଲେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ରହି ଦିନକୁ ଜପ କରୁଥିବା ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ତିନି ହଜାର ବାର ଜପ କରିବା ଉପବାସ ସମାନ, ଏହିପରି ଋଚ୍ ବେଦରେ କହାଯାଇଛି।
ଚତୁର୍ଵିଂଶତିସାହସ୍ରମଭ୍ଯସ୍ତାତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରସଂଜ୍ଞିତା । ଚତୁଃଷଷ୍ଟିସହସ୍ରାଣି ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣସମାନି ତୁ
କୃଚ୍ଛ୍ର ନାମକ କଠିନ ଉପବାସ ଚବିଶ ହଜାର ବେଳେ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ଚଉଷଠି ହଜାର ବେଳେ କରିଥିଲେ,
ଶତକୃତ୍ଵୋଽଭ୍ଯସେନ୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ସନ୍ଧ୍ଯଯୋଃ । ତଦିତ୍ଯୃଚମଵାପ୍ନୋତି ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯଂ ପରମ୍
ଯେଉଁଜଣ ଦିନେ ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ତଦିତୃଚ୍ ମନ୍ତ୍ର ଏକଶ ଥର ପଢିଥାଏ, ସେ ବେଦ ମନ୍ତ୍ରର ଫଳ ଓ ସମସ୍ତ ପାପର ନଶ୍ୱ ଲାଭ କରେ।
ନିମଜ୍ଜ୍ଯାପ୍ସୁ ଜପେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଶତକୃତ୍ଵସ୍ତଦିତ୍ଯୃଚମ୍ । ଧ୍ଯାଯନ୍ଦେଵୀଂ ସୂର୍ଯରୂପାଂ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣ ପ୍ରତିଦିନ ପାଣିରେ ଡୁବି ତଦିତୃଚ୍ ମନ୍ତ୍ର ଏକଶ ଥର ଜପ କରେ, ଦେବୀଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଇତି ତେ ସମ୍ଯଗାଖ୍ଯାତାଃ ଶାନ୍ତିଶୁଦ୍ଧ୍ଯାଦିକଲ୍ପନାଃ । ରହସ୍ଯାତିରହସ୍ଯାଶ୍ଚ ଗୋପନୀଯାସ୍ତ୍ଵଯା ସଦା
ଏଭଳି ଶାନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଧିବିଧାନ ତୁମକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ କହିଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ଗୁପ୍ତ ଓ ଅତି ଗୁପ୍ତ ବିଧିଗୁଡିକୁ ସଦା ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଇତି ସଂକ୍ଷେପତଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସଦାଚାରସ୍ଯ ସଂଗ୍ରହଃ । ଵିଧିନାଽଽଚରଣାଦସ୍ଯ ମାଯା ଦୁର୍ଗା ପ୍ରସୀଦତି
ଏଭଳି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଶୁଭ ଆଚାରର ସାରାଂଶ କହାଯାଇଛି; ଏହି ବିଧି ଅନୁସାରେ ଚାଲିଲେ ମାୟା ଦୁର୍ଗା ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ନୈମିତ୍ତିକଂ ଚ ନିତ୍ଯଂ ଚ କାମ୍ଯଂ କର୍ମ ଯଥାଵିଧି । ଆଚରେନ୍ମନୁଜଃ ସୋଽଯଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଫଲାପ୍ତିଭାକ୍
ମଣିଷ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନୈମିତ୍ତିକ, ନିତ୍ୟ ଓ କାମ୍ୟ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି କରିଥିବା ଜଣେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷର ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ଆଚାରଃ ପ୍ରଥମୋ ଧର୍ମୋ ଧର୍ମସ୍ଯ ପ୍ରଭୁରୀଶ୍ଵରୀ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ସଦାଚାରଫଲଂ ମହତ୍
ଶୁଭ ଆଚାର ପ୍ରଥମ ଧର୍ମ; ଧର୍ମର ମହିଳା ଅଧିପତି; ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶୁଭ ଆଚାରର ମହା ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଆଚାରଵାନ୍ସଦା ପୂତଃ ସଦୈଵାଚାରଵାନ୍ମସୁଖୀ । ଆଚାରଵାନ୍ସଦା ଧନ୍ଯଃ ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଚ ନାରଦ
ଯେଉଁଜଣ ଶୁଭ ଆଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ସଦା ପବିତ୍ର; ଶୁଭ ଆଚାରରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଜଣେ ସଦା ସୁଖୀ; ଶୁଭ ଆଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ଜଣେ ସଦା ଧନ୍ୟ—ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ନାରଦ।
ଦେଵୀପ୍ରସାଦଜନକଂ ସଦାଚାରଵିଧାନକମ୍ । ଯଦପି ଶୃଣୁଯାନ୍ମର୍ତ୍ଯୋ ମହାସମ୍ପତ୍ତିସୌଖ୍ଯଭାକ୍
ଦେବୀଙ୍କର ପ୍ରସାଦ ଦେଇଥିବା ଶୁଭ ଆଚାରର ବିଧି—ଏହା ମଣିଷ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ସମ୍ପଦ ଓ ସୁଖର ଭାଗୀ ହୁଏ।
ସଦାଚାରେଣ ସିଦ୍ଧେଚ୍ଚ ଐହିକାମୁଷ୍ମିକଂ ସୁଖମ୍ । ତଦେଵ ତେ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଶୁଭ ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ସୁଖ ଲାଭ ହୁଏ; ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି—ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ଗାଯତ୍ରୀଵିଚାରଃ ନାରଦ ଉଵାଚ ସଦାଚାରଵିଧିର୍ଦେଵ ଭଵତା ଵର୍ଣିତଃ ପ୍ରଭୋ । ତସ୍ଯାପ୍ଯତୁଲମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପଵିନାଶନମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଶୁଭ ଆଚାରର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନ କରିଛନ୍ତି; ଏହାର ଅତୁଳନୀୟ ମହିମା ଓ ସମସ୍ତ ପାପର ନଶ୍ୱ ଦେଇଥାଏ।
ଶ୍ରୁତଂ ଭଵନ୍ମୁଖାମ୍ଭୋଜଚ୍ଯୁତଂ ଦେଵୀକଥାମୃତମ୍ । ଵ୍ରତାନି ଯାନି ଚୋକ୍ତାନି ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣମୁଖାନି ତେ
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ପଦ୍ମ ମୁଖରୁ ଦେବୀଙ୍କର କଥାର ଅମୃତ ଶୁଣିଛି; ଆପଣ କହିଥିବା ବ୍ରତଗୁଡିକ, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଆଦି ଆରମ୍ଭ ଥିବା ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛି।
ଦୁଃଖସାଧ୍ଯାନି ଜାନୀମଃ କର୍ତୃସାଧ୍ଯାନି ତାନି ଚ । ତଦସ୍ମାତ୍ସାମ୍ପ୍ରତଂ ଯତ୍ତୁ ସୁଖସାଧ୍ଯଂ ଶରୀରିଣାମ୍
ସେଗୁଡିକ କରିବା ଦୁଃଖସାଧ୍ୟ ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା ଦରକାର; ଏହିପାଇଁ, ଏବେ ଶରୀରୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସହଜରେ କରିପାରିବା କଥା କହନ୍ତୁ।
ଦେଵୀପ୍ରସାଦଜନକଂ ଶୁଭାନୁଷ୍ଠାନସିଦ୍ଧିଦମ୍ । ତତ୍କର୍ମ ଵଦ ମେ ସ୍ଵାମିନ୍ କୃପାପୂର୍ଵଂ ସୁରେଶ୍ଵର
ଦେବୀଙ୍କର ପ୍ରସାଦ ଦେଇଥିବା ଏବଂ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି କରାଉଥିବା କର୍ମ କଣ, ମୋତେ କୃପା କରି କହନ୍ତୁ, ଦେବତାମନ୍ଦଳର ନାଥ।
ସଦାଚାରଵିଧୌ ଯଶ୍ଚ ଗାଯତ୍ରୀଵିଧିରୀରିତଃ । ତସ୍ମିନ୍ମୁଖ୍ଯତମଂ କିଂ ସ୍ଯାତ୍କିଂ ଵା ପୁଣ୍ଯାଧିକପ୍ରଦମ୍
ଶୁଭ ଆଚାରର ବିଧିରେ ଗାୟତ୍ରୀ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ କଣ ସବୁଠୁ ମୁଖ୍ୟ, କିମ୍ବା କଣ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ?
ଯେ ଗାଯତ୍ରୀଗତା ଵର୍ଣାସ୍ତତ୍ତ୍ଵସଂଖ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଯେରିତାଃ । ତେଷାଂ କେ ଋଷଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କାନି ଛନ୍ଦାଂସି ଵୈ ମୁନେ
ମୁନି, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଯେଉଁ ଅକ୍ଷର ଓ ତାଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା କହାଯାଇଛି; ସେଗୁଡିକର ଋଷି କେଉଁଠି, ଚନ୍ଦ କଣ ହେଉଛି?
ତେଷାଂ କା ଦେଵତାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସର୍ଵଂ କଥଯ ମେ ପ୍ରଭୋ । ମହତ୍କୌତୂହଲଂ ମେ ଚ ମାନସେ ପରିଵର୍ତତେ
ସେଗୁଡିକର ଦେବତା କେଉଁଠି, ସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ; ମୋ ମନରେ ବଡ଼ କୌତୁହଳ ଚଳିଛି।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣାଯ ଉଵାଚ କୁର୍ଯାଦନ୍ଯନ୍ନ ଵା କୁର୍ଯାଦନୁଷ୍ଠାନାଦିକଂ ତଥା । ଗାଯତ୍ରୀମାତ୍ରନିଷ୍ଠସ୍ତୁ କୃତକୃତ୍ଯୋ ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପବାସ କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା, ଏହା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗାୟତ୍ରୀରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଦ୍ୱିଜ ଜଣେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିଥାଏ।
ସନ୍ଧ୍ଯାସୁ ଚାର୍ଘ୍ଯଦାନଂ ଚ ଗାଯତ୍ରୀଜପମେଵ ଚ । ସହସ୍ରତ୍ରିତଯଂ କୁର୍ଵନ୍ସୁରୈଃ ପୂଜ୍ଯୋ ଭଵେନ୍ମୁନେ
ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳାରେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା, ଏହି କାମ ତିନି ହଜାର ଥର କରିଲେ, ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ, ମୁନି।
ନ୍ଯାସାନ୍କରୋତୁ ଵା ମା ଵା ଗାଯତ୍ରୀମେଵ ଚାଭ୍ଯସେତ୍ । ଧ୍ଯାତ୍ଵା ନିର୍ଵ୍ଯାଜଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍
ନ୍ୟାସ କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା, ଯେଉଁଥିରେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ସତ୍ୟ ଏବଂ ଭକ୍ତି ସହିତ ତିନି ଗୁଣର ଆକାର ଅଟୁଟ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦକ୍ଷରୈକସଂସିଦ୍ଧେଃ ସ୍ପର୍ଧତେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତମଃ । ହରିଶଙ୍କରକଞ୍ଜୋତ୍ଥସୂର୍ଯଚନ୍ଦ୍ରହୁତାଶନୈଃ
ଏକ ଅକ୍ଷରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଲୋଟସରେ ଜନ୍ମିଥିବା ହରି, ଶଙ୍କର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଅଗ୍ନି ସହ ସମାନ ହେଉଥିବେ।
ଅଥାତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵର୍ଣଋଷ୍ଯାଦିକାଂସ୍ତଥା । ଛନ୍ଦାଂସି ଦେଵତାସ୍ତଦ୍ଵତ୍କ୍ରମାତ୍ତତ୍ତ୍ଵାନି ଚୈଵ ହି
ଏବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅକ୍ଷର, ଋଷି, ଛନ୍ଦ, ଦେବତା ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକର କ୍ରମ ଶୁଣ।
ଵାମଦେଵୋଽତ୍ରିର୍ଵସିଷ୍ଠଃ ଶୁକ୍ରଃ କଣ୍ଵଃ ପରାଶରଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତେଜାଃ କପିଲଃ ଶୌନକୋ ମହାନ୍
ବାମଦେବ, ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ, ଶୁକ୍ର, କଣ୍ବ, ପରାଶର, ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କପିଳ, ଏବଂ ମହାନ ଶୌନକ—
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଜମଦଗ୍ନିସ୍ତପୋନିଧିଃ । ଗୌତମୋ ମୁଦ୍ଗଲଶ୍ଚୈଵ ଵେଦଵ୍ଯାସଶ୍ଚ ଲୋମଶଃ
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଜମଦଗ୍ନି, ତପସ୍ରାଶି, ଗୌତମ, ମୁଦ୍ଗଳ, ବେଦବ୍ୟାସ ଏବଂ ଲୋମଶ—
ଅଗସ୍ତ୍ଯଃ କୌଶିକୋ ଵତ୍ସଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ମାଣ୍ଡୁକସ୍ତଥା । ଦୁର୍ଵାସାସ୍ତପସାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନାରଦଃ କଶ୍ଯପସ୍ତଥା
ଅଗସ୍ତ୍ୟ, କୌଶିକ, ବତ୍ସ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ମାଣ୍ଡୁକ, ତପସ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ବାସା, ନାରଦ ଏବଂ କଶ୍ୟପ—
ଇତ୍ଯେତେ ଋଷଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଵର୍ଣାନାଂ କ୍ରମଶୋ ମୁନେ । ଗାଯତ୍ର୍ଯୁଷ୍ଣିଗନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଚ ବୃହତୀ ପଙ୍କ୍ତିରେଵ ଚ
ଏହି ଋଷିମାନେ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକର କ୍ରମରେ କହାଯାଇଛନ୍ତି, ମୁନି। ଗାୟତ୍ରୀ, ଉଷ୍ଣିକ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ବୃହତୀ ଏବଂ ପଙ୍କ୍ତି—
ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭଂ ଜଗତୀ ଚୈଵ ତଥାତିଜଗତୀ ମତା । ଶକ୍ଵର୍ଯତିଶକ୍ଵରୀ ଚ ଧୃତିଶ୍ଚାତିଧୃତିସ୍ତଥା
ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ ଏବଂ ଅତିଜଗତୀ; ଶକ୍ବରୀ, ଅତିଶକ୍ବରୀ, ଧୃତି ଏବଂ ଅତିଧୃତି—
ଵିରାଟ୍ପ୍ରସ୍ତାରପଙ୍କ୍ତିଶ୍ଚ କୃତିଃ ପ୍ରକୃତିରାକୃତିଃ । ଵିକୃତିଃ ସକୃତିଶ୍ଚୈଵାକ୍ଷରପଙ୍କ୍ତିସ୍ତଥୈଵ ଚ
ବିରାଟ, ପ୍ରସ୍ତାର, ପଙ୍କ୍ତି, କୃତି, ପ୍ରକୃତି, ଆକୃତି, ବିକୃତି, ସକୃତି ଏବଂ ଅକ୍ଷରପଙ୍କ୍ତି—