ଲଵଣଂ କ୍ଷାରମମ୍ଲଂ ଚ ଗୃଞ୍ଜନଂ କାଂସ୍ଯଭୋଜନମ୍ । ତାମ୍ବୂଲଂ ଚ ଦ୍ଵିଭୁକ୍ତଂ ଚ ଦୁଷ୍ଟଵାସଃ ପ୍ରମତ୍ତନମ୍
ଲୁଣ, କ୍ଷାର, ତିକ୍ତ, ଖଟା, ଜ୍ୱଳନ, କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ଖାଇବା, ତାମ୍ବୁଲ, ଦୁଇବେଳେ ଭୋଜନ, ଅଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା, ଅସାବଧାନତା—
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଵିରୋଧଂ ଚ ଜପଂ ରାତ୍ରୌ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଵୃଥା ନ କାଲଂ ଗମଯେଦ୍ଦ୍ଯୂତସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵାପଵାଦତଃ
ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ମୃତିକୁ ବିରୋଧ କରିବା, ରାତିରେ ଜପ କରିବା ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ୍; ଅପରିଗଳିତ କାଳ, ଜୁଆ, ଜନାନୀ, ଘୁମ, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କଥାରେ ଶମୟ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଗମଯେଦ୍ଦେଵତାପୂଜାସ୍ତୋତ୍ରାଗମଵିଲୋକନୈଃ । ଭୂଶଯ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଚାରିତ୍ଵଂ ମୌନଚର୍ଯା ତଥୈଵ ଚ
ଦେବତା ପୂଜା, ସ୍ତୋତ୍ର ପଠିବା, ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଶମୟ କାଟିବା ଉଚିତ୍; ପୃଥିବୀରେ ଶୟନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ମୌନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।
ନିତ୍ଯଂ ତ୍ରିଷଵଣସ୍ନାନଂ ଶୂଦ୍ରକର୍ମଵିଵର୍ଜନମ୍ । ନିତ୍ଯପୂଜା ନିତ୍ଯଦାନମାନନ୍ଦସ୍ତୁତିକୀର୍ତନମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ତିନିବେଳେ ସ୍ନାନ, ଶୂଦ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିବା, ନିତ୍ୟ ପୂଜା, ନିତ୍ୟ ଦାନ, ଆନନ୍ଦ, ସ୍ତୁତି, କୀର୍ତନ—
ନୈମିତ୍ତିକାର୍ଚନଂ ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵାସୋ ଗୁରୁଦେଵଯୋଃ । ଜପନିଷ୍ଠସ୍ଯ ଧର୍ମା ଯେ ଦ୍ଵାଦଶୈତେ ସୁସିଦ୍ଧିଦାଃ
ନିମିତ୍ତିକ ପୂଜା, ଗୁରୁ ଓ ଦେବତାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଧର୍ମ ଜପରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।
ନିତ୍ଯଂ ସୂର୍ଯମୁପସ୍ଥାଯ ତସ୍ଯ ଚାଭିମୁଖୋ ଜପେତ୍ । ଦେଵତାପ୍ରତିମାଦୌ ଵା ଵହ୍ନୌ ଵାଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ତନ୍ମୁଖଃ
ସଦା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ଜପ କରିବା ଉଚିତ୍; ଦେବତା ପ୍ରତିମା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପୂଜା କରି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୁହାଁ କରି ଜପ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସ୍ନାନପୂଜାଜପଧ୍ଯାନହୋମତର୍ପଣତତ୍ପରଃ । ନିଷ୍କାମୋ ଦେଵତାଯାଂ ଚ ସର୍ଵକର୍ମନିଵେଦକଃ
ସ୍ନାନ, ପୂଜା, ଜପ, ଧ୍ୟାନ, ହୋମ ଓ ତର୍ପଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, କୌଣସି ଚାହିଦା ନ ରଖି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରେ।
ଏଵମାଦୀଂଶ୍ଚ ନିଯମାନ୍ପୁରଶ୍ଚରଣକୃଚ୍ଚରେତ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଜପହୋମପରାଯଣଃ
ଏପରି ନିୟମଗୁଡିକୁ ପୂର୍ବ ସାଧନା ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଦ୍ୱିଜ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମନ ରଖି, ଜପ ଓ ହୋମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ।
ତପସ୍ଯଧ୍ଯଯନେ ଯୁକ୍ତୋ ଭଵେଦ୍ଭୂତାନୁକମ୍ପକଃ । ତପସା ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୋତି ତପସା ଵିନ୍ଦତେ ମହତ୍
ତପସ୍ୟା ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ ରହି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ; ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମହାନତା ଲାଭ କରେ।
ତପୋଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସିଧ୍ଯନ୍ତି କର୍ମାଣି ନିଯତାତ୍ମନଃ । ଵିଦ୍ଵେଷଣଂ ସଂହରଣଂ ମାରଣଂ ରୋଗନାଶନମ୍
ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମିତ ଆତ୍ମା ଥିଲେ, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ; ଦ୍ୱେଷ, ନାଶ, ହତ୍ୟା ଓ ରୋଗ ନିବାରଣରେ ସଫଳତା ମିଳେ।
ଯେନ ଯେନାଥ ଋଷିଣା ଯଦର୍ଥଂ ଦେଵତାଃ ସ୍ତୁତାଃ । ସ ସ କାମଃ ସମୃଦ୍ଧ୍ଯେତ ତେଷାଂ ତେଷାଂ ତଥା ତଥା
ଯେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ, ସେଇ ଇଚ୍ଛା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିପରି ଭାବରେ ପୂରଣ ହୁଏ।
ତାନି କର୍ମାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିଧାନାନି ଚ କର୍ମଣାମ୍ । ପୁରଶ୍ଚରଣମାଦୌ ଚ କର୍ମଣାଂ ସିଦ୍ଧିକାରକମ୍
ମୁଁ ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ବିଧିବିଧାନ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ ପୂର୍ବ ସାଧନା ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାଭ୍ଯସନସ୍ଯାଦୌ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ଚରେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ । କେଶଶ୍ମଶ୍ରୁଲୋମନଖାନ୍ ଵାପଯିତ୍ଵା ତତଃ ଶୁଚିଃ
ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ପାଠ ଆରମ୍ଭ କରିବା ସମୟରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ; କେଶ, ଦାଡି, ଦେହର ଲୋମ ଓ ନଖ କାଟି, ପବିତ୍ର ହେବା ଉଚିତ।
ତିଷ୍ଠେଦହନି ରାତ୍ରୌ ତୁ ଶୁଚିରାସୀତ ଵାଗ୍ଯତଃ । ସତ୍ଯଵାଦୀ ପଵିତ୍ରାଣି ଜପେଦ୍ଵ୍ଯାହୃତଯସ୍ତଥା
ଦିନରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିବା ଓ ରାତିରେ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ବସିବା, ମନ ଓ ମୁଖ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା; ସତ୍ୟ କହିବା, ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ୟାହୃତି ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ଜ୍ଯେକାରାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ତା ଜପ୍ତ୍ଵା ସାଵିତ୍ରୀଂ ଚ ତଦିତ୍ଯୃଚମ୍ । ଆପୋ ହି ଷ୍ଠେତି ସୂକ୍ତଂ ଚ ପଵିତ୍ରଂ ପାପନାଶନମ୍
‘ଜ୍ୟେକାର’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ର, ସାବିତ୍ରୀ ଓ ଏହାର ଋଚ୍, ଏବଂ ‘ଆପୋ ହିଷ୍ଠ’ ସୂକ୍ତ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ପାପ ନାଶ କରେ।
ପୁନନ୍ତ୍ଯଃ ସ୍ଵସ୍ତିମତ୍ଯଶ୍ଚ ପାଵମାନ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ । ସର୍ଵତ୍ରୈତତ୍ପ୍ରଯୋକ୍ତଵ୍ଯମାଦାଵନ୍ତେ ଚ କର୍ମଣାମ୍
ପୁନନ୍ତି, ସ୍ୱସ୍ତିମତି ଓ ପାବମାନୀ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ଏହିପରି ଭାବରେ; କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ସବୁଠି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।
ଆସହସ୍ରାଦାଶତାଦ୍ଵାପ୍ଯାଦଶାଦଥଵା ଜପେତ୍ । ଅକାରଂ ଵ୍ଯାହୃତୀସ୍ତିସ୍ରଃ ସାଵିତ୍ରୀମଥଵାଯୁତମ୍
ସେ ଏକ ହଜାର, ଏକ ଶତ, କିମ୍ବା ଦଶ ପ୍ରମାଣରେ ଜପ କରିପାରିବେ; ‘ଅ’ ଅକ୍ଷର, ତିନି ବ୍ୟାହୃତି, ସାବିତ୍ରୀ କିମ୍ବା ଦଶ ହଜାର ଜପ କରିପାରିବେ।
ତର୍ପଯିତ୍ଵାଦ୍ଭିରାଚାର୍ଯାନୃଷୀଂଶ୍ଛନ୍ଦାଂସି ଦେଵତାଃ । ଅନାର୍ଯେଣ ନ ଭାଷେତ ଶୂଦ୍ରେଣାପି ନ ଗର୍ହିତୈଃ
ଅଚାର୍ଯ୍ୟ, ଋଷି, ଛନ୍ଦ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇ, ଅନାର୍ଯ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର କିମ୍ବା ନିନ୍ଦିତ ଲୋକଙ୍କ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନାପି ଚୋଦକ୍ଯଯା ଵଧ୍ଵା ପତିତୈର୍ନାନ୍ତ୍ଯଜୈର୍ନୃଭିଃ । ନ ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣଦ୍ଵିଷ୍ଟୈର୍ନାଚାର୍ଯଗୁରୁନିନ୍ଦକୈଃ
ଅନୁପନ୍ନା ବଧୁ, ପତିତ ଲୋକ, ନିମ୍ନ ଜାତିର ଲୋକ, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିବା, ଅଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ମାତୃପିତୃଵିଦ୍ଵିଷ୍ଟୈର୍ନାଵମନ୍ଯେତ କଞ୍ଚନ । କୃଚ୍ଛ୍ରାଣାମେଷ ସର୍ଵେଷାଂ ଵିଧିରୁକ୍ତୋଽନୁପୂର୍ଵଶଃ
ମାତା ପିତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କୌଣସି ଲୋକଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଦିଆଯାଇଛି।
ପ୍ରାଜାପତ୍ଯସ୍ଯ କୃଚ୍ଛ୍ରସ୍ଯ ତଥା ସାନ୍ତପନସ୍ଯ ଚ । ପରାକସ୍ଯ ଚ କୃଚ୍ଛ୍ରସ୍ଯ ଵିଧିଶ୍ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣସ୍ଯ ଚ
ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ କ୍ରିୟା, ସାନ୍ତପନ, ପରାକ କ୍ରିୟା ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣର ବିଧି ଏହିପରି ଦିଆଯାଇଛି।
ପଞ୍ଚଭିଃ ପାତକୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଦୁଷ୍କୃତୈଶ୍ଚ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ସର୍ଵାଣି ପାପାନି ଦହତି କ୍ଷଣାତ୍
ତପ୍ତକ୍ରିଚ୍ଛ୍ର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚଟି ପାପ ଓ ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଏହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦହି ଦେଇଥାଏ।
ତ୍ରିଭିଶ୍ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣୈଃ ପୂତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ସମଶ୍ନୁତେ । ଅଷ୍ଟଭିର୍ଦେଵତାଃ ସାକ୍ଷାତ୍ପଶ୍ଯେତ ଵରଦାସ୍ତଦା
ତିନିଟି ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ କ୍ରିୟା କରିଲେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପାଇଁ; ଅଷ୍ଟଟି କ୍ରିୟା କରିଲେ ଦେବତାଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିପାରିବେ, ସେମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଛନ୍ଦାଂସି ଦଶଭିର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସର୍ଵାନ୍କାମାନ୍ସମଶ୍ନୁତେ । ତ୍ର୍ଯହଂ ପ୍ରାତସ୍ତ୍ର୍ଯହଂ ସାଯଂ ତ୍ର୍ଯହମଦ୍ଯାଦଯାଚିତମ୍
ଦଶଟି ଛନ୍ଦ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ; ତିନି ଦିନ ପ୍ରଭାତରେ, ତିନି ଦିନ ସାଂଜରେ, ତିନି ଦିନ ଦିନରେ ମିଳିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।
ତ୍ର୍ଯହଂ ପରଂ ଚ ନାଶ୍ନୀଯାତ୍ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ଚରେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ । ଗୋମୂତ୍ରଂ ଗୋମଯଂ କ୍ଷୀରଂ ଦଧି ସର୍ପିଃ କୁଶୋଦକମ୍
ତିନି ଦିନ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦ୍ବିଜ ଜନେ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ବ୍ରତ ଅନୁସରଣ କରିବା ସମୟରେ ଖାଇବା ନିଷେଧ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଗୋମୂତ୍ର, ଗୋମୟ, ଦୁଧ, ଦହି, ଘିଅ ଓ କୁଶ ଗ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶିତ ଜଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଉଚିତ।
ଏକରାତ୍ରୋପଵାସଶ୍ଚ କୃଚ୍ଛ୍ରଂ ସାନ୍ତପନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଏକୈକଂ ଗ୍ରାସମଶ୍ନୀଯାଦହାନି ତ୍ରୀଣି ପୂର୍ଵଵତ୍
ଏକ ରାତି ଉପବାସ କୁ 'କୃଚ୍ଛ୍ର ସାନ୍ତପନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତିନି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଦିନକୁ ଏକ ମାତ୍ର ମୁଖ ଭରି ଖାଇବା ଉଚିତ।
ତ୍ର୍ଯହଂ ଚୋପଵସେଦିତ୍ଥମତିକୃଚ୍ଛ୍ରଂ ଚରେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ । ଏଵମେଵ ତ୍ରିଭିର୍ଯୁକ୍ତଂ ମହାସାନ୍ତପନଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହିପରି ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କୁ 'ଅତିକୃଚ୍ଛ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ବ୍ରତକୁ ତିନିଥର କରିଲେ 'ମହାସାନ୍ତପନ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ରଂ ଚରନ୍ଵିପ୍ରୋ ଜଲକ୍ଷୀରଘୃତାନିଲାନ୍ । ପ୍ରତିତ୍ର୍ଯହଂ ପିବେଦୁଷ୍ଣାନ୍ସକୃତ୍ସ୍ନାଯୀ ସମାହିତଃ
ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ର ବ୍ରତ କରିବା ସମୟରେ, ତିନି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଷ୍ଣ ଜଳ, ଉଷ୍ଣ ଦୁଧ, ଉଷ୍ଣ ଘିଅ ଓ ଉଷ୍ଣ ପବନ ପିବିବା ଉଚିତ; ଦିନକୁ ଏକଥର ସ୍ନାନ କରିବା ସହିତ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ।
ନିଯତସ୍ତୁ ପିବେଦାପଃ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଯତାତ୍ମନୋଽପ୍ରମତ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵାଦଶାହମଭୋଜନମ୍
ନିୟମିତ ଭାବରେ ଜଳ ପିବିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ବିଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସଚେତନ ରହିବେ, ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ଖାଇବା ରହିତ ରହିବା ଉଚିତ।
ପରାକୋ ନାମ କୃଚ୍ଛ୍ରୋଽଯଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣୋଦନଃ । ଏକୈକଂ ତୁ ଗ୍ରସେତ୍ପିଣ୍ଡଂ କୃଷ୍ଣେ ଶୁକ୍ଲେ ଚ ଵର୍ଧଯେତ୍
ଏହି କୃଚ୍ଛ୍ର ବ୍ରତକୁ 'ପରାକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ। ଏକ ଏକ ଖଣ୍ଡ ଖାଇବା ଉଚିତ, କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ଓ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଏହାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ।