ଫଲୈର୍ଦଧିଘୃତୈଃ କୁର୍ଯାନ୍ମୂଲଶାକୋଦକାଦିଭିଃ । ଅଲାଭେ ଯେନ କେନାପି କାଷ୍ଠମୂଲତୃଣାଦିଭିଃ
ଫଳ, ଦହି, ଘିଅ, ମୂଳ, ଶାକ, ପାଣି ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଜିନିଷ ନ ମିଳିଲେ, କାଠ, ମୂଳ, ତୁଳା ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ।
ଜୁହୁଯାତ୍ସର୍ପିଷାଭ୍ଯକ୍ତଂ ତୈଲକ୍ଷାରଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଦଧ୍ଯକ୍ତଂ ଵା ପାଯସାକ୍ତଂ ତଦଭାଵେଽମ୍ଭସାପି ଵା
ଘିଅ ଲଗାଇ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଞ୍ଜନ କରି, ତେଲ ଓ କ୍ଷାର ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଦହି ଲଗାଇ କିମ୍ବା ପାୟସ ଲଗାଇ କିମ୍ବା ଏହା ନ ମିଳିଲେ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଶୁଷ୍କୈଃ ପର୍ଯୁଷିତୈଃ କୁଷ୍ଠୀ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟେନ ଦ୍ଵିଷାଂ ଵଶୀ । ରୁକ୍ଷୈର୍ଦ୍ରରିଦ୍ରତାଂ ଯାତି କ୍ଷାରଂ ହୁତ୍ଵା ଵ୍ରଜତ୍ଯଧଃ
ଶୁଖିଲା, ପୁରୁଣା, ରୋଗାଳୁ, ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଆସେ; ରୁଖା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କଲେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଆସେ; କ୍ଷାର ଦ୍ୱାରା କଲେ ଅଧମ ହୁଏ।
ଅଙ୍ଗାରାନ୍ଭସ୍ମମିଶ୍ରାଂସ୍ତୁ ନିର୍ହୃତ୍ଯୋତ୍ତରତୋଽନଲାତ୍ । ଜୁହୁଯାଦ୍ଵୈଶ୍ଵଦେଵଂ ତୁ ନ କ୍ଷାରାଦିଵିମିଶ୍ରିତମ୍
ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଅଙ୍ଗାର ଓ ଭସ୍ମ ମିଶ୍ରିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦୂର କରି, ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ; କ୍ଷାର ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ମିଶ୍ରିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅକୃତ୍ଵା ଵୈଶ୍ଵଦେଵଂ ତୁ ଯୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ମୂଢଧୀର୍ଦ୍ଵିଜଃ । ସ ମୂଢୋ ନରକଂ ଯାତି କାଲସୂତ୍ରମଵାକ୍ଶିରାଃ
ଯିଏ ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା କରିନାହିଁ ଏବଂ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ମୂଢ଼ ଦ୍ୱିଜ ନରକକୁ ଯାଏ, କାଳସୂତ୍ରରେ ବାନ୍ଧା ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନ କରି।
ଶାକଂ ଵା ଯଦି ଵା ପତ୍ରଂ ମୂଲଂ ଵା ଯଦି ଵା ଫଲମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପଯେଦ୍ଯଦାହାରଂ ତେନାଗ୍ନୌ ଜୁହୁଯାଦପି
ଶାକ, ପତ୍ର, ମୂଳ କିମ୍ବା ଫଳ — ଯାହା ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ତାହା ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଅକୃତେ ଵୈଶ୍ଵଦେଵେ ତୁ ଭିକ୍ଷୌ ଭିକ୍ଷାର୍ଥମାଗତେ । ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଵୈଶ୍ଵଦେଵାର୍ଥଂ ଭିକ୍ଷାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିସର୍ଜଯେତ୍
ଯଦି ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା କରାଯାଇନାହିଁ ଏବଂ ଭିକ୍ଷା ଚାହିଁ ଭିକ୍ଷୁ ଆସେ, ବୈଶ୍ୱଦେବ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଉଠାଇ, ଭିକ୍ଷା ଦେଇ, ଭିକ୍ଷୁକୁ ବିଦାୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଵୈଶ୍ଵଦେଵକୃତଂ ଦୋଷଂ ଶକ୍ତୋ ଭିକ୍ଷୁର୍ଵ୍ଯପୋହିତୁମ୍ । ନ ତୁ ଭିକ୍ଷୁକୃତଂ ଦୋଷଂ ଵୈଶ୍ଵଦେଵୋ ଵ୍ଯପୋହତି
ବୈଶ୍ୱଦେବ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୋଷକୁ ଭିକ୍ଷୁ ଦୂର କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଭିକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୋଷକୁ ବୈଶ୍ୱଦେବ ଦୂର କରିପାରେନି।
ଯତିଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଚ ପକ୍ଵାନ୍ନସ୍ଵାମିନାଵୁଭୌ । ତଯୋରନ୍ନମଦତ୍ତ୍ଵା ତୁ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣଂ ଚରେତ୍
ଯତି କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ — ଦୁଇଜଣ ଖାଦ୍ୟର ମାଲିକ ହେଲେ — ତାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଇନାହିଁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଭୋଜନ କରାଯାଇଥିଲେ, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
ଵୈଶ୍ଵଦେଵାନନ୍ତରଂ ଚ ଗୋଗ୍ରାସଂ ପ୍ରତିପାଦଯେତ୍ । ତଦ୍ଵିଧାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଦେଵର୍ଷିପୂଜିତ
ବୈଶ୍ୱଦେବ ପରେ ଗୋଗ୍ରାସ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହାର ବିଧି ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଦେବର୍ଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଶୁଣ।
ସୁରଭିର୍ଵୈଷ୍ଣଵୀ ମାତା ନିତ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁପଦେ ସ୍ଥିତା । ଗୋଗ୍ରାସଂ ଚ ମଯା ଦତ୍ତଂ ସୁରଭେ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯତାମ୍
ସୁରଭି ଦିବ୍ୟ ଗୋମାତା, ସେ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦରେ ବସିଛନ୍ତି; ମୋର ଦିଆଯିଥିବା ଗୋଗ୍ରାସ ସୁରଭି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ଗୋଭ୍ଯଶ୍ଚ ନମ ଇତ୍ଯେଵ ପୂଜାଂ କୃତ୍ଵା ଗଵେଽର୍ପଯେତ୍ । ଗୋଗ୍ରାସେନ ତୁ ଗୋମାତା ସୁରଭିଃ ସମ୍ପ୍ରସୀଦତି
‘ଗୋମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର’ ଏହି ଶବ୍ଦରେ ପୂଜା କରି, ଗୋମାତାକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଗୋଗ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଗୋମାତା ସୁରଭି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।
ତତୋ ଗୋଦୋହନଂ କାଲଂ ତିଷ୍ଠେଚ୍ଚୈଵ ଗୃହାଙ୍ଗଣେ । ଅତିଥିର୍ଯସ୍ଯ ଭଗ୍ନାଶୋ ଗୃହାତ୍ପ୍ରତିନିଵର୍ତତେ
ଗୋଯୋହାନ ସମୟରେ ଗୃହର ଅଙ୍ଗଣରେ ବସିବା ଉଚିତ। ଯଦି କୌଣସି ଅତିଥି ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଗୃହରୁ ଫେରିଯାଏ,
ସ ତସ୍ମୈ ଦୁଷ୍କୃତଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପୁଣ୍ଯମାଦାଯ ଗଚ୍ଛତି । ମାତା ପିତା ଗୁରୁର୍ଭ୍ରାତା ପ୍ରଜା ଦାସଃ ସମାଶ୍ରିତଃ
ସେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ନିଜର ପାପ ଦେଇ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ନେଇ ଚାଲିଯାଏ। ମା, ବାପା, ଗୁରୁ, ଭାଇ, ସନ୍ତାନ, ଦାସ, ଏବଂ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି,
ଅଭ୍ଯାଗତୋଽତିଥିଶ୍ଚାଗ୍ନିରେତେ ପୋଷ୍ଯା ଉଦାହୃତାଃ । ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୁ ଯୋ ମୋହାନ୍ନ କରୋତି ଗୃହାଶ୍ରମମ୍
ଅତିଥି ଯେଉଁଠିକି ଆସିଛି ଏବଂ ଅଗ୍ନି — ଏମାନେ ପୋଷଣ କରିବାକୁ ଉଚିତ ବୋଲି କହାଯାଇଛି। ଏହି କଥା ଜାଣି ଯିଏ ମୂଢତାରେ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ କରେନାହିଁ,
ତସ୍ଯ ନାଯଂ ତୁ ନ ପରୋ ଲୋକୋ ଭଵତି ଧର୍ମତଃ । ଯତ୍ଫଲଂ ସୋମଯାଗେନ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଧନଵାନ୍ଦ୍ଵିଜଃ
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକ ଧର୍ମାନୁସାରେ ନାହିଁ। ଧନୀ ଦ୍ୱିଜ ଯେଉଁ ଫଳ ସୋମ ଯଜ୍ଞରେ ପାଉଛନ୍ତି,
ସମ୍ଯକ୍ ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞୈର୍ଦରିଦ୍ରସ୍ତେନ ଚାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅଥ ପ୍ରାଣାଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ
ସେଇ ଫଳ ସଠିକ୍ ପଞ୍ଚମହାୟଜ୍ଞ କରି ଦରିଦ୍ର ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ପାଇଥାଏ। ଏବେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରାଣାଗ୍ନିହୋତ୍ର ବିଷୟରେ କହିବି,
ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଦିଭିଃ । ପରିଜ୍ଞାନେନ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ନରାଃ ପାତକକିଲ୍ବିଷୈଃ
ଯାହା ଜାଣିଲେ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ଏହାର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ ଲୋକେ ପାପ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଵିଧିନା ଭୁଜ୍ଯତେ ଯେନ ମୁଚ୍ଯେତ ସ ଋଣତ୍ରଯାତ୍ । କୁଲାନ୍ଯୁଦ୍ଧରତେ ଵିପ୍ରୋ ନରକାନେକଵିଂଶତିମ୍
ଯେଉଁ ବିଧିରେ ଭୋଜନ କରାଯାଏ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ କୁଳର ଏକୋଇଶ ପିଢିକୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
ସର୍ଵଯଜ୍ଞଫଲପ୍ରାପ୍ତିଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଗଚ୍ଛତି । ହୃତ୍ପୁଣ୍ଡରୀକମରଣିର୍ମନୋ ମନ୍ଧାନସଂଜ୍ଞକମ୍
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଯାଏ। ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ ଭୂମି, ଯାହାକୁ ମନ୍ଧାନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ଵାଯୁରଜ୍ଜ୍ଵା ମଥେଦଗ୍ନିଂ ଚକ୍ଷୁରଧ୍ଵର୍ଯୁରେଵ ଚ । ତର୍ଜନୀମଧ୍ଯମାଙ୍ଗୁଷ୍ଠୈଃ ପ୍ରାଣସ୍ଯୈଵାହୁତିଂ କ୍ଷିପେତ୍
ବାୟୁ ଜିହ୍ବାକୁ ମନ୍ଧାନ ଦଣ୍ଡ ଭାବରେ ଅଗ୍ନିକୁ ମଥନ କରେ, ଚକ୍ଷୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୋହିତ। ତରଜନୀ, ମଧ୍ୟମା ଓ ଅଂଗୁଠିର ଟିପ୍ସରେ ପ୍ରାଣକୁ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
ମଧ୍ଯମାନାମିକାଙ୍ଗୁଷ୍ଠୈରପାନସ୍ଯାହୁତିଂ କ୍ଷିପେତ୍ । କନିଷ୍ଠାନାମିକାଙ୍ଗୁଷ୍ଠୈର୍ଵ୍ଯାନସ୍ଯ ତଦନନ୍ତରମ୍
ମଧ୍ୟମା, ଅନାମିକା ଓ ଅଂଗୁଠିରେ ଅପାନକୁ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। କନିଷ୍ଠା, ଅନାମିକା ଓ ଅଂଗୁଠିରେ ପରେ ବ୍ୟାନକୁ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
କନିଷ୍ଠାତର୍ଜନ୍ଯଙ୍ଗୁଷ୍ଠୈରୁଦାନସ୍ଯାହୁତିଂ କ୍ଷିପେତ୍ । ସର୍ଵାଙ୍ଗୁଲୈର୍ଗୃହୀତ୍ଵାନ୍ନଂ ସମାନସ୍ଯାହୁତିଂ କ୍ଷିପେତ୍
କନିଷ୍ଠା, ତରଜନୀ ଓ ଅଂଗୁଠିରେ ଉଦାନକୁ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଆଂଗୁଳିରେ ଖାଦ୍ୟ ନେଇ ସମାନକୁ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵାହାନ୍ତାନ୍ପ୍ରଣଵାଦ୍ଯାଂଶ୍ଚ ନାମମନ୍ତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଵୈ ପଠେତ୍ । ମୁଖେ ଚାହଵନୀଯସ୍ତୁ ହୃଦଯେ ଗାର୍ହପତ୍ଯକଃ
ଓଁ ଆରମ୍ଭ ଓ ସ୍ୱାହା ଶେଷ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ନାମ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ମୁଖରେ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି, ହୃଦୟରେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଅଛି।
ନାଭୌ ଚ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିଃ ସ୍ଯାଦଧଃ ସଭ୍ଯାଵସଥ୍ଯକୌ । ଵାଗ୍ଘୋତା ପ୍ରାଣ ଉଦ୍ଗାତା ଚକ୍ଷୁରଧ୍ଵର୍ଯୁରେଵ ଚ
ନାଭିରେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ଅଛି, ତଳେ ସଭ୍ୟ ଓ ଆବସଥ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଅଛି। ବାକ୍ ହେଉଛି ହୋତା, ପ୍ରାଣ ଉଦ୍ଗାତା, ଚକ୍ଷୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ।
ମନୋ ବ୍ରହ୍ମା ଭଵେଚ୍ଛ୍ରୋତ୍ରମାଗ୍ନୀଧ୍ରସ୍ଥାନ ଏଵ ଚ । ଅହଙ୍କାରଃ ପଶୁଶ୍ଚାତ୍ର ପ୍ରଣଵଃ ପଯ ଈରିତମ୍
ମନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା ପୁରୋହିତ, କାନ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ସ୍ଥାନ। ଏଠାରେ ଅହଂକାର ପଶୁ, ଓଁ ହେଉଛି ଦୁଧ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ପତ୍ନୀ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତା ଯଦଧୀନୋ ଗୃହାଶ୍ରମୀ । ଉରୋ ଵେଦିସ୍ତୁ ରୋମାଣି ଦର୍ଭାଃ ସ୍ଯୁଃ ସ୍ରୁକ୍ସ୍ରୁଵୌ କରୌ
ବୁଦ୍ଧିକୁ ପତ୍ନୀ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥ ଯାହା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଛାତି ହେଉଛି ବେଦି, ରୋମ ଦର୍ଭା, ହାତ ହେଉଛି ଶ୍ରୁକ ଓ ଶ୍ରୁବ।
ପ୍ରାଣମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଚ ଋଷୀ ରୁକ୍ମଵର୍ଣଃ କ୍ଷୁଧାଗ୍ନିକଃ । ଦେଵତାଦିତ୍ଯ ଏଵାତ୍ର ଗାଯତ୍ରୀଚ୍ଛନ୍ଦ ଉଚ୍ଯତେ
ପ୍ରାଣ ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି ହେଉଛି ରୁକ୍ମବର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କର ଅଗ୍ନି ହେଉଛି କ୍ଷୁଧା। ଏଠାରେ ଦେବତା ହେଉଛି ଆଦିତ୍ୟ, ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ଗାୟତ୍ରୀ।
ପ୍ରାଣାଯ ଚ ତଥା ସ୍ଵାହା ମନ୍ତ୍ରାନ୍ତେ କୀର୍ତଯେଦପି । ଇଦମାଦିତ୍ଯଦେଵାଯ ନ ମମେତି ଵଦେଦପି
ପ୍ରାଣ ମନ୍ତ୍ର ଶେଷରେ 'ସ୍ୱାହା' ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। 'ଏହା ମୋ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଆଦିତ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ।
ଅପାନମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ତଥା ଗୋକ୍ଷୀରଧଵଲାକୃତିଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଗ୍ନିଋଷିରେଵାତ୍ର ସୋମୋ ଵୈ ଦେଵତା ସ୍ମୃତା
ଅପାନ ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି ହେଉଛି ଗୋଦୁଧ ସ୍ଵେତ ଅକୃତି। ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଦେବତା ହେଉଛି ସୋମ, ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଇଛି।