ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଶୋଧନାଯ ତ୍ରିଲକ୍ଷଂ ପ୍ରଜପେଦ୍ବୁଧଃ । ଅଥଵା ଚୈକଲକ୍ଷଂ ତୁ ଶ୍ରୁତିପ୍ରୋକ୍ତେନ ଵର୍ତ୍ମନା
ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶୋଧନ କରି, ପୁରଶ୍ଚରଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ପ୍ରଥମେ ନିଜକୁ ଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ; ମନ୍ତ୍ର ଶୋଧନର ପୂର୍ବରୁ ଆତ୍ମା ଶୋଧନ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧିଂ ଵିନା କର୍ତୁର୍ଜପହୋମାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ । ନିଷ୍ଫଲାସ୍ତାସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ କାରଣଂ ଶ୍ରୁତିଚୋଦିତମ୍
ଆତ୍ମା ଶୋଧନ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ତିନି ଲକ୍ଷ ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ତପସା ତାପଯେଦ୍ଦେହଂ ପିତୃଦେଵାଂଶ୍ଚ ତର୍ପଯେତ୍ । ତପସା ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୋତି ତପସା ଵିନ୍ଦତେ ମହତ୍
ଆତ୍ମା ଶୋଧନ ଛଡ଼ା, କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ଜପ, ହୋମ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ସମସ୍ତ ଅଫଳ ହୁଏ; ଏହି କଥା ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ।
କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ବାହୁଵୀର୍ଯେଣ ତରେଦାପଦ ଆତ୍ମନଃ । ଧନେନ ଵୈଶ୍ଯଃ ଶୂଦ୍ରସ୍ତୁ ଜପହୋମୈର୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ ॥ ୧୧ ଅତଏଵ ତୁ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ତପଃ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଶରୀରଶୋଷଣଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତାପସାସ୍ତପ ଉତ୍ତମମ୍ ॥ ୧୨ ଶୋଧଯେଦ୍ଵିଧିମାର୍ଗେଣ କୃଚ୍ଛ୍ରଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣାଦିଭିଃ । ଅଥାନ୍ନଶୁଦ୍ଧିକରଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ ॥ ୧୩ ଅଯାଚିତୋଞ୍ଛଶୁକ୍ଲାଖ୍ଯଭିକ୍ଷାଵୃତ୍ତିଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ତାନ୍ତ୍ରିକୈର୍ଵୈଦିକୈଶ୍ଚୈଵଂ ପ୍ରୋକ୍ତାନ୍ନସ୍ଯ ଵିଶୁଦ୍ଧତା ॥ ୧୪ ଭିକ୍ଷାନ୍ନଂ ଶୁଦ୍ଧମାନୀଯ କୃତ୍ଵା ଭାଗଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଏକଂ ଭାଗଂ ଦ୍ଵିଜେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଗୋଗ୍ରାସସ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯକଃ ॥ ୧୫ ଅତିଥିଭ୍ଯସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ତୁ ସ୍ଵଭାର୍ଯଯୋଃ । ଆଶ୍ରମସ୍ଯ ଯଥା ଯସ୍ଯ କୃତ୍ଵା ଗ୍ରାସଵିଧିଂ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୧୬ ଆଦୌ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ତୁ ଗୋମୂତ୍ରଂ ଯଥାଶକ୍ତି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଗ୍ରାସସଂଖ୍ଯା ସ୍ଯାଦ୍ଵାନପ୍ରସ୍ଥଗୃହସ୍ଥଯୋଃ ॥ ୧୭ କୁକ୍କୁଟାଣ୍ଡପ୍ରମାଣଂ ତୁ ଗ୍ରାସମାନଂ ଵିଧୀଯତେ । ଅଷ୍ଟୌ ଗ୍ରାସା ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଵନସ୍ଥସ୍ଯ ତଦର୍ଧକମ୍ ॥ ୧୮ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଯଥେଷ୍ଟଂ ଚ ଗୋମୂତ୍ରଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ପ୍ରୋକ୍ଷଣଂ ନଵଵାରଂ ଚ ଷଡ୍ଵାରଂ ଚ ତ୍ରିଵାରକମ୍ ॥ ୧୯ ନିଶ୍ଛିଦ୍ରଂ ଚ କରଂ କୃତ୍ଵା ସାଵିତ୍ରୀଂ ଚ ତଦିତ୍ଯୃଚମ୍ । ମନ୍ତ୍ରମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ମନସା ପ୍ରୋକ୍ଷଣେ ଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ ॥ ୨୦ ଚୌରୋ ଵା ଯଦି ଚାଣ୍ଡାଲୋ ଵୈଶ୍ଯଃ କ୍ଷତ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଅନ୍ନଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତୁ ଯଃ କଶ୍ଚିଦଧମୋ ଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ ॥ ୨୧ ଶୂଦ୍ରାନ୍ନଂ ଶୂଦ୍ରସମ୍ପର୍କଂ ଶୂଦ୍ରେଣ ଚ ସହାଶନମ୍ । ତେ ଯାନ୍ତି ନରକଂ ଘୋରଂ ଯାଵଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଦିଵାକରୌ ॥ ୨୨ ଗାଯତ୍ରୀଚ୍ଛନ୍ଦୋ ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଯଥାସଂଖ୍ଯାକ୍ଷରାଣି ଚ । ତାଵଲ୍ଲକ୍ଷାଣି କର୍ତଵ୍ଯଂ ପୁରଶ୍ଚରଣକଂ ତଥା ॥ ୨୩ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଲ୍ଲକ୍ଷମାନଂ ତୁ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମତଂ ତଥା । ଜୀଵହୀନୋ ଯଥା ଦେହଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ ନ କ୍ଷମଃ ॥ ୨୪ ପୁରଶ୍ଚରଣହୀନସ୍ତୁ ତଥା ମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଷାଢୌ ଭାଦ୍ରପଦଂ ପୌଷଂ ତୁ ମଲମାସକମ୍ ॥ ୨୫ ଅଙ୍ଗାରଂ ଶନିଵାରଂ ଚ ଵ୍ଯତୀପାତଂ ଚ ଵୈଧୃତିମ୍ । ଅଷ୍ଟମୀଂ ନଵମୀଂ ଷଷ୍ଠୀଂ ଚତୁର୍ଥୀଂ ଚ ତ୍ରଯୋଦଶୀମ୍ ॥ ୨୬ ଚତୁର୍ଦଶୀମମାଵାସ୍ଯାଂ ପ୍ରଦୋଷଂ ଚ ତଥା ନିଶାମ୍ । ଯମାଗ୍ନିରୁଦ୍ରସର୍ପେନ୍ଦ୍ରଵସୁଶ୍ରଵଣଜନ୍ମଭମ୍ ॥ ୨୭ ମେଷକର୍କତୁଲାକୁମ୍ଭାନ୍ମକରଂ ଚୈଵ ଵର୍ଜଯେତ୍ । ସର୍ଵାଣ୍ଯେତାନି ଵର୍ଜ୍ଯାନି ପୁରଶ୍ଚରଣକର୍ମଣି ॥ ୨୮ ଚନ୍ଦ୍ରତାରାନୁକୂଲେ ଚ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଵିଶେଷତଃ । ପୁରଶ୍ଚରଣକଂ କୁର୍ଯାନ୍ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଜାଯତେ ॥ ୨୯ ସ୍ଵସ୍ତିଵାଚନକଂ କୁର୍ଯାନ୍ନାନ୍ଦୀଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଯଥାଵିଧି । ଵିପ୍ରାନ୍ସନ୍ତର୍ପ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ଭୋଜନାଚ୍ଛାଦନାଦିଭିଃ ॥ ୩୦ ଆରଭେତ୍ତୁ ତତଃ ପଶ୍ଚାଦନୁଜ୍ଞାନପୁରଃସରମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ମୁଖଃ ଶିଵସ୍ଥାନେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ଚାନ୍ଯତମେ ଜପେତ୍ ॥ ୩୧ କାଶୀପୁରୀ ଚ କେଦାରୋ ମହାକାଲୋଽଥ ନାସିକମ୍ । ତ୍ର୍ଯମ୍ବକଂ ଚ ମହାକ୍ଷେତ୍ରଂ ପଞ୍ଚ ଦୀପା ଇମେ ଭୁଵି ॥ ୩୨ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ହି ଦୀପସ୍ତୁ କୂର୍ମାସନମିତି ସ୍ମୃତମ୍ । ପ୍ରାରମ୍ଭଦିନମାରଭ୍ଯ ସମାପ୍ତିଦିଵସାଵଧି ॥ ୩୩ ନ ନ୍ଯୂନଂ ନାତିରିକ୍ତଂ ଚ ଜପଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦିନେ ଦିନେ । ନୈରନ୍ତର୍ଯେଣ କୁର୍ଵନ୍ତି ପୁରଶ୍ଚର୍ଯାଂ ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ ॥ ୩୪ ପ୍ରାତରାରଭ୍ଯ ଵିଧିଵଜ୍ଜପେନ୍ମଧ୍ଯଦିନାଵଧି । ମନଃସଂହରଣଂ ଶୌଚଂ ଧ୍ଯାନଂ ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥଚିନ୍ତନମ୍ ॥ ୩୫ ଗାଯତ୍ରୀଚ୍ଛନ୍ଦୋ ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଯଥାସଂଖ୍ଯାକ୍ଷରାଣି ଚ । ତାଵଲ୍ଲକ୍ଷାଣି କର୍ତଵ୍ଯଂ ପୁରଶ୍ଚରଣକଂ ତଥା ॥ ୩୬ ଜୁହୁଯାତ୍ତଦ୍ଦଶାଂଶେନ ସଘୃତେନ ପଯୋଽନ୍ଧସା । ତିଲୈଃ ପତ୍ରୈଃ ପ୍ରସୂନୈଶ୍ଚ ଯଵୈଶ୍ଚ ମଧୁରାନ୍ଵିତୈଃ ॥ ୩୭ କୁର୍ଯାଦ୍ଦଶାଂଶତୋ ହୋମଂ ତତଃ ସିଦ୍ଧୋ ଭଵେନ୍ମନୁଃ । ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ସଂସେଵ୍ଯା ଧର୍ମକାମାର୍ଥମୋକ୍ଷଦା ॥ ୩୮ ନିତ୍ଯେ ନୈମିତ୍ତିକେ କାମ୍ଯେ ତ୍ରିତଯେ ତୁ ପରାଯଣଃ । ଗାଯତ୍ର୍ଯାସ୍ତୁ ପରଂ ନାସ୍ତି ଇହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ ॥ ୩୯ ମଧ୍ଯାହ୍ନମିତଭୁଙ୍ ମୌନୀ ତ୍ରିଃସ୍ନାନାର୍ଚନତତ୍ପରଃ । ଜଲେ ଲକ୍ଷତ୍ରଯଂ ଧୀମାନନନ୍ଯମାନସକ୍ରିଯଃ ॥ ୪୦ କର୍ମଣା ଯୋ ଜପେତ୍ପଶ୍ଚାତ୍କର୍ମଭିଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯାପି ଵା । ଯାଵତ୍କାର୍ଯଂ ନ ସିଧ୍ଯେତ୍ତୁ ତାଵତ୍କୁର୍ଯାଜ୍ଜପାଦିକମ୍ ॥ ୪୧ ସାମାନ୍ଯକାମ୍ଯକର୍ମାଦୌ ଯଥାଵଦ୍ଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ । ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯୋଦଯେ ସ୍ନାତ୍ଵା ସହସ୍ରଂ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଜପେତ୍ ॥ ୪୨ ଆଯୁରାରୋଗ୍ଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଧନଂ ଚ ଲଭତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଷଣ୍ମାସଂ ଵା ତ୍ରିମାସଂ ଵା ଵର୍ଷାନ୍ତେ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୁଯାତ୍ ॥ ୪୩ ପଦ୍ମାନାଂ ଲକ୍ଷହୋମେନ ଘୃତାକ୍ତାନାଂ ହୁତାଶନେ । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନିଖିଲଂ ମୋକ୍ଷଂ ସିଧ୍ଯତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ ॥ ୪୪ ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିଂ ଵିନା କର୍ତୁର୍ଜପହୋମାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ । କାମ୍ଯଂ ଵା ଯଦି ଵା ମୋକ୍ଷଃ ସର୍ଵଂ ତନିଷ୍ଫଲଂ ଭଵେତ୍ ॥ ୪୫ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଲକ୍ଷେଣ ଦଧ୍ନା କ୍ଷୀରେଣ ଵା ହୁତାତ୍ । ସ୍ଵଦେହେ ସିଧ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ମହର୍ଷୀଣାଂ ମତଂ ତଥା ॥ ୪୬ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗଯୋଗସିଦ୍ଧ୍ଯା ଚ ନରଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଯତ୍ଫଲମ୍ । ତତ୍ଫଲଂ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୋତି ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା ॥ ୪୭ ଶକ୍ତୋ ଵାପି ତ୍ଵଶକ୍ତୋ ଵା ଆହାରଂ ନିଯତଂ ଚରେତ୍ । ଷଣ୍ମାସାତ୍ତସ୍ଯ ସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଗୁରୁଭକ୍ତିରତଃ ସଦା ॥ ୪୮ ଏକାହଂ ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯାଶୀ ଚୈକାହଂ ମାରୁତାଶନଃ । ଏକାହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ନାଶୀ ଗାଯତ୍ରୀଜପକୃଦ୍ଭଵେତ୍ ॥ ୪୯ ସ୍ନାତ୍ଵା ଗଙ୍ଗାଦିତୀର୍ଥେଷୁ ଶତମନ୍ତର୍ଜଲେ ଜପେତ୍ । ଶତେନାପସ୍ତତଃ ପୀତ୍ଵା ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୫୦ ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣାଦିକୃଚ୍ଛ୍ରସ୍ଯ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନିଶ୍ଚିତମ୍ । ରାଜା ଵା ଯଦି ଵା ଵିପ୍ରସ୍ତପଃ କୁର୍ଯାତ୍ସ୍ଵକେ ଗୃହେ ॥ ୫୧ ଗୃହସ୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଵା ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋଽଥଵାପି ଚ । ଅଧିକାରପରତ୍ଵେନ ଫଲଂ ଯଜ୍ଞାଦିପୂର୍ଵକମ୍ ॥ ୫୨ ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତାଦିକଂ କର୍ମ କ୍ରିଯତେ ମୋକ୍ଷକାଙ୍କ୍ଷିଭିଃ । ସାଗ୍ନିକଶ୍ଚ ସଦାଚାରୋ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସୁଶିକ୍ଷିତଃ ॥ ୫୩ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଫଲମୂଲୋଦକାଦିଭିଃ । ଭିକ୍ଷାନ୍ନଂ ଶୁଦ୍ଧମଶ୍ନୀଯାଦଷ୍ଟୌ ଗ୍ରାସାନ୍ସ୍ଵଯଂ ଭୁଜେତ୍ ॥ ୫୪ ଏଵଂ ପୁରଶ୍ଚରଣକଂ କୃତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଦେଵର୍ଷେ ଯଦନୁଷ୍ଠାନାଦ୍ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ ଵିଲଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାପି ଚ ପୁଣ୍ଯାନାଂ ମହତୀଂ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୁଯାତ୍ ॥ ୫୫ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଦେଵୀଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେଽଷ୍ଟାଦଶସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ଏକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଗାଯତ୍ରୀପୁରଶ୍ଚରଣଵିଧିକଥନଂ ନାମୈଏକଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଵୈଶ୍ଵଦେଵାଦିଵିଧିନିରୂପଣମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅଥାତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵୈଶ୍ଵଦେଵଵିଧାନକମ୍ । ପୁରଶ୍ଚର୍ଯାପ୍ରସଙ୍ଗେନ ମମାପି ସ୍ମୃତିମାଗତମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟାର ପ୍ରଣାଳୀ କଥା କହିବି। ପୂର୍ବକ୍ରିୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମୟରେ ଏହାର ସ୍ମୃତି ମୋ ମନରେ ଆସିଛି।
ଦେଵଯଜ୍ଞୋ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞୋ ଭୂତଯଜ୍ଞସ୍ତଥୈଵ ଚ । ପିତୃଯଜ୍ଞୋ ମନୁଷ୍ଯସ୍ଯ ଯଜ୍ଞଶ୍ଚୈଵ ତୁ ପଞ୍ଚମଃ
ଦେବତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ, ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ — ମାନବଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ — ଏହି ପାଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ପଞ୍ଚସୂନା ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଚୁଲ୍ଲୀ ପେଷଣ୍ଯୁପସ୍କରଃ । କଣ୍ଡଣୀ ଚୋଦକୁମ୍ଭଶ୍ଚ ତେଷାଂ ପାପସ୍ଯ ଶାନ୍ତଯେ
ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଖରେ ପାଞ୍ଚଟି ହିଂସାର ଉତ୍ସ ଅଛି — ଚୁଲି, ପିସା ଦାଣ୍ଡ, ଉପକରଣ, କଣ୍ଡଣୀ ଏବଂ ପାଣି ଘଡ଼ା; ଏହାର ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ବିଧି କରାଯିବା ଉଚିତ।
ନ ଚୁଲ୍ଲ୍ଯାଂ ନାଯସେ ପାତ୍ରେ ନ ଭୂମୌ ନ ଚ ଖର୍ପରେ । ଵୈଶ୍ଵଦେଵଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ କୁଣ୍ଡେ ଵା ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେଽପି ଵା
ଚୁଲିରେ, ଲୋହା ପାତ୍ରରେ, ଭୂମିରେ, କିମ୍ବା ମାଟି ଭାଡ଼ରେ ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା କୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ତଳାରେ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ପାଣିନା ନ ଶୂର୍ପେଣ ନ ଚ ମେଧ୍ଯାଜିନାଦିଭିଃ । ମୁଖେନୋପଧମେଦଗ୍ନିଂ ମୁଖାଦେଵ ଵ୍ଯଜାଯତ
ହାତରେ, ଶୂର୍ପରେ, କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ଚର୍ମ ଆଦିରେ ଅଗ୍ନି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁହରେ ଅଗ୍ନି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଅଗ୍ନି ମୁଁହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପଟକେନ ଭଵେଦ୍ଵ୍ଯାଧିଃ ଶୂର୍ପେଣ ଧନନାଶନମ୍ । ପାଣିନା ମୃତ୍ଯୁମାପ୍ନୋତି କର୍ମସିଦ୍ଧିର୍ମୁଖେନ ତୁ
କପଡ଼ ଦ୍ୱାରା କଲେ ରୋଗ ହୁଏ, ଶୂର୍ପ ଦ୍ୱାରା କଲେ ଧନ ନାଶ ହୁଏ, ହାତ ଦ୍ୱାରା କଲେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ; କିନ୍ତୁ ମୁଁହ ଦ୍ୱାରା କଲେ କାର୍ଯ୍ୟର ସଫଳତା ମିଳେ।
ଫଲୈର୍ଦଧିଘୃତୈଃ କୁର୍ଯାନ୍ମୂଲଶାକୋଦକାଦିଭିଃ । ଅଲାଭେ ଯେନ କେନାପି କାଷ୍ଠମୂଲତୃଣାଦିଭିଃ
ଫଳ, ଦହି, ଘିଅ, ମୂଳ, ଶାକ, ପାଣି ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଜିନିଷ ନ ମିଳିଲେ, କାଠ, ମୂଳ, ତୁଳା ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ।
ଜୁହୁଯାତ୍ସର୍ପିଷାଭ୍ଯକ୍ତଂ ତୈଲକ୍ଷାରଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଦଧ୍ଯକ୍ତଂ ଵା ପାଯସାକ୍ତଂ ତଦଭାଵେଽମ୍ଭସାପି ଵା
ଘିଅ ଲଗାଇ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଞ୍ଜନ କରି, ତେଲ ଓ କ୍ଷାର ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଦହି ଲଗାଇ କିମ୍ବା ପାୟସ ଲଗାଇ କିମ୍ବା ଏହା ନ ମିଳିଲେ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଶୁଷ୍କୈଃ ପର୍ଯୁଷିତୈଃ କୁଷ୍ଠୀ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟେନ ଦ୍ଵିଷାଂ ଵଶୀ । ରୁକ୍ଷୈର୍ଦ୍ରରିଦ୍ରତାଂ ଯାତି କ୍ଷାରଂ ହୁତ୍ଵା ଵ୍ରଜତ୍ଯଧଃ
ଶୁଖିଲା, ପୁରୁଣା, ରୋଗାଳୁ, ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଆସେ; ରୁଖା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କଲେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଆସେ; କ୍ଷାର ଦ୍ୱାରା କଲେ ଅଧମ ହୁଏ।
ଅଙ୍ଗାରାନ୍ଭସ୍ମମିଶ୍ରାଂସ୍ତୁ ନିର୍ହୃତ୍ଯୋତ୍ତରତୋଽନଲାତ୍ । ଜୁହୁଯାଦ୍ଵୈଶ୍ଵଦେଵଂ ତୁ ନ କ୍ଷାରାଦିଵିମିଶ୍ରିତମ୍
ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଅଙ୍ଗାର ଓ ଭସ୍ମ ମିଶ୍ରିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦୂର କରି, ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ; କ୍ଷାର ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ମିଶ୍ରିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅକୃତ୍ଵା ଵୈଶ୍ଵଦେଵଂ ତୁ ଯୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ମୂଢଧୀର୍ଦ୍ଵିଜଃ । ସ ମୂଢୋ ନରକଂ ଯାତି କାଲସୂତ୍ରମଵାକ୍ଶିରାଃ
ଯିଏ ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା କରିନାହିଁ ଏବଂ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ମୂଢ଼ ଦ୍ୱିଜ ନରକକୁ ଯାଏ, କାଳସୂତ୍ରରେ ବାନ୍ଧା ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନ କରି।
ଶାକଂ ଵା ଯଦି ଵା ପତ୍ରଂ ମୂଲଂ ଵା ଯଦି ଵା ଫଲମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପଯେଦ୍ଯଦାହାରଂ ତେନାଗ୍ନୌ ଜୁହୁଯାଦପି
ଶାକ, ପତ୍ର, ମୂଳ କିମ୍ବା ଫଳ — ଯାହା ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ତାହା ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଅକୃତେ ଵୈଶ୍ଵଦେଵେ ତୁ ଭିକ୍ଷୌ ଭିକ୍ଷାର୍ଥମାଗତେ । ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଵୈଶ୍ଵଦେଵାର୍ଥଂ ଭିକ୍ଷାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିସର୍ଜଯେତ୍
ଯଦି ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା କରାଯାଇନାହିଁ ଏବଂ ଭିକ୍ଷା ଚାହିଁ ଭିକ୍ଷୁ ଆସେ, ବୈଶ୍ୱଦେବ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଉଠାଇ, ଭିକ୍ଷା ଦେଇ, ଭିକ୍ଷୁକୁ ବିଦାୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଵୈଶ୍ଵଦେଵକୃତଂ ଦୋଷଂ ଶକ୍ତୋ ଭିକ୍ଷୁର୍ଵ୍ଯପୋହିତୁମ୍ । ନ ତୁ ଭିକ୍ଷୁକୃତଂ ଦୋଷଂ ଵୈଶ୍ଵଦେଵୋ ଵ୍ଯପୋହତି
ବୈଶ୍ୱଦେବ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୋଷକୁ ଭିକ୍ଷୁ ଦୂର କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଭିକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୋଷକୁ ବୈଶ୍ୱଦେବ ଦୂର କରିପାରେନି।
ଯତିଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଚ ପକ୍ଵାନ୍ନସ୍ଵାମିନାଵୁଭୌ । ତଯୋରନ୍ନମଦତ୍ତ୍ଵା ତୁ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣଂ ଚରେତ୍
ଯତି କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ — ଦୁଇଜଣ ଖାଦ୍ୟର ମାଲିକ ହେଲେ — ତାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଇନାହିଁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଭୋଜନ କରାଯାଇଥିଲେ, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
ଵୈଶ୍ଵଦେଵାନନ୍ତରଂ ଚ ଗୋଗ୍ରାସଂ ପ୍ରତିପାଦଯେତ୍ । ତଦ୍ଵିଧାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଦେଵର୍ଷିପୂଜିତ
ବୈଶ୍ୱଦେବ ପରେ ଗୋଗ୍ରାସ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହାର ବିଧି ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଦେବର୍ଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଶୁଣ।
ସୁରଭିର୍ଵୈଷ୍ଣଵୀ ମାତା ନିତ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁପଦେ ସ୍ଥିତା । ଗୋଗ୍ରାସଂ ଚ ମଯା ଦତ୍ତଂ ସୁରଭେ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯତାମ୍
ସୁରଭି ଦିବ୍ୟ ଗୋମାତା, ସେ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦରେ ବସିଛନ୍ତି; ମୋର ଦିଆଯିଥିବା ଗୋଗ୍ରାସ ସୁରଭି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ଗୋଭ୍ଯଶ୍ଚ ନମ ଇତ୍ଯେଵ ପୂଜାଂ କୃତ୍ଵା ଗଵେଽର୍ପଯେତ୍ । ଗୋଗ୍ରାସେନ ତୁ ଗୋମାତା ସୁରଭିଃ ସମ୍ପ୍ରସୀଦତି
‘ଗୋମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର’ ଏହି ଶବ୍ଦରେ ପୂଜା କରି, ଗୋମାତାକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଗୋଗ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଗୋମାତା ସୁରଭି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।
ତତୋ ଗୋଦୋହନଂ କାଲଂ ତିଷ୍ଠେଚ୍ଚୈଵ ଗୃହାଙ୍ଗଣେ । ଅତିଥିର୍ଯସ୍ଯ ଭଗ୍ନାଶୋ ଗୃହାତ୍ପ୍ରତିନିଵର୍ତତେ
ଗୋଯୋହାନ ସମୟରେ ଗୃହର ଅଙ୍ଗଣରେ ବସିବା ଉଚିତ। ଯଦି କୌଣସି ଅତିଥି ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଗୃହରୁ ଫେରିଯାଏ,
ସ ତସ୍ମୈ ଦୁଷ୍କୃତଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପୁଣ୍ଯମାଦାଯ ଗଚ୍ଛତି । ମାତା ପିତା ଗୁରୁର୍ଭ୍ରାତା ପ୍ରଜା ଦାସଃ ସମାଶ୍ରିତଃ
ସେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ନିଜର ପାପ ଦେଇ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ନେଇ ଚାଲିଯାଏ। ମା, ବାପା, ଗୁରୁ, ଭାଇ, ସନ୍ତାନ, ଦାସ, ଏବଂ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି,
ଅଭ୍ଯାଗତୋଽତିଥିଶ୍ଚାଗ୍ନିରେତେ ପୋଷ୍ଯା ଉଦାହୃତାଃ । ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୁ ଯୋ ମୋହାନ୍ନ କରୋତି ଗୃହାଶ୍ରମମ୍
ଅତିଥି ଯେଉଁଠିକି ଆସିଛି ଏବଂ ଅଗ୍ନି — ଏମାନେ ପୋଷଣ କରିବାକୁ ଉଚିତ ବୋଲି କହାଯାଇଛି। ଏହି କଥା ଜାଣି ଯିଏ ମୂଢତାରେ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ କରେନାହିଁ,
ତସ୍ଯ ନାଯଂ ତୁ ନ ପରୋ ଲୋକୋ ଭଵତି ଧର୍ମତଃ । ଯତ୍ଫଲଂ ସୋମଯାଗେନ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଧନଵାନ୍ଦ୍ଵିଜଃ
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକ ଧର୍ମାନୁସାରେ ନାହିଁ। ଧନୀ ଦ୍ୱିଜ ଯେଉଁ ଫଳ ସୋମ ଯଜ୍ଞରେ ପାଉଛନ୍ତି,
ସମ୍ଯକ୍ ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞୈର୍ଦରିଦ୍ରସ୍ତେନ ଚାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅଥ ପ୍ରାଣାଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ
ସେଇ ଫଳ ସଠିକ୍ ପଞ୍ଚମହାୟଜ୍ଞ କରି ଦରିଦ୍ର ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ପାଇଥାଏ। ଏବେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରାଣାଗ୍ନିହୋତ୍ର ବିଷୟରେ କହିବି,
ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଦିଭିଃ । ପରିଜ୍ଞାନେନ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ନରାଃ ପାତକକିଲ୍ବିଷୈଃ
ଯାହା ଜାଣିଲେ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ଏହାର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ ଲୋକେ ପାପ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଵିଧିନା ଭୁଜ୍ଯତେ ଯେନ ମୁଚ୍ଯେତ ସ ଋଣତ୍ରଯାତ୍ । କୁଲାନ୍ଯୁଦ୍ଧରତେ ଵିପ୍ରୋ ନରକାନେକଵିଂଶତିମ୍
ଯେଉଁ ବିଧିରେ ଭୋଜନ କରାଯାଏ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ କୁଳର ଏକୋଇଶ ପିଢିକୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
ସର୍ଵଯଜ୍ଞଫଲପ୍ରାପ୍ତିଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଗଚ୍ଛତି । ହୃତ୍ପୁଣ୍ଡରୀକମରଣିର୍ମନୋ ମନ୍ଧାନସଂଜ୍ଞକମ୍
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଯାଏ। ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ ଭୂମି, ଯାହାକୁ ମନ୍ଧାନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
କ୍ଷତ୍ରିୟ ନିଜ ବାହୁବଳରେ ବିପଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ବୈଶ୍ୟ ଧନରେ; ଶୂଦ୍ର ତ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜପ ଓ ହୋମ କ୍ରିୟାରେ।