ଵିଦଧ୍ଯାଦାଚମନକଂ ଶେଷଂ ପୂର୍ଵଵଦୀରିତମ୍ । ଗାଯତ୍ରୀମନ୍ତ୍ରମୁକ୍ଚ୍ଚାର୍ଯ ଶ୍ରୀନାରାଯଣପ୍ରୀତଯେ
ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଶୁଚି କରିଥିଲେ, ସେପରି କରି, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଶ୍ରୀନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅର୍ଘ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ସୂର୍ଯାଯ ସାଧକଃ ଶୁଦ୍ଧମାନସଃ । ଉଭୌ ପାଦୌ ସମୌ କୃତ୍ଵା ହସ୍ତେ ଧୂତ୍ଵା ଜଲାଞ୍ଜଲିମ୍
ସାଧକ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଦୁଇଟି ପାଉଁକୁ ଏକସାଥି କରି, ହାତରେ ଜଳ ନେଇ ତାହାକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଦେବା ଉଚିତ।
ଦେଵଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମଣ୍ଡଲସ୍ଥଂ କ୍ଷିପେଦର୍ଘ୍ଯଂ ତତଃ କ୍ରମାତ୍ । ଅର୍ଘ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତୁ ଯୋ ନୀରେ ମୂଢାତ୍ମା ଜ୍ଞାନଵର୍ଜିତଃ
ଦେବତାଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ଧ୍ୟାନ କରି, କ୍ରମକ୍ରମେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଅର୍ଘ୍ୟ ଜଳରେ ଦେଇ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଅନୁସରଣ ନ କରି, ଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ, ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ ମନାଯାଏ।
ଉଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯ ସ୍ମୃତିମନ୍ତ୍ରାଂଶ୍ଚ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତୀ ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ । ତତଃ ସୂର୍ଯମୁପସ୍ଥାଯାପ୍ଯସାଵାଦିତ୍ଯମନ୍ତ୍ରତଃ
ଯଦି ଦ୍ୱିଜ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ମୃତି ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେ, ତେଣୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ, ଆଦିତ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଗାଯତ୍ର୍ଯାଶ୍ଚ ଜପଂ କୁର୍ଯାଦୁପଵିଶ୍ଯ ତତୋ ବୃସୀମ୍ । ସହସ୍ରଂ ଵା ତଦର୍ଧଂ ଵା ଶ୍ରୀଦେଵୀଧ୍ଯାନପୂର୍ଵକମ୍
ବସି ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ, ହଜାର ବା ଅର୍ଧ ହଜାର ଥର, ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ପୂର୍ବକ।
ଯଥା ପ୍ରାତଃ ପୁନସ୍ତଦ୍ଵଦୁପସ୍ଥାନାଦିକଂ ଚରେତ୍ । ସାଯଂ ସନ୍ଧ୍ଯାତର୍ପଣେ ଚ କ୍ରମେଣ ପରିକୀର୍ତଯେତ୍
ପ୍ରଭାତରେ ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେପରି ସାଂଧ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ସାଂଧ୍ୟା ବନ୍ଦନାରେ ତର୍ପଣ କ୍ରମକ୍ରମେ କୁହିବା ଉଚିତ।
ଵସିଷ୍ଠୋ ଋଷିରେଵାତ୍ର ସରସ୍ଵତ୍ଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଦେଵତା ଵିଷ୍ଣୁରୂପା ସା ଛନ୍ଦଶ୍ଚୈଵ ସରସ୍ଵତୀ
ଏଠାରେ ସରସ୍ବତୀଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରର ଦ୍ରଷ୍ଟା ଋଷି ଭାବରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ଦେବୀ ସରସ୍ବତୀଙ୍କ ଦେବତା ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏବଂ ଚନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ସରସ୍ବତୀ ନାମରେ ଅଛି।
ସାଯଂକାଲୀନସନ୍ଧ୍ଯାଯାସ୍ତର୍ପଣେ ଵିନିଯୋଗକଃ । ସ୍ଵରିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ପୁରୁଷଂ ସାମଵେଦଂ ତଥୈଵ ଚ
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସାୟଂକାଳର ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜାରେ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ହେବ; 'ସ୍ୱର' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପୁରୁଷ ଏବଂ ସାମବେଦକୁ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଦରକାର।
ମଣ୍ଡଲଂ ଚେତି ସମ୍ପ୍ରୋଚ୍ଯ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭକଂ ତଥା । ତଥୈଵ ପରମାତ୍ମାନଂ ତତୋଽପି ଚ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ମଣ୍ଡଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ପରମାତ୍ମା ଏବଂ ପରେ ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଵେଦମାତରମେଵାତ୍ର ସଙ୍କୃତିଂ ତଦ୍ଵଦେଵ ଚ । ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ଵୃଦ୍ଧାଂ ତଥା ଵିଷ୍ଣୁରୂପିଣୀମୁଷସୀଂ ତଥା
ଏଠି ଭେଦମାତା, ସଂପ୍ରଦାୟ, ବୃଦ୍ଧ ସନ୍ଧ୍ୟା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାରୀ ରୂପ ଏବଂ ଉଷସୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ନିର୍ମୃଜୀଂ ଚ ତଥା ସର୍ଵସିଦ୍ଧୀନାଂ କାରିଣୀଂ ତଥା । ସର୍ଵମନ୍ତ୍ରାଧିପତିକାଂ ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵଶ୍ଚ ପୂରୁଷମ୍
ନିର୍ମଳ କରିବାରିନି, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ଅଧିକାରିଣୀ, ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱଃ ର ପୁରୁଷ ଏବଂ ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ତର୍ପଣଂ କାର୍ଯଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଃ ଶ୍ରୁତିସମ୍ମତମ୍ । ସାଯଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଵିଧାନଂ ଚ କଥିତଂ ପାପନାଶନମ୍
ଏପରି ଭାବେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ସାୟଂ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜାର ବିଧି, ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ, ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି।
ସର୍ଵଦୁଃଖହରଂ ଵ୍ଯାଧିନାଶକଂ ମୋକ୍ଷଦଂ ତଥା । ସଦାଚାରେଷୁ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଃ ପ୍ରାଧାନ୍ଯଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ । ସନ୍ଧ୍ଯାଚରଣତୋ ଦେଵୀ ଭକ୍ତାଭୀଷ୍ଟଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଏହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ, ରୋଗକୁ ନଶ୍ଟ କରେ, ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ସଦାଚାରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି। ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରିଲେ ଦେବୀ ଭକ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି।
ଗାଯତ୍ରୀପୁରଶ୍ଚରଣଵିଧିକଥନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅଥାତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ପାପନାଶନମ୍ । ପୁରଶ୍ଚରଣକଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଥୈଷ୍ଟଫଲଦାଯକମ୍
ଗାୟତ୍ରୀ ପୁରଶ୍ଚରଣ ପୂଜାର ବିଧି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି।
ପର୍ଵତାଗ୍ରେ ନଦୀତୀରେ ବିଲ୍ଵମୂଲେ ଜଲାଶଯେ । ଗୋଷ୍ଠେ ଦେଵାଲଯେଽଶ୍ଵତ୍ଥେ ଉଦ୍ଯାନେ ତୁଲସୀଵନେ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଏବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାୟତ୍ରୀରେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହେବା, ପୁଣ୍ୟ ପୁରଶ୍ଚରଣ ଯାହା ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଏହାକୁ ଶୁଣ।
ପୁଣ୍ଯକ୍ଷେତ୍ରେ ଗୁରୋଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚିତ୍ତୈକାଗ୍ର୍ଯସ୍ଥଲେଽପି ଚ । ପୁରଶ୍ଚରଣକୃନ୍ମନ୍ତ୍ରୀ ସିଧ୍ଯତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ନଦୀ କୂଳ, ବିଲ୍ବ ଗଛ ତଳ, ଜଳାଶୟ, ଗୋଶାଳା, ଦେବଳୟ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ତଳ, ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ତୁଳସୀ ଗଛ ତଳରେ—
ଯସ୍ଯ କସ୍ଯାପି ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ପୁରଶ୍ଚରଣମାରଭେତ୍ । ଵ୍ଯାହୃତିତ୍ରଯସଂଯୁକ୍ତାଂ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଚାଯୁତଂ ଜପେତ୍
ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର, ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ମନ ଏକାଗ୍ର ଅଛି—ଯେଉଁଠି ପୁରଶ୍ଚରଣ କରାଯିବ, ସେଠି ମନ୍ତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ, କେହି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନୃସିଂହାର୍କଵରାହାଣାଂ ତାନ୍ତ୍ରିକଂ ଵୈଦିକଂ ତଥା । ଵିନା ଜପ୍ତ୍ଵା ତୁ ଗାଯତ୍ରୀଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ନିଷ୍କଲଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠି କେହି ମନ୍ତ୍ରର ପୁରଶ୍ଚରଣ ଆରମ୍ଭ କରେ, ତିନିଟି ବ୍ୟାହୃତି ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଦଶ ହଜାର ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵେ ଶାକ୍ତା ଦ୍ଵିଜାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ନ ଶୈଵା ନ ଚ ଵୈଷ୍ଣଵାଃ । ଆଦିଶକ୍ତିମୁପାସନ୍ତେ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଵେଦମାତରମ୍
ନୃସିଂହ, ଅର୍କ, ଭୂତି, ତାନ୍ତ୍ରିକ ଏବଂ ବେଦିକ ମନ୍ତ୍ରରେ, ଯଦି ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରାଯାଇନାହିଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଫଳ ହୁଏ।
ମନ୍ତ୍ରଂ ସଂଶୋଧ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ପୁରଶ୍ଚରଣତତ୍ପରଃ । ମନ୍ତ୍ରଶୋଧନପୂର୍ଵାଙ୍ଗମାତ୍ମଶୋଧନମୁତ୍ତମମ୍
ସମସ୍ତ ଶାକ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରଥମ ଶକ୍ତି, ଗାୟତ୍ରୀ, ବେଦମାତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଶୈବ ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଏହାକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତିନାହିଁ।
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଶୋଧନାଯ ତ୍ରିଲକ୍ଷଂ ପ୍ରଜପେଦ୍ବୁଧଃ । ଅଥଵା ଚୈକଲକ୍ଷଂ ତୁ ଶ୍ରୁତିପ୍ରୋକ୍ତେନ ଵର୍ତ୍ମନା
ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶୋଧନ କରି, ପୁରଶ୍ଚରଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ପ୍ରଥମେ ନିଜକୁ ଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ; ମନ୍ତ୍ର ଶୋଧନର ପୂର୍ବରୁ ଆତ୍ମା ଶୋଧନ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧିଂ ଵିନା କର୍ତୁର୍ଜପହୋମାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ । ନିଷ୍ଫଲାସ୍ତାସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ କାରଣଂ ଶ୍ରୁତିଚୋଦିତମ୍
ଆତ୍ମା ଶୋଧନ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ତିନି ଲକ୍ଷ ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ତପସା ତାପଯେଦ୍ଦେହଂ ପିତୃଦେଵାଂଶ୍ଚ ତର୍ପଯେତ୍ । ତପସା ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୋତି ତପସା ଵିନ୍ଦତେ ମହତ୍
ଆତ୍ମା ଶୋଧନ ଛଡ଼ା, କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ଜପ, ହୋମ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ସମସ୍ତ ଅଫଳ ହୁଏ; ଏହି କଥା ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ।
କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ବାହୁଵୀର୍ଯେଣ ତରେଦାପଦ ଆତ୍ମନଃ । ଧନେନ ଵୈଶ୍ଯଃ ଶୂଦ୍ରସ୍ତୁ ଜପହୋମୈର୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ ॥ ୧୧ ଅତଏଵ ତୁ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ତପଃ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଶରୀରଶୋଷଣଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତାପସାସ୍ତପ ଉତ୍ତମମ୍ ॥ ୧୨ ଶୋଧଯେଦ୍ଵିଧିମାର୍ଗେଣ କୃଚ୍ଛ୍ରଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣାଦିଭିଃ । ଅଥାନ୍ନଶୁଦ୍ଧିକରଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ ॥ ୧୩ ଅଯାଚିତୋଞ୍ଛଶୁକ୍ଲାଖ୍ଯଭିକ୍ଷାଵୃତ୍ତିଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ତାନ୍ତ୍ରିକୈର୍ଵୈଦିକୈଶ୍ଚୈଵଂ ପ୍ରୋକ୍ତାନ୍ନସ୍ଯ ଵିଶୁଦ୍ଧତା ॥ ୧୪ ଭିକ୍ଷାନ୍ନଂ ଶୁଦ୍ଧମାନୀଯ କୃତ୍ଵା ଭାଗଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଏକଂ ଭାଗଂ ଦ୍ଵିଜେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଗୋଗ୍ରାସସ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯକଃ ॥ ୧୫ ଅତିଥିଭ୍ଯସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ତୁ ସ୍ଵଭାର୍ଯଯୋଃ । ଆଶ୍ରମସ୍ଯ ଯଥା ଯସ୍ଯ କୃତ୍ଵା ଗ୍ରାସଵିଧିଂ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୧୬ ଆଦୌ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ତୁ ଗୋମୂତ୍ରଂ ଯଥାଶକ୍ତି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଗ୍ରାସସଂଖ୍ଯା ସ୍ଯାଦ୍ଵାନପ୍ରସ୍ଥଗୃହସ୍ଥଯୋଃ ॥ ୧୭ କୁକ୍କୁଟାଣ୍ଡପ୍ରମାଣଂ ତୁ ଗ୍ରାସମାନଂ ଵିଧୀଯତେ । ଅଷ୍ଟୌ ଗ୍ରାସା ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଵନସ୍ଥସ୍ଯ ତଦର୍ଧକମ୍ ॥ ୧୮ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଯଥେଷ୍ଟଂ ଚ ଗୋମୂତ୍ରଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ପ୍ରୋକ୍ଷଣଂ ନଵଵାରଂ ଚ ଷଡ୍ଵାରଂ ଚ ତ୍ରିଵାରକମ୍ ॥ ୧୯ ନିଶ୍ଛିଦ୍ରଂ ଚ କରଂ କୃତ୍ଵା ସାଵିତ୍ରୀଂ ଚ ତଦିତ୍ଯୃଚମ୍ । ମନ୍ତ୍ରମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ମନସା ପ୍ରୋକ୍ଷଣେ ଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ ॥ ୨୦ ଚୌରୋ ଵା ଯଦି ଚାଣ୍ଡାଲୋ ଵୈଶ୍ଯଃ କ୍ଷତ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଅନ୍ନଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତୁ ଯଃ କଶ୍ଚିଦଧମୋ ଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ ॥ ୨୧ ଶୂଦ୍ରାନ୍ନଂ ଶୂଦ୍ରସମ୍ପର୍କଂ ଶୂଦ୍ରେଣ ଚ ସହାଶନମ୍ । ତେ ଯାନ୍ତି ନରକଂ ଘୋରଂ ଯାଵଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଦିଵାକରୌ ॥ ୨୨ ଗାଯତ୍ରୀଚ୍ଛନ୍ଦୋ ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଯଥାସଂଖ୍ଯାକ୍ଷରାଣି ଚ । ତାଵଲ୍ଲକ୍ଷାଣି କର୍ତଵ୍ଯଂ ପୁରଶ୍ଚରଣକଂ ତଥା ॥ ୨୩ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଲ୍ଲକ୍ଷମାନଂ ତୁ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମତଂ ତଥା । ଜୀଵହୀନୋ ଯଥା ଦେହଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ ନ କ୍ଷମଃ ॥ ୨୪ ପୁରଶ୍ଚରଣହୀନସ୍ତୁ ତଥା ମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଷାଢୌ ଭାଦ୍ରପଦଂ ପୌଷଂ ତୁ ମଲମାସକମ୍ ॥ ୨୫ ଅଙ୍ଗାରଂ ଶନିଵାରଂ ଚ ଵ୍ଯତୀପାତଂ ଚ ଵୈଧୃତିମ୍ । ଅଷ୍ଟମୀଂ ନଵମୀଂ ଷଷ୍ଠୀଂ ଚତୁର୍ଥୀଂ ଚ ତ୍ରଯୋଦଶୀମ୍ ॥ ୨୬ ଚତୁର୍ଦଶୀମମାଵାସ୍ଯାଂ ପ୍ରଦୋଷଂ ଚ ତଥା ନିଶାମ୍ । ଯମାଗ୍ନିରୁଦ୍ରସର୍ପେନ୍ଦ୍ରଵସୁଶ୍ରଵଣଜନ୍ମଭମ୍ ॥ ୨୭ ମେଷକର୍କତୁଲାକୁମ୍ଭାନ୍ମକରଂ ଚୈଵ ଵର୍ଜଯେତ୍ । ସର୍ଵାଣ୍ଯେତାନି ଵର୍ଜ୍ଯାନି ପୁରଶ୍ଚରଣକର୍ମଣି ॥ ୨୮ ଚନ୍ଦ୍ରତାରାନୁକୂଲେ ଚ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଵିଶେଷତଃ । ପୁରଶ୍ଚରଣକଂ କୁର୍ଯାନ୍ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଜାଯତେ ॥ ୨୯ ସ୍ଵସ୍ତିଵାଚନକଂ କୁର୍ଯାନ୍ନାନ୍ଦୀଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଯଥାଵିଧି । ଵିପ୍ରାନ୍ସନ୍ତର୍ପ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ଭୋଜନାଚ୍ଛାଦନାଦିଭିଃ ॥ ୩୦ ଆରଭେତ୍ତୁ ତତଃ ପଶ୍ଚାଦନୁଜ୍ଞାନପୁରଃସରମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ମୁଖଃ ଶିଵସ୍ଥାନେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ଚାନ୍ଯତମେ ଜପେତ୍ ॥ ୩୧ କାଶୀପୁରୀ ଚ କେଦାରୋ ମହାକାଲୋଽଥ ନାସିକମ୍ । ତ୍ର୍ଯମ୍ବକଂ ଚ ମହାକ୍ଷେତ୍ରଂ ପଞ୍ଚ ଦୀପା ଇମେ ଭୁଵି ॥ ୩୨ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ହି ଦୀପସ୍ତୁ କୂର୍ମାସନମିତି ସ୍ମୃତମ୍ । ପ୍ରାରମ୍ଭଦିନମାରଭ୍ଯ ସମାପ୍ତିଦିଵସାଵଧି ॥ ୩୩ ନ ନ୍ଯୂନଂ ନାତିରିକ୍ତଂ ଚ ଜପଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦିନେ ଦିନେ । ନୈରନ୍ତର୍ଯେଣ କୁର୍ଵନ୍ତି ପୁରଶ୍ଚର୍ଯାଂ ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ ॥ ୩୪ ପ୍ରାତରାରଭ୍ଯ ଵିଧିଵଜ୍ଜପେନ୍ମଧ୍ଯଦିନାଵଧି । ମନଃସଂହରଣଂ ଶୌଚଂ ଧ୍ଯାନଂ ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥଚିନ୍ତନମ୍ ॥ ୩୫ ଗାଯତ୍ରୀଚ୍ଛନ୍ଦୋ ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଯଥାସଂଖ୍ଯାକ୍ଷରାଣି ଚ । ତାଵଲ୍ଲକ୍ଷାଣି କର୍ତଵ୍ଯଂ ପୁରଶ୍ଚରଣକଂ ତଥା ॥ ୩୬ ଜୁହୁଯାତ୍ତଦ୍ଦଶାଂଶେନ ସଘୃତେନ ପଯୋଽନ୍ଧସା । ତିଲୈଃ ପତ୍ରୈଃ ପ୍ରସୂନୈଶ୍ଚ ଯଵୈଶ୍ଚ ମଧୁରାନ୍ଵିତୈଃ ॥ ୩୭ କୁର୍ଯାଦ୍ଦଶାଂଶତୋ ହୋମଂ ତତଃ ସିଦ୍ଧୋ ଭଵେନ୍ମନୁଃ । ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ସଂସେଵ୍ଯା ଧର୍ମକାମାର୍ଥମୋକ୍ଷଦା ॥ ୩୮ ନିତ୍ଯେ ନୈମିତ୍ତିକେ କାମ୍ଯେ ତ୍ରିତଯେ ତୁ ପରାଯଣଃ । ଗାଯତ୍ର୍ଯାସ୍ତୁ ପରଂ ନାସ୍ତି ଇହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ ॥ ୩୯ ମଧ୍ଯାହ୍ନମିତଭୁଙ୍ ମୌନୀ ତ୍ରିଃସ୍ନାନାର୍ଚନତତ୍ପରଃ । ଜଲେ ଲକ୍ଷତ୍ରଯଂ ଧୀମାନନନ୍ଯମାନସକ୍ରିଯଃ ॥ ୪୦ କର୍ମଣା ଯୋ ଜପେତ୍ପଶ୍ଚାତ୍କର୍ମଭିଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯାପି ଵା । ଯାଵତ୍କାର୍ଯଂ ନ ସିଧ୍ଯେତ୍ତୁ ତାଵତ୍କୁର୍ଯାଜ୍ଜପାଦିକମ୍ ॥ ୪୧ ସାମାନ୍ଯକାମ୍ଯକର୍ମାଦୌ ଯଥାଵଦ୍ଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ । ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯୋଦଯେ ସ୍ନାତ୍ଵା ସହସ୍ରଂ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଜପେତ୍ ॥ ୪୨ ଆଯୁରାରୋଗ୍ଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଧନଂ ଚ ଲଭତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଷଣ୍ମାସଂ ଵା ତ୍ରିମାସଂ ଵା ଵର୍ଷାନ୍ତେ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୁଯାତ୍ ॥ ୪୩ ପଦ୍ମାନାଂ ଲକ୍ଷହୋମେନ ଘୃତାକ୍ତାନାଂ ହୁତାଶନେ । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନିଖିଲଂ ମୋକ୍ଷଂ ସିଧ୍ଯତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ ॥ ୪୪ ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିଂ ଵିନା କର୍ତୁର୍ଜପହୋମାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ । କାମ୍ଯଂ ଵା ଯଦି ଵା ମୋକ୍ଷଃ ସର୍ଵଂ ତନିଷ୍ଫଲଂ ଭଵେତ୍ ॥ ୪୫ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଲକ୍ଷେଣ ଦଧ୍ନା କ୍ଷୀରେଣ ଵା ହୁତାତ୍ । ସ୍ଵଦେହେ ସିଧ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ମହର୍ଷୀଣାଂ ମତଂ ତଥା ॥ ୪୬ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗଯୋଗସିଦ୍ଧ୍ଯା ଚ ନରଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଯତ୍ଫଲମ୍ । ତତ୍ଫଲଂ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୋତି ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା ॥ ୪୭ ଶକ୍ତୋ ଵାପି ତ୍ଵଶକ୍ତୋ ଵା ଆହାରଂ ନିଯତଂ ଚରେତ୍ । ଷଣ୍ମାସାତ୍ତସ୍ଯ ସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଗୁରୁଭକ୍ତିରତଃ ସଦା ॥ ୪୮ ଏକାହଂ ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯାଶୀ ଚୈକାହଂ ମାରୁତାଶନଃ । ଏକାହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ନାଶୀ ଗାଯତ୍ରୀଜପକୃଦ୍ଭଵେତ୍ ॥ ୪୯ ସ୍ନାତ୍ଵା ଗଙ୍ଗାଦିତୀର୍ଥେଷୁ ଶତମନ୍ତର୍ଜଲେ ଜପେତ୍ । ଶତେନାପସ୍ତତଃ ପୀତ୍ଵା ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୫୦ ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣାଦିକୃଚ୍ଛ୍ରସ୍ଯ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନିଶ୍ଚିତମ୍ । ରାଜା ଵା ଯଦି ଵା ଵିପ୍ରସ୍ତପଃ କୁର୍ଯାତ୍ସ୍ଵକେ ଗୃହେ ॥ ୫୧ ଗୃହସ୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଵା ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋଽଥଵାପି ଚ । ଅଧିକାରପରତ୍ଵେନ ଫଲଂ ଯଜ୍ଞାଦିପୂର୍ଵକମ୍ ॥ ୫୨ ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତାଦିକଂ କର୍ମ କ୍ରିଯତେ ମୋକ୍ଷକାଙ୍କ୍ଷିଭିଃ । ସାଗ୍ନିକଶ୍ଚ ସଦାଚାରୋ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସୁଶିକ୍ଷିତଃ ॥ ୫୩ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଫଲମୂଲୋଦକାଦିଭିଃ । ଭିକ୍ଷାନ୍ନଂ ଶୁଦ୍ଧମଶ୍ନୀଯାଦଷ୍ଟୌ ଗ୍ରାସାନ୍ସ୍ଵଯଂ ଭୁଜେତ୍ ॥ ୫୪ ଏଵଂ ପୁରଶ୍ଚରଣକଂ କୃତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଦେଵର୍ଷେ ଯଦନୁଷ୍ଠାନାଦ୍ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ ଵିଲଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାପି ଚ ପୁଣ୍ଯାନାଂ ମହତୀଂ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୁଯାତ୍ ॥ ୫୫ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଦେଵୀଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେଽଷ୍ଟାଦଶସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ଏକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଗାଯତ୍ରୀପୁରଶ୍ଚରଣଵିଧିକଥନଂ ନାମୈଏକଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଵୈଶ୍ଵଦେଵାଦିଵିଧିନିରୂପଣମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅଥାତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵୈଶ୍ଵଦେଵଵିଧାନକମ୍ । ପୁରଶ୍ଚର୍ଯାପ୍ରସଙ୍ଗେନ ମମାପି ସ୍ମୃତିମାଗତମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟାର ପ୍ରଣାଳୀ କଥା କହିବି। ପୂର୍ବକ୍ରିୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମୟରେ ଏହାର ସ୍ମୃତି ମୋ ମନରେ ଆସିଛି।
ଦେଵଯଜ୍ଞୋ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞୋ ଭୂତଯଜ୍ଞସ୍ତଥୈଵ ଚ । ପିତୃଯଜ୍ଞୋ ମନୁଷ୍ଯସ୍ଯ ଯଜ୍ଞଶ୍ଚୈଵ ତୁ ପଞ୍ଚମଃ
ଦେବତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ, ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ — ମାନବଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ — ଏହି ପାଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ପଞ୍ଚସୂନା ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଚୁଲ୍ଲୀ ପେଷଣ୍ଯୁପସ୍କରଃ । କଣ୍ଡଣୀ ଚୋଦକୁମ୍ଭଶ୍ଚ ତେଷାଂ ପାପସ୍ଯ ଶାନ୍ତଯେ
ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଖରେ ପାଞ୍ଚଟି ହିଂସାର ଉତ୍ସ ଅଛି — ଚୁଲି, ପିସା ଦାଣ୍ଡ, ଉପକରଣ, କଣ୍ଡଣୀ ଏବଂ ପାଣି ଘଡ଼ା; ଏହାର ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ବିଧି କରାଯିବା ଉଚିତ।
ନ ଚୁଲ୍ଲ୍ଯାଂ ନାଯସେ ପାତ୍ରେ ନ ଭୂମୌ ନ ଚ ଖର୍ପରେ । ଵୈଶ୍ଵଦେଵଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ କୁଣ୍ଡେ ଵା ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେଽପି ଵା
ଚୁଲିରେ, ଲୋହା ପାତ୍ରରେ, ଭୂମିରେ, କିମ୍ବା ମାଟି ଭାଡ଼ରେ ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା କୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ତଳାରେ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ପାଣିନା ନ ଶୂର୍ପେଣ ନ ଚ ମେଧ୍ଯାଜିନାଦିଭିଃ । ମୁଖେନୋପଧମେଦଗ୍ନିଂ ମୁଖାଦେଵ ଵ୍ଯଜାଯତ
ହାତରେ, ଶୂର୍ପରେ, କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ଚର୍ମ ଆଦିରେ ଅଗ୍ନି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁହରେ ଅଗ୍ନି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଅଗ୍ନି ମୁଁହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପଟକେନ ଭଵେଦ୍ଵ୍ଯାଧିଃ ଶୂର୍ପେଣ ଧନନାଶନମ୍ । ପାଣିନା ମୃତ୍ଯୁମାପ୍ନୋତି କର୍ମସିଦ୍ଧିର୍ମୁଖେନ ତୁ
କପଡ଼ ଦ୍ୱାରା କଲେ ରୋଗ ହୁଏ, ଶୂର୍ପ ଦ୍ୱାରା କଲେ ଧନ ନାଶ ହୁଏ, ହାତ ଦ୍ୱାରା କଲେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ; କିନ୍ତୁ ମୁଁହ ଦ୍ୱାରା କଲେ କାର୍ଯ୍ୟର ସଫଳତା ମିଳେ।
କ୍ଷତ୍ରିୟ ନିଜ ବାହୁବଳରେ ବିପଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ବୈଶ୍ୟ ଧନରେ; ଶୂଦ୍ର ତ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜପ ଓ ହୋମ କ୍ରିୟାରେ।