ଅଥ ସାଯନ୍ତନୀଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମହାମୁନେ । ଯଦନୁଷ୍ଠାନମାତ୍ରେଣ ମହାମାଯା ପ୍ରସୀଦତି
ଏବେ ମୁଁ ସାଂଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା ବିଷୟରେ କହିବି, ବଡ଼ ମୁନି। ଏହା କରିଲେ ମହାମାୟା ଦେବୀ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।
ଆଚମ୍ଯ ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ସାଧକଃ ସ୍ଥିରମାନସଃ । ବଦ୍ଧପଦ୍ମାସନୋ ଯୋଗୀ ସାଯଂକାଲେ ସ୍ଥିରୋ ଭଵେତ୍
ଶୁଚି ହୋଇ, ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଯୋଗୀ ପଦ୍ମାସନରେ ସ୍ଥିର ଭାବେ ସାଂଧ୍ୟା ସମୟରେ ବସିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତ୍ଯାଦିକର୍ମାଦୌ ସଗର୍ଭଃ ପ୍ରାଣସଂଯମଃ । ଅଗର୍ଭୋ ଧ୍ଯାନମାତ୍ରଂ ତୁ ସ ଚାମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନଥିଲେ ଏହାକୁ 'ବିଜ ନାହିଁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ମନ୍ତ୍ର ବିନା କରାଯାଏ।
ଭୂତଶୁଦ୍ଧ୍ଯାଦିକଂ କୃତ୍ଵା ନାନ୍ଯଥା କର୍ମ କୀର୍ତିତମ୍ । ସଲକ୍ଷୋ ଦେଵତାଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ପୂରକୁମ୍ଭକରେଚକୈଃ
ଭୂତଶୁଦ୍ଧି ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରି, ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଦେବୀଙ୍କୁ ଗୁଣସହିତ ଧ୍ୟାନ କରି, ପ୍ରଶ୍ୱାସ, କୁମ୍ଭକ ଓ ରେଚକ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।
ଧ୍ଯାନଂ ପ୍ରକୁର୍ଯାତ୍ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ ସାଯଂକାଲେ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ଵୃଦ୍ଧାଂ ସରସ୍ଵତୀଂ ଦେଵୀଂ କୃଷ୍ଣାଙ୍ଗୀଂ କୃଷ୍ଣଵାସସମ୍
ସାଂଧ୍ୟା ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ବୟସ୍କ, କଳା ଚାମ୍ବା, କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାପଦ୍ମହସ୍ତାଂ ଗରୁଡଵାହନାମ୍ । ନାନାରତ୍ନଲସଦ୍ଭୂଷାଂ କ୍ଵଣନ୍ମଞ୍ଜୀରମେଖଲାମ୍
ଦେବୀଙ୍କ ହାତରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ରହିଛି। ସେ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ, ଝଙ୍କାର ହେଉଥିବା ମଞ୍ଜୀରା ମେଖଲା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ଅନର୍ଘ୍ଯରତ୍ନମୁକୁଟାଂ ତାରହାରାଵଲୀଯୁତାମ୍ । ତାଟଙ୍କବଦ୍ଧମାଣିକ୍ଯକାନ୍ତିଶୋଭିକପୋଲକାମ୍
ଦେବୀ ଅମୂଲ୍ୟ ରତ୍ନ ମୁକୁଟ, ମୁକ୍ତା ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର କଣ ତାଟଙ୍କରେ ଲାଗିଥିବା ମାଣିକ ର ଚମକ ଗାଲିକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ।
ପୀତାମ୍ବରଧରାଂ ଦେଵୀଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍ । ସାମଵେଦେନ ସହିତାଂ ସଂଯୁତାଂ ସତ୍ତ୍ଵଵର୍ତ୍ମନା
ଦେବୀ ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ସତ୍ୟ, ଚେତନା ଓ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି। ସାମବେଦ ସହିତ ଅଛନ୍ତି ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ମାର୍ଗରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଂ ଚ ସ୍ଵର୍ଲୋକେ ଆଦିତ୍ଯପଯ୍ହଗାମିନୀମ୍ । ଆଵାହଯାମ୍ଯହଂ ଦେଵୀମାଯାନ୍ତୀଂ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲାତ୍
ଦେବୀ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଛନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲିଛନ୍ତି। ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରୁ ଅବତରିତ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ।
ଏଵଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଚ ତାଂ ଦେଵୀଂ ସନ୍ଧ୍ଯାସଙ୍କଲ୍ପମାଚରେତ୍ । ଆପୋ ହି ଷ୍ଠେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ଅଗ୍ନିଶ୍ଚେତି ତଥୈଵ ଚ
ଏଭଳି ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସାଂଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରିବା ଉଚିତ। 'ଆପୋ ହିଷ୍ଠ' ଓ 'ଅଗ୍ନିଶ୍ଚ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।
ଵିଦଧ୍ଯାଦାଚମନକଂ ଶେଷଂ ପୂର୍ଵଵଦୀରିତମ୍ । ଗାଯତ୍ରୀମନ୍ତ୍ରମୁକ୍ଚ୍ଚାର୍ଯ ଶ୍ରୀନାରାଯଣପ୍ରୀତଯେ
ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଶୁଚି କରିଥିଲେ, ସେପରି କରି, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଶ୍ରୀନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅର୍ଘ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ସୂର୍ଯାଯ ସାଧକଃ ଶୁଦ୍ଧମାନସଃ । ଉଭୌ ପାଦୌ ସମୌ କୃତ୍ଵା ହସ୍ତେ ଧୂତ୍ଵା ଜଲାଞ୍ଜଲିମ୍
ସାଧକ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଦୁଇଟି ପାଉଁକୁ ଏକସାଥି କରି, ହାତରେ ଜଳ ନେଇ ତାହାକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଦେବା ଉଚିତ।
ଦେଵଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମଣ୍ଡଲସ୍ଥଂ କ୍ଷିପେଦର୍ଘ୍ଯଂ ତତଃ କ୍ରମାତ୍ । ଅର୍ଘ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତୁ ଯୋ ନୀରେ ମୂଢାତ୍ମା ଜ୍ଞାନଵର୍ଜିତଃ
ଦେବତାଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ଧ୍ୟାନ କରି, କ୍ରମକ୍ରମେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଅର୍ଘ୍ୟ ଜଳରେ ଦେଇ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଅନୁସରଣ ନ କରି, ଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ, ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ ମନାଯାଏ।
ଉଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯ ସ୍ମୃତିମନ୍ତ୍ରାଂଶ୍ଚ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତୀ ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ । ତତଃ ସୂର୍ଯମୁପସ୍ଥାଯାପ୍ଯସାଵାଦିତ୍ଯମନ୍ତ୍ରତଃ
ଯଦି ଦ୍ୱିଜ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ମୃତି ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେ, ତେଣୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ, ଆଦିତ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଗାଯତ୍ର୍ଯାଶ୍ଚ ଜପଂ କୁର୍ଯାଦୁପଵିଶ୍ଯ ତତୋ ବୃସୀମ୍ । ସହସ୍ରଂ ଵା ତଦର୍ଧଂ ଵା ଶ୍ରୀଦେଵୀଧ୍ଯାନପୂର୍ଵକମ୍
ବସି ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ, ହଜାର ବା ଅର୍ଧ ହଜାର ଥର, ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ପୂର୍ବକ।
ଯଥା ପ୍ରାତଃ ପୁନସ୍ତଦ୍ଵଦୁପସ୍ଥାନାଦିକଂ ଚରେତ୍ । ସାଯଂ ସନ୍ଧ୍ଯାତର୍ପଣେ ଚ କ୍ରମେଣ ପରିକୀର୍ତଯେତ୍
ପ୍ରଭାତରେ ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେପରି ସାଂଧ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ସାଂଧ୍ୟା ବନ୍ଦନାରେ ତର୍ପଣ କ୍ରମକ୍ରମେ କୁହିବା ଉଚିତ।
ଵସିଷ୍ଠୋ ଋଷିରେଵାତ୍ର ସରସ୍ଵତ୍ଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଦେଵତା ଵିଷ୍ଣୁରୂପା ସା ଛନ୍ଦଶ୍ଚୈଵ ସରସ୍ଵତୀ
ଏଠାରେ ସରସ୍ବତୀଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରର ଦ୍ରଷ୍ଟା ଋଷି ଭାବରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ଦେବୀ ସରସ୍ବତୀଙ୍କ ଦେବତା ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏବଂ ଚନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ସରସ୍ବତୀ ନାମରେ ଅଛି।
ସାଯଂକାଲୀନସନ୍ଧ୍ଯାଯାସ୍ତର୍ପଣେ ଵିନିଯୋଗକଃ । ସ୍ଵରିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ପୁରୁଷଂ ସାମଵେଦଂ ତଥୈଵ ଚ
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସାୟଂକାଳର ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜାରେ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ହେବ; 'ସ୍ୱର' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପୁରୁଷ ଏବଂ ସାମବେଦକୁ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଦରକାର।
ମଣ୍ଡଲଂ ଚେତି ସମ୍ପ୍ରୋଚ୍ଯ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭକଂ ତଥା । ତଥୈଵ ପରମାତ୍ମାନଂ ତତୋଽପି ଚ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ମଣ୍ଡଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ପରମାତ୍ମା ଏବଂ ପରେ ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଵେଦମାତରମେଵାତ୍ର ସଙ୍କୃତିଂ ତଦ୍ଵଦେଵ ଚ । ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ଵୃଦ୍ଧାଂ ତଥା ଵିଷ୍ଣୁରୂପିଣୀମୁଷସୀଂ ତଥା
ଏଠି ଭେଦମାତା, ସଂପ୍ରଦାୟ, ବୃଦ୍ଧ ସନ୍ଧ୍ୟା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାରୀ ରୂପ ଏବଂ ଉଷସୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ନିର୍ମୃଜୀଂ ଚ ତଥା ସର୍ଵସିଦ୍ଧୀନାଂ କାରିଣୀଂ ତଥା । ସର୍ଵମନ୍ତ୍ରାଧିପତିକାଂ ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵଶ୍ଚ ପୂରୁଷମ୍
ନିର୍ମଳ କରିବାରିନି, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ଅଧିକାରିଣୀ, ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱଃ ର ପୁରୁଷ ଏବଂ ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ତର୍ପଣଂ କାର୍ଯଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଃ ଶ୍ରୁତିସମ୍ମତମ୍ । ସାଯଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଵିଧାନଂ ଚ କଥିତଂ ପାପନାଶନମ୍
ଏପରି ଭାବେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ସାୟଂ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜାର ବିଧି, ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ, ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି।
ସର୍ଵଦୁଃଖହରଂ ଵ୍ଯାଧିନାଶକଂ ମୋକ୍ଷଦଂ ତଥା । ସଦାଚାରେଷୁ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଃ ପ୍ରାଧାନ୍ଯଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ । ସନ୍ଧ୍ଯାଚରଣତୋ ଦେଵୀ ଭକ୍ତାଭୀଷ୍ଟଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଏହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ, ରୋଗକୁ ନଶ୍ଟ କରେ, ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ସଦାଚାରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି। ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରିଲେ ଦେବୀ ଭକ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି।
ଗାଯତ୍ରୀପୁରଶ୍ଚରଣଵିଧିକଥନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅଥାତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ପାପନାଶନମ୍ । ପୁରଶ୍ଚରଣକଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଥୈଷ୍ଟଫଲଦାଯକମ୍
ଗାୟତ୍ରୀ ପୁରଶ୍ଚରଣ ପୂଜାର ବିଧି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି।
ପର୍ଵତାଗ୍ରେ ନଦୀତୀରେ ବିଲ୍ଵମୂଲେ ଜଲାଶଯେ । ଗୋଷ୍ଠେ ଦେଵାଲଯେଽଶ୍ଵତ୍ଥେ ଉଦ୍ଯାନେ ତୁଲସୀଵନେ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଏବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାୟତ୍ରୀରେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହେବା, ପୁଣ୍ୟ ପୁରଶ୍ଚରଣ ଯାହା ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଏହାକୁ ଶୁଣ।
ପୁଣ୍ଯକ୍ଷେତ୍ରେ ଗୁରୋଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚିତ୍ତୈକାଗ୍ର୍ଯସ୍ଥଲେଽପି ଚ । ପୁରଶ୍ଚରଣକୃନ୍ମନ୍ତ୍ରୀ ସିଧ୍ଯତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ନଦୀ କୂଳ, ବିଲ୍ବ ଗଛ ତଳ, ଜଳାଶୟ, ଗୋଶାଳା, ଦେବଳୟ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ତଳ, ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ତୁଳସୀ ଗଛ ତଳରେ—
ଯସ୍ଯ କସ୍ଯାପି ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ପୁରଶ୍ଚରଣମାରଭେତ୍ । ଵ୍ଯାହୃତିତ୍ରଯସଂଯୁକ୍ତାଂ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଚାଯୁତଂ ଜପେତ୍
ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର, ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ମନ ଏକାଗ୍ର ଅଛି—ଯେଉଁଠି ପୁରଶ୍ଚରଣ କରାଯିବ, ସେଠି ମନ୍ତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ, କେହି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନୃସିଂହାର୍କଵରାହାଣାଂ ତାନ୍ତ୍ରିକଂ ଵୈଦିକଂ ତଥା । ଵିନା ଜପ୍ତ୍ଵା ତୁ ଗାଯତ୍ରୀଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ନିଷ୍କଲଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠି କେହି ମନ୍ତ୍ରର ପୁରଶ୍ଚରଣ ଆରମ୍ଭ କରେ, ତିନିଟି ବ୍ୟାହୃତି ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଦଶ ହଜାର ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵେ ଶାକ୍ତା ଦ୍ଵିଜାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ନ ଶୈଵା ନ ଚ ଵୈଷ୍ଣଵାଃ । ଆଦିଶକ୍ତିମୁପାସନ୍ତେ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଵେଦମାତରମ୍
ନୃସିଂହ, ଅର୍କ, ଭୂତି, ତାନ୍ତ୍ରିକ ଏବଂ ବେଦିକ ମନ୍ତ୍ରରେ, ଯଦି ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରାଯାଇନାହିଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଫଳ ହୁଏ।
ମନ୍ତ୍ରଂ ସଂଶୋଧ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ପୁରଶ୍ଚରଣତତ୍ପରଃ । ମନ୍ତ୍ରଶୋଧନପୂର୍ଵାଙ୍ଗମାତ୍ମଶୋଧନମୁତ୍ତମମ୍
ସମସ୍ତ ଶାକ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରଥମ ଶକ୍ତି, ଗାୟତ୍ରୀ, ବେଦମାତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଶୈବ ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଏହାକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତିନାହିଁ।