ଉଦୁତ୍ଯମିତି ସୂକ୍ତେନ ସୂର୍ଯୋପସ୍ଥାନମେଵ ଚ । ଚିତ୍ରଂ ଦେଵାନାମିତି ଚ ସୂର୍ଯୋପସ୍ଥାନମାଚରେତ୍
'ଉଦୁତ୍ୟମ୍' ସୂକ୍ତ ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; 'ଚିତ୍ରଂ ଦେବାନାମ୍' ସୂକ୍ତ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା କରିବା ଦରକାର।
ତତୋ ଜପଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ମନ୍ତ୍ରସାଧନତତ୍ପରଃ । ଜପସ୍ଯାପି ପ୍ରକାରଂ ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ
ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରସାଧନାରେ ମନ ଲଗାଇ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ଏବେ ମୁଁ ଜପର ଉପାୟ କହିବି—ଶୁଣ, ନାରଦ।
କୃତ୍ଵୋତ୍ତାନୌ କରୌ ପ୍ରାତଃ ସାଯଂ ଚାଧଃ କରୌ ତଥା । ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ହୃଦଯସ୍ଥୌ ତୁ କୃତ୍ଵା ଜପମୁଦୀରଯେତ୍
ସକାଳ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ହାତକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ଏବଂ ତଳକୁ ମଧ୍ୟ ରଖି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ହୃଦୟ ଉପରେ ହାତ ରଖି, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପର୍ଵଦ୍ଵଯମନାମିକ୍ଯାଃ କନିଷ୍ଠାଦିକ୍ରମେଣ ତୁ । ତର୍ଜନୀମୂଲପର୍ଯନ୍ତଂ କରମାଲା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ଛୋଟ ଆଙ୍ଗୁଠିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତରଜନୀ ଆଙ୍ଗୁଠିର ମୂଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଦୁଇଟି ଗଠି ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ହାତର ମାଳା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୋଘ୍ନଃ ପିତୃଘ୍ନୋ ମାତୃଘ୍ନୋ ଭ୍ରୂଣହା ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵକ୍ଷେତ୍ରହାରୀ ଚ ଯଶ୍ଚ ଵିପ୍ରଃ ସୁରାଂ ପିବେତ୍
ଗାଈ ହତ୍ୟାକାରୀ, ବାପା ହତ୍ୟାକାରୀ, ମାଆ ହତ୍ୟାକାରୀ, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ହତ୍ୟାକାରୀ, ଗୁରୁଙ୍କର ଶୟନକୁ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରା କରୁଥିବା ଓ ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ—
ସ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ସହସ୍ରେଣ ପୂତୋ ଭଵତି ମାନଵଃ । ମାନସଂ ଵାଚିକଂ ପାପଂ ଵିଷଯେନ୍ଦ୍ରିଯସଙ୍ଗଜମ୍
ଏମିତି ମଣିଷ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ହଜାର ଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ପବିତ୍ର ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟ ସଂଯୋଗରୁ ହେଉଥିବା ମନସିକ ଓ ବାଚିକ ପାପ—
ତତ୍କିଲ୍ବିଷଂ ନାଶଯତି ତ୍ରୀଣି ଜନ୍ମାନି ମାନଵଃ । ଗାଯତ୍ରୀଂ ଯୋ ନ ଜାନାତି ଵୃଥା ତସ୍ଯ ପରିଶ୍ରମଃ
ସେହି ପାପ ତିନି ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଯିଏ ଗାୟତ୍ରୀ ଜାଣେନି, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ଯର୍ଥ।
ପଠେଚ୍ଚ ଚତୁରୋ ଵେଦାନ୍ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଚୈକତୋ ଜପେତ୍ । ଵେଦାନାଂ ଚାଵୃତେସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଗାଯତ୍ରୀଜପ ଉତ୍ତମଃ
ଯଦିଓ କେହି ଚାରିଟି ବେଦ ପଢ଼ନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଗାୟତ୍ରୀକୁ କେବଳ ଏକଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ବେଦ ପଠନ ଠାରୁ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ ଉତ୍ତମ।
ଇତି ମଧ୍ଯାହ୍ନସନ୍ଧ୍ଯାଯାଃ ପ୍ରକାରଃ କୀର୍ତିତୋ ମଯା । ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞଵିଧିକ୍ରମମ୍
ଏଭଳି ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସନ୍ଧ୍ୟାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି; ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞର ବିଧି କଥା କହିବି।
ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞାଦିକୀର୍ତନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତ୍ରିରାଚମ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଃ ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିର୍ମାର୍ଜନମଥାଚରେତ୍ । ଉପସ୍ପୃଶେତ୍ସଵ୍ଯପାଣିଂ ପାଦୌ ଚ ପ୍ରୋକ୍ଷଯେତ୍ତତଃ
ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞର ସ୍ତୁତି। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଦ୍ବିଜମାନେ ପ୍ରଥମେ ତିନିଥର ପାଣି ସେବନ କରିବା ଉଚିତ, ପରେ ଦୁଇଥର ଶୁଧି କରିବା; ତାପରେ ଡାହାଣ ହାତ ଓ ପାଦକୁ ଛୁଇଁ, ପାଣି ଛିଟିବା ଉଚିତ।
ଶିରସି ଚକ୍ଷୁଷି ତଥା ନାସାଯାଂ ଶ୍ରୋତ୍ରଦେଶକେ । ହୃଦଯେ ଚ ତଥା ମୌଲୌ ପ୍ରୋକ୍ଷଣଂ ସମ୍ଯଗାଚରେତ୍
ମୁଣ୍ଡ, ଆଖି, ନାକ, କାନ, ହୃଦୟ ଓ ମୁଣ୍ଡର ଶୀର୍ଷ ଉପରେ ଭଲଭାବେ ପାଣି ଛିଟିବା ଉଚିତ।
ଦେଶକାଲୌ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞମଥାଚରେତ୍ । ଦ୍ଵୌ ଦର୍ଭୌ ଦକ୍ଷିଣେ ହସ୍ତେ ଵାମେ ତ୍ରୀନାସନେ ସକୃତ୍
ଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ; ଡାହାଣ ହାତରେ ଦୁଇଟି ଦର୍ଭା ଓ ବାମ ହାତରେ ତିନିଟି ଦର୍ଭା ଧରି, ଏକଥର ବସିବା।
ଉପଵୀତେ ଶିଖାଯାଂ ଚ ପାଦମୂଲେ ସକୃତ୍ସକୃତ୍ । ଵିମୁକ୍ତଯେ ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯାର୍ଥଂ ଚୈଵମେଵ ହି
ଉପବୀତ, ଶିଖା ଓ ପାଦ ତଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ଏକଥର ଦର୍ଭା ରଖିବା; ଏହା ମୋକ୍ଷ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ପାଇଁ।
ସୂତ୍ରୋକ୍ତଦେଵତାପ୍ରୀତ୍ଯୈ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ଗାଯତ୍ରୀଂ ତ୍ରିର୍ଜପେତ୍ପୂର୍ଵଂ ଚାଗ୍ନିମୀଳେ ତତଃ ପରମ୍
ସୂତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ କରୁଛି; ପ୍ରଥମେ ଗାୟତ୍ରୀ ତିନିଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପରେ 'ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ' ବୋଲି କହିବା।
ଯଦଙ୍ଗେତି ତତଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯ ଅଗ୍ନିର୍ଵୈ ଇତି କୀର୍ତଯେତ୍ । ଅଥ ମହାଵ୍ରତଂ ଚୈଵ ପନ୍ଥା ଏତଚ୍ଚ କୀର୍ତଯେତ୍
'ଯଦଙ୍ଗେ' ବୋଲି କହି, 'ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଚୟ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା; ତାପରେ 'ମହାବ୍ରତ' ଓ 'ପଥ' ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
ଅଥାତଃ ସଂହିତାଯାଶ୍ଚ ଵିଦା ମଘଵଦିତ୍ଯପି । ମହାଵ୍ରତସ୍ଯେତି ତଥା ଇଷେ ତ୍ଵୋର୍ଜେ ଇତୀଵ ହି
ଏହାପରେ 'ଅଥତଃ ସଂହିତାୟାଶ୍ଚ', 'ବିଦା ମଘବଦ', 'ମହାବ୍ରତସ୍ୟ', 'ଇଷେ ତ୍ୱୋର୍ଜେ' ଇତ୍ୟାଦି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
ଅଗ୍ନ ଆଯାହି ଚେତ୍ଯେଵଂ ଶନ୍ତୋ ଦେଵୀରିତୀତି ଚ । ଅଥ ତସ୍ଯ ସମାମ୍ନାଯୋ ଵୃଦ୍ଧିରାଦୈଜିତୀଵ ହି
'ଅଗ୍ନ ଆୟାହି', 'ଶାନ୍ତୋ ଦେବୀରିତି', 'ଅଥ ତସ୍ୟ ସମାମ୍ନାୟ', 'ବୃଦ୍ଧିରାଦୈଜିତି' ଇତ୍ୟାଦି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
ଅଥ ଶିକ୍ଷାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପଞ୍ଚସଂଵତ୍ସରେତି ଚ । ମଯରସତଜଭନେତ୍ଯେଵ ଗୌର୍ଗ୍ମା ଇତ୍ଯେଵ କୀର୍ତଯେତ୍
ଏହାପରେ ମୁଁ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି: 'ପଞ୍ଚସଂବତ୍ସର', 'ମୟରସତଜଭନ', 'ଗୌର୍ଗ୍ମା' ଇତ୍ୟାଦି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
ଅଥାତୋ ଧର୍ମଜିଜ୍ଞାସା ଅଥାତୋ ବ୍ରହ୍ମ ଇତ୍ଯପି । ତଚ୍ଛଂଯୋରିତି ଚ ପ୍ରୋଚ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମ ଇତ୍ଯପି
'ଅଥାତଃ ଧର୍ମଜିଜ୍ଞାସା', 'ଅଥାତଃ ବ୍ରହ୍ମ', 'ତଚ୍ଛଂୟୋ', 'ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
ତର୍ପଣଂ ଚୈଵ ଦେଵାନାଂ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ପ୍ରଜାପତିଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଵେଦା ଦେଵାସ୍ତଥର୍ଷଯଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି, ପରେ ପରିକ୍ରମା କରିବା; ପ୍ରଜାପତି, ବ୍ରହ୍ମା, ବେଦ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ।
ସର୍ଵାଣି ଚୈଵ ଛନ୍ଦାଂସି ତଥୋଙ୍କାରସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଵଷଟ୍କାରୋ ଵ୍ଯାହୃତଯଃ ସାଵିତ୍ରୀ ଚ ତତଃ ପରମ୍
ସମସ୍ତ ବେଦ ଚ୍ଛନ୍ଦ, ଓଁ ଶବ୍ଦ, ବଷଟ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ, ବ୍ୟାହୃତି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ଓ ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ।
ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵୀ ଇତ୍ଯପି । ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ତ୍ଵହୋରାତ୍ରାଣି ଚ ସାଂଖ୍ଯା ଅତଃ ପରମ୍
ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, ଦିବ ଓ ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟ ଆକାଶ, ଦିନ ଓ ରାତି, ଏବଂ ସଂଖ୍ୟାଗୁଡିକ ପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ।
ସିଦ୍ଧାଃ ସମୁଦ୍ରା ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ଗିରଯଶ୍ଚ ତତଃ ପରମ୍ । କ୍ଷେତ୍ରୌଷଧିଵନସ୍ପତ୍ଯୋ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସସ୍ତଥା
ସିଦ୍ଧ, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ପରେ ପାହାଡ଼; କ୍ଷେତ୍ର, ଔଷଧି, ବୃକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ।
ନାଗା ଵଯାଂସି ଗାଵଶ୍ଚ ସାଧ୍ଯା ଵିପ୍ରାସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଯକ୍ଷା ରକ୍ଷାଂସି ଭୂତାନୀତ୍ଯେଵମନ୍ତାନି କୀର୍ତଯେତ୍
ନାଗ, ପକ୍ଷୀ, ଗାଁ, ସାଧ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଭୂତମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଥୋ ନିଵୀତୀ ଭୂତ୍ଵା ଚ ଋଷୀନ୍ସନ୍ତର୍ପଯେଦପି । ଶତର୍ଚିନୋ ମାଧ୍ଯମାଶ୍ଚ ଗୃତ୍ସମଦସ୍ତଥୈଵ ଚ
ପରେ ନିବୀତି ପିନ୍ଧି ଦକ୍ଷିଣ କନ୍ଧେ ରଖି, ଶତର୍ଚ୍ଛିନ୍, ମାଧ୍ୟମ ଓ ଗୃତ୍ସମଦ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଵାମଦେଵୋଽତ୍ରିର୍ଭରଦ୍ଵାଜ ଏଵ ଚ । ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ପ୍ରଗାଥଶ୍ଚ ପାଵମାନ୍ଯସ୍ତତଃ ପରମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବାମଦେବ, ଅତ୍ରି, ଭରଦ୍ୱାଜ, ବଶିଷ୍ଠ, ପ୍ରଗାଥ ଓ ପାବମାନୀ ଋଷିମାନେ ପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ।
କ୍ଷୁଦ୍ରସୂକ୍ତା ମହାସୂକ୍ତାଃ ସନକଶ୍ଚ ସନନ୍ଦନଃ । ସନାତନସ୍ତଥୈଵାତ୍ର ସନତ୍କୁମାର ଏଵ ଚ
କ୍ଷୁଦ୍ର ସୂକ୍ତ, ବଡ଼ ସୂକ୍ତ, ସନକ, ସନନ୍ଦନ, ସନାତନ ଓ ସନତ୍କୁମାର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ।
କପିଲାସୁରିନାମାନୌ ଵୋହଲିଃ ପଞ୍ଚଶୀର୍ଷକଃ । ପ୍ରାଚୀନାଵୀତିନା ତଚ୍ଚ କର୍ତଵ୍ଯମଥ ତର୍ପଣମ୍
କପିଲ ଓ ଅସୁରି, ବୋହଳି, ପଞ୍ଚଶୀର୍ଷକ; ପ୍ରାଚୀନାବୀତି ସହିତ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସୁମନ୍ତୁର୍ଜୈମିନିର୍ଵୈଶମ୍ପାଯନଃ ପୈଲସୂତ୍ରଯୁକ୍ । ଭାଷ୍ଯଭାରତପୂର୍ଵଂ ଚ ମହାଭାରତ ଇତ୍ଯପି
ସୁମନ୍ତୁ, ଜୈମିନି, ବୈଶମ୍ପାୟନ, ପୈଳ ଏବଂ ସୂତ୍ର; ଭାଷ୍ୟ ଓ ଭାରତ ପୂର୍ବରୁ ମହାଭାରତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ।
ଧର୍ମାଚାର୍ଯା ଇମେ ସର୍ଵେ ତୃପ୍ଯନ୍ତ୍ଵିତି ଚ କୀର୍ତଯେତ୍ । ଜାନନ୍ତି ବାହଵିଗାର୍ଗ୍ଯଗୌତମାଶ୍ଚୈଵ ଶାକଲଃ
‘ଏହି ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷକମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଜାନନ୍ତି, ବାହ୍ୱବିକ, ଗାର୍ଗ୍ୟ, ଗୌତମ ଓ ଶାକଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ।