ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ସୂର୍ଯାଭିମୁଖଂ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯଂ ପ୍ରତିପାଦଯେତ୍ । ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ଯାଦିଵତ୍ସର୍ଵମୁପସଂହାରପୂର୍ଵକମ୍
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମୁହଁ କରି, ଅର୍ଘ୍ୟକୁ ଉପରକୁ ଦେଇବା ଉଚିତ; ସକାଳ ସନ୍ଧ୍ୟା ପରି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରିବା ଦରକାର।
ମଧ୍ଯାହ୍ନେ କେଚିଦିଚ୍ଛନ୍ତି ସାଵିତ୍ରୀଂ ତୁ ତଦିତ୍ଯୃଚମ୍ । ଅସମ୍ପ୍ରଦାଯଂ ତତ୍କର୍ମ କାର୍ଯହାନିସ୍ତୁ ଜାଯତେ
କେତେକ ଲୋକ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପଢିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ପାରମ୍ପରିକ ଉପାୟ ନୁହେଁ; ଯଦି ଏହା ଠିକ୍ ଭାବେ ଶିଖିବା ଛଡ଼ା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହାର କୌଣସି ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
କାରଣଂ ସନ୍ଧ୍ଯଯୋଶ୍ଚାତ୍ର ମନ୍ଦେହା ନାମ ରାକ୍ଷସାଃ । ଭକ୍ଷିତୁଂ ସୂର୍ଯମିଚ୍ଛନ୍ତି କାରଣଂ ଶ୍ରୁତିଚୋଦିତମ୍
ଏଠି ସନ୍ଧ୍ୟା ଦୁଇଟିର କାରଣ ହେଉଛି—'ମନ୍ଦେହ' ନାମକ ରାକ୍ଷସମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ଏହି କଥା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଅତସ୍ତୁ କାରଣାଦ୍ଵିପ୍ରଃ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ସନ୍ଧ୍ଯଯୋରୁଭଯୋର୍ନିତ୍ଯଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ପ୍ରଣଵେନ ଚ
ଏହି କାରଣରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ସାହରେ ସନ୍ଧ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ; ଦୁଇଟି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସଦା ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ କରିବା ଦରକାର।
ଅମ୍ଭସ୍ତୁ ପ୍ରକ୍ଷିପେତ୍ତେନ ନାନ୍ଯଥା ଶ୍ରୁତିଘାତକଃ । ଆକୃଷ୍ଣେନେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ପୁଷ୍ପୈର୍ଵାମ୍ବୁଵିମିଶ୍ରିତମ୍
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ପାଣି ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ ଭାବେ କରିଲେ ଶାସ୍ତ୍ରବିରୋଧ ହୁଏ; 'ଆକୃଷ୍ଣେନ' ମନ୍ତ୍ର ସହିତ, ଫୁଲ କିମ୍ବା ପାଣି ମିଶାଇ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅଲାଭେ ବିଲ୍ଵଦୂର୍ଵାଦିପତ୍ରେଣୋକ୍ତେନ ପୂର୍ଵକମ୍ । ଅର୍ଧ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସାଙ୍ଗଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଯଦି ଫୁଲ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ବିଲ୍ବ, ଦୁର୍ବା କିମ୍ବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପତ୍ର ପୂର୍ବବତ୍ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ।
ଅତ୍ରୈଵ ତର୍ପଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶୃଣୁ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ । ଭୁଵଃ ପୁନଃ ପୂରୁଷଂ ତୁ ତର୍ପଯାମି ନମୋ ନମଃ
ଏଠି ତର୍ପଣ ବିଷୟରେ କହିବି, ଶୁଣ, ଦେବଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। 'ଭୁଵର୍ଲୋକରେ ପୁନି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେଉଛି; ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର।'
ଯଜୁର୍ଵେଦଂ ତର୍ପଯାମି ମଣ୍ଡଲଂ ତର୍ପଯାମି ଚ । ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଂ ଚ ତଥାନ୍ତରାତ୍ମାନଂ ତଥୈଵ ଚ
ମୁଁ ଯଜୁର୍ବେଦକୁ ତୃପ୍ତ କରେଉଛି, ମଣ୍ଡଳକୁ ତୃପ୍ତ କରେଉଛି, ଏବଂ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଓ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଆତ୍ମାକୁ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ କରେଉଛି।
ସାଵିତ୍ରୀଂ ଚ ତତୋ ଦେଵମାତରଂ ସାଙ୍କୃତିଂ ତଥା । ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ତଥୈଵ ଯୁଵତୀଂ ରୁଦ୍ରାଣୀଂ ନୀମୃଜାଂ ତଥା
ତାପରେ ସାବିତ୍ରୀ, ଦେବମାତା, ସାଙ୍କୃତି, ସନ୍ଧ୍ୟା, ଯୁବତୀ, ରୁଦ୍ରାଣୀ ଓ ନିମୃଜାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେଉଛି।
ସର୍ଵାର୍ଥାନାଂ ସିଦ୍ଧିକରୀଂ ସର୍ଵମନ୍ତ୍ରାର୍ଥସିଦ୍ଧିଦାମ୍ । ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵଃ ପୂରୁଷଂ ତୁ ଇତି ମଧ୍ଯାହ୍ନତର୍ପଣମ୍
ସେ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି—'ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ୱଃ ପୁରୁଷ' ଏହିପରି ମଧ୍ୟାହ୍ନ ତର୍ପଣ କରାଯାଏ।
ଉଦୁତ୍ଯମିତି ସୂକ୍ତେନ ସୂର୍ଯୋପସ୍ଥାନମେଵ ଚ । ଚିତ୍ରଂ ଦେଵାନାମିତି ଚ ସୂର୍ଯୋପସ୍ଥାନମାଚରେତ୍
'ଉଦୁତ୍ୟମ୍' ସୂକ୍ତ ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; 'ଚିତ୍ରଂ ଦେବାନାମ୍' ସୂକ୍ତ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା କରିବା ଦରକାର।
ତତୋ ଜପଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ମନ୍ତ୍ରସାଧନତତ୍ପରଃ । ଜପସ୍ଯାପି ପ୍ରକାରଂ ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ
ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରସାଧନାରେ ମନ ଲଗାଇ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ଏବେ ମୁଁ ଜପର ଉପାୟ କହିବି—ଶୁଣ, ନାରଦ।
କୃତ୍ଵୋତ୍ତାନୌ କରୌ ପ୍ରାତଃ ସାଯଂ ଚାଧଃ କରୌ ତଥା । ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ହୃଦଯସ୍ଥୌ ତୁ କୃତ୍ଵା ଜପମୁଦୀରଯେତ୍
ସକାଳ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ହାତକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ଏବଂ ତଳକୁ ମଧ୍ୟ ରଖି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ହୃଦୟ ଉପରେ ହାତ ରଖି, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପର୍ଵଦ୍ଵଯମନାମିକ୍ଯାଃ କନିଷ୍ଠାଦିକ୍ରମେଣ ତୁ । ତର୍ଜନୀମୂଲପର୍ଯନ୍ତଂ କରମାଲା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ଛୋଟ ଆଙ୍ଗୁଠିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତରଜନୀ ଆଙ୍ଗୁଠିର ମୂଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଦୁଇଟି ଗଠି ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ହାତର ମାଳା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୋଘ୍ନଃ ପିତୃଘ୍ନୋ ମାତୃଘ୍ନୋ ଭ୍ରୂଣହା ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵକ୍ଷେତ୍ରହାରୀ ଚ ଯଶ୍ଚ ଵିପ୍ରଃ ସୁରାଂ ପିବେତ୍
ଗାଈ ହତ୍ୟାକାରୀ, ବାପା ହତ୍ୟାକାରୀ, ମାଆ ହତ୍ୟାକାରୀ, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ହତ୍ୟାକାରୀ, ଗୁରୁଙ୍କର ଶୟନକୁ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରା କରୁଥିବା ଓ ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ—
ସ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ସହସ୍ରେଣ ପୂତୋ ଭଵତି ମାନଵଃ । ମାନସଂ ଵାଚିକଂ ପାପଂ ଵିଷଯେନ୍ଦ୍ରିଯସଙ୍ଗଜମ୍
ଏମିତି ମଣିଷ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ହଜାର ଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ପବିତ୍ର ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟ ସଂଯୋଗରୁ ହେଉଥିବା ମନସିକ ଓ ବାଚିକ ପାପ—
ତତ୍କିଲ୍ବିଷଂ ନାଶଯତି ତ୍ରୀଣି ଜନ୍ମାନି ମାନଵଃ । ଗାଯତ୍ରୀଂ ଯୋ ନ ଜାନାତି ଵୃଥା ତସ୍ଯ ପରିଶ୍ରମଃ
ସେହି ପାପ ତିନି ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଯିଏ ଗାୟତ୍ରୀ ଜାଣେନି, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ଯର୍ଥ।
ପଠେଚ୍ଚ ଚତୁରୋ ଵେଦାନ୍ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଚୈକତୋ ଜପେତ୍ । ଵେଦାନାଂ ଚାଵୃତେସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଗାଯତ୍ରୀଜପ ଉତ୍ତମଃ
ଯଦିଓ କେହି ଚାରିଟି ବେଦ ପଢ଼ନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଗାୟତ୍ରୀକୁ କେବଳ ଏକଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ବେଦ ପଠନ ଠାରୁ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ ଉତ୍ତମ।
ଇତି ମଧ୍ଯାହ୍ନସନ୍ଧ୍ଯାଯାଃ ପ୍ରକାରଃ କୀର୍ତିତୋ ମଯା । ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞଵିଧିକ୍ରମମ୍
ଏଭଳି ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସନ୍ଧ୍ୟାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି; ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞର ବିଧି କଥା କହିବି।
ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞାଦିକୀର୍ତନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତ୍ରିରାଚମ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଃ ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିର୍ମାର୍ଜନମଥାଚରେତ୍ । ଉପସ୍ପୃଶେତ୍ସଵ୍ଯପାଣିଂ ପାଦୌ ଚ ପ୍ରୋକ୍ଷଯେତ୍ତତଃ
ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞର ସ୍ତୁତି। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଦ୍ବିଜମାନେ ପ୍ରଥମେ ତିନିଥର ପାଣି ସେବନ କରିବା ଉଚିତ, ପରେ ଦୁଇଥର ଶୁଧି କରିବା; ତାପରେ ଡାହାଣ ହାତ ଓ ପାଦକୁ ଛୁଇଁ, ପାଣି ଛିଟିବା ଉଚିତ।
ଶିରସି ଚକ୍ଷୁଷି ତଥା ନାସାଯାଂ ଶ୍ରୋତ୍ରଦେଶକେ । ହୃଦଯେ ଚ ତଥା ମୌଲୌ ପ୍ରୋକ୍ଷଣଂ ସମ୍ଯଗାଚରେତ୍
ମୁଣ୍ଡ, ଆଖି, ନାକ, କାନ, ହୃଦୟ ଓ ମୁଣ୍ଡର ଶୀର୍ଷ ଉପରେ ଭଲଭାବେ ପାଣି ଛିଟିବା ଉଚିତ।
ଦେଶକାଲୌ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞମଥାଚରେତ୍ । ଦ୍ଵୌ ଦର୍ଭୌ ଦକ୍ଷିଣେ ହସ୍ତେ ଵାମେ ତ୍ରୀନାସନେ ସକୃତ୍
ଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ; ଡାହାଣ ହାତରେ ଦୁଇଟି ଦର୍ଭା ଓ ବାମ ହାତରେ ତିନିଟି ଦର୍ଭା ଧରି, ଏକଥର ବସିବା।
ଉପଵୀତେ ଶିଖାଯାଂ ଚ ପାଦମୂଲେ ସକୃତ୍ସକୃତ୍ । ଵିମୁକ୍ତଯେ ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯାର୍ଥଂ ଚୈଵମେଵ ହି
ଉପବୀତ, ଶିଖା ଓ ପାଦ ତଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ଏକଥର ଦର୍ଭା ରଖିବା; ଏହା ମୋକ୍ଷ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ପାଇଁ।
ସୂତ୍ରୋକ୍ତଦେଵତାପ୍ରୀତ୍ଯୈ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ଗାଯତ୍ରୀଂ ତ୍ରିର୍ଜପେତ୍ପୂର୍ଵଂ ଚାଗ୍ନିମୀଳେ ତତଃ ପରମ୍
ସୂତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ କରୁଛି; ପ୍ରଥମେ ଗାୟତ୍ରୀ ତିନିଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପରେ 'ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ' ବୋଲି କହିବା।
ଯଦଙ୍ଗେତି ତତଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯ ଅଗ୍ନିର୍ଵୈ ଇତି କୀର୍ତଯେତ୍ । ଅଥ ମହାଵ୍ରତଂ ଚୈଵ ପନ୍ଥା ଏତଚ୍ଚ କୀର୍ତଯେତ୍
'ଯଦଙ୍ଗେ' ବୋଲି କହି, 'ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଚୟ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା; ତାପରେ 'ମହାବ୍ରତ' ଓ 'ପଥ' ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
ଅଥାତଃ ସଂହିତାଯାଶ୍ଚ ଵିଦା ମଘଵଦିତ୍ଯପି । ମହାଵ୍ରତସ୍ଯେତି ତଥା ଇଷେ ତ୍ଵୋର୍ଜେ ଇତୀଵ ହି
ଏହାପରେ 'ଅଥତଃ ସଂହିତାୟାଶ୍ଚ', 'ବିଦା ମଘବଦ', 'ମହାବ୍ରତସ୍ୟ', 'ଇଷେ ତ୍ୱୋର୍ଜେ' ଇତ୍ୟାଦି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
ଅଗ୍ନ ଆଯାହି ଚେତ୍ଯେଵଂ ଶନ୍ତୋ ଦେଵୀରିତୀତି ଚ । ଅଥ ତସ୍ଯ ସମାମ୍ନାଯୋ ଵୃଦ୍ଧିରାଦୈଜିତୀଵ ହି
'ଅଗ୍ନ ଆୟାହି', 'ଶାନ୍ତୋ ଦେବୀରିତି', 'ଅଥ ତସ୍ୟ ସମାମ୍ନାୟ', 'ବୃଦ୍ଧିରାଦୈଜିତି' ଇତ୍ୟାଦି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
ଅଥ ଶିକ୍ଷାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପଞ୍ଚସଂଵତ୍ସରେତି ଚ । ମଯରସତଜଭନେତ୍ଯେଵ ଗୌର୍ଗ୍ମା ଇତ୍ଯେଵ କୀର୍ତଯେତ୍
ଏହାପରେ ମୁଁ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି: 'ପଞ୍ଚସଂବତ୍ସର', 'ମୟରସତଜଭନ', 'ଗୌର୍ଗ୍ମା' ଇତ୍ୟାଦି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
ଅଥାତୋ ଧର୍ମଜିଜ୍ଞାସା ଅଥାତୋ ବ୍ରହ୍ମ ଇତ୍ଯପି । ତଚ୍ଛଂଯୋରିତି ଚ ପ୍ରୋଚ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମ ଇତ୍ଯପି
'ଅଥାତଃ ଧର୍ମଜିଜ୍ଞାସା', 'ଅଥାତଃ ବ୍ରହ୍ମ', 'ତଚ୍ଛଂୟୋ', 'ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
ତର୍ପଣଂ ଚୈଵ ଦେଵାନାଂ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ପ୍ରଜାପତିଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଵେଦା ଦେଵାସ୍ତଥର୍ଷଯଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି, ପରେ ପରିକ୍ରମା କରିବା; ପ୍ରଜାପତି, ବ୍ରହ୍ମା, ବେଦ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ।