ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା କିଂଵଦନ୍ତୀଂ ମୁନଯଃ ସମୁପାଗତାଃ । କୃତାତିଥ୍ଯା ନୃପେନ୍ଦ୍ରେଣ ଵିଷ୍ଟରେଷୂଷୁରେଵ ତେ
ଏହି ଖବର ଶୁଣି, ମୁନିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ପାଇ, ସେମାନେ ସେଠାରେ ରହିଲେ।
ପପ୍ରଚ୍ଛୁର୍ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ସଂଶଯୋଽସ୍ତି ମହାନ୍ନୃପ । କେନ ପୁଣ୍ଯପ୍ରଭାଵେଣ ପୂର୍ଵଜନ୍ମସ୍ମୃତିସ୍ତଵ
ସମସ୍ତ ମୁନି ଜଣାଇଲେ, 'ହେ ମହାରାଜ, ଆମେ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହରେ ଅଛୁ; କେଉଁ ପୁଣ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ମିଳିଛି?'
ତ୍ରିକାଲଜ୍ଞାନମେଵାପି କେନ ପୁଣ୍ଯପ୍ରଭାଵତଃ । ଜ୍ଞାନଂ ତଵେତି ତଜ୍ଜ୍ଞାତୁମାଗତାଃ ସ୍ମ ତଵାନ୍ତିକମ୍
'ତିନି କାଳର ଜ୍ଞାନ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟର ଫଳରେ ଆପଣ ପାଇଛନ୍ତି? ଆମେ ଏହି ଜ୍ଞାନର କାରଣ ଜାଣିବାକୁ ଆସିଛୁ।'
ଵଦ ନିର୍ଵ୍ଯାଜଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ତଦସ୍ମାକଂ ଯଥାତଥମ୍ । ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଇତି ତେଷାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ପରମଧାର୍ମିକଃ
'ସଠିକ ଭାବରେ ଏହାକୁ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ, ଯଥାଯଥ୍ୟ ଭାବେ।' ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ପରମ ଧାର୍ମିକ ରାଜା—
ଉଵାଚ ସକଲଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ତ୍ରିକାଲଜ୍ଞାନକାରଣମ୍ । ଶ୍ରୂଯତାଂ ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ମମ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ କାରଣମ୍
ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ, 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତିନି କାଳ ଜ୍ଞାନର କାରଣ ଶୁଣନ୍ତୁ; ମୋ ଜ୍ଞାନର କାରଣ ମୁଁ କହୁଛି।'
ଚକ୍ରଵାକଃ ସ୍ଥିତଃ ପୂର୍ଵଂ ନୀଚଯୋନିଗତୋଽପି ଵା । ଅଜ୍ଞାନତୋଽପି କୃତଵାନନ୍ନପୂର୍ଣାପ୍ରଦକ୍ଷିଣାମ୍
'ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଏକ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଭାବେ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମରେ ଥିଲି, ଅଜ୍ଞାନରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ ଅଧୂରା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିଥିଲି।'
ତେନ ପୁଣ୍ଯପ୍ରଭାଵେଣ ସ୍ଵର୍ଗେ କଲ୍ପଦ୍ଵଯସ୍ଥିତିଃ । ତ୍ରିକାଲଜ୍ଞାନତାପ୍ଯସ୍ମିନ୍ନଭୂଜ୍ଜନ୍ମନି ସୁଵ୍ରତାଃ
'ସେହି ପୁଣ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ଦୁଇ କଳ୍ପ ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହିଲି, ଏହି ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ତିନି କାଳ ଜ୍ଞାନ ପାଇଛି, ହେ ସୁବ୍ରତମାନେ।'
କୋ ଵେଦ ଜଗଦମ୍ବାଯାଃ ପଦସ୍ମୃତିଫଲଂ କିଯତ୍ । ସ୍ମୃତ୍ଵା ତନ୍ମହିମାନଂ ତୁ ପତନ୍ତ୍ଯଶ୍ରୂଣି ମେଽନିଶମ୍
'ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କର ପଦସ୍ମୃତିର ଫଳ କେତେ ଅଛି, କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ତାଙ୍କର ମହିମା ସ୍ମରଣ କରି, ମୋର ଚକୁଁରୁ ନିରନ୍ତର ଅଶ୍ରୁ ପଡ଼େ।'
ଧିଗସ୍ତୁ ଜନ୍ମ ତେଷାଂ ଵୈ କୃତଘ୍ନାନାଂ ତୁ ପାପିନାମ୍ । ଯେ ସର୍ଵମାତରଂ ଦେଵୀଂ ସ୍ଵୋପାସ୍ଯାଂ ନ ଭଜନ୍ତି ହି
'ଯେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କର ମା ଦେବୀଙ୍କୁ, ନିଜର ଉପାସ୍ୟା ଭାବେ ଭଜନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କୃତଘ୍ନ ଓ ପାପୀ; ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଅପମାନଜନକ।'
ନ ଶିଵୋପାସନା ନିତ୍ଯା ନ ଵିଷ୍ଣୂପାସନା ତଥା । ନିତ୍ଯୋପାସ୍ତିଃ ପରା ଦେଵ୍ଯା ନିତ୍ଯା ଶ୍ରୁତ୍ଯୈଵ ଚୋଦିତା
'ନିତ୍ୟ ଶିବ ଉପାସନା, କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ ଉପାସନା ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ନିତ୍ୟ ଉପାସ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି ପରା ଦେବୀ, ଏହି ନିୟମ ସ୍ରୁତିରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।'
କିଂ ମଯା ବହୁ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ଥାନେ ସଂଶଯଵର୍ଜିତେ । ସେଵନୀଯଂ ପଦାମ୍ଭୋଜଂ ଭଗଵତ୍ଯା ନିରନ୍ତରମ୍
'ଯେଉଁଠାରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମୁଁ ଅଧିକ କଥା କାହିଁକି କହିବି? ଭଗବତୀଙ୍କର ପଦକମଳ ସଦା ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।'
ନାତଃ ପରତରଂ କିଞ୍ଚିଦଧିକଂ ଜଗତୀତଲେ । ସେଵନୀଯା ପରା ଦେଵୀ ନିର୍ଗୁଣା ସଗୁଣାଥଵା
'ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, କିଛି ବଡ଼ ନୁହେଁ; ନିର୍ଗୁଣ କିମ୍ବା ସଗୁଣ ଯେପରି ହେଉନାହିଁ, ପରା ଦେବୀଙ୍କୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।'
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜର୍ଷେର୍ଧାର୍ମିକସ୍ଯ ଚ । ପ୍ରସନ୍ନହୃଦଯାଃ ସର୍ଵେ ଗତାଃ ସ୍ଵସ୍ଵନିକେତନମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ସେ ଧାର୍ମିକ ରାଜା ରୁଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହୃଦୟରେ ନିଜ ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଏଵଂପ୍ରଭାଵା ସା ଦେଵୀ ତତ୍ପୂଜାଯାଃ ଫଲଂ କିଯତ୍ । ଅସ୍ତୀତି କେନ ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଵା ନ କେନଚିତ୍
'ଏଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେ ଦେବୀ; ତାଙ୍କର ପୂଜାର ଫଳ କେତେ, କିଏ ପଚାରିପାରିବ କିମ୍ବା କିଏ କହିପାରିବ?'
ଯେଷାଂ ତୁ ଜନ୍ମସାଫଲ୍ଯଂ ତେଷାଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ତୁ ଜାଯତେ । ଯେଷାଂ ତୁ ଜନ୍ମସାଙ୍କର୍ଯଂ ତେଷାଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ନ ଜାଯତେ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ସଫଳ, ସେମାନଙ୍କର ଭିତରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଅସଫଳ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ସେମାନଙ୍କର ଭିତରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନସଂଧ୍ଯାଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅଥାତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ମାଧ୍ଯାହ୍ନିକୀଂ ଶୁଭାମ୍ । ଯଦନୁଷ୍ଠାନତୋଽପୂର୍ଵଂ ଜାଯତେଽତ୍ଯୁତ୍ତମଂ ଫଲମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବେ ତୁମେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସନ୍ଧ୍ୟାର ଶୁଭ ବିବରଣୀ ଶୁଣ। ଏହାକୁ ନିୟମରେ କରିଲେ, ଅପୂର୍ବ ଓ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଫଳ ମିଳେ।
ସାଵିତ୍ରୀଂ ଯୁଵତୀଂ ଶ୍ଵେତଵର୍ଣାଂ ଚୈଵ ତ୍ରିଲୋଚନାମ୍ । ଵରଦାଂ ଚାକ୍ଷମାଲାଢ୍ଯାଂ ତ୍ରିଶୂଲାଭଯହସ୍ତକାମ୍
ଏଠାରେ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ଏକ ଯୁବତୀ, ଧଳା ରଙ୍ଗର, ତିନୋଟି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ଦାନ କରୁଥିବା, ଅକ୍ଷମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ତ୍ରିଶୂଳ ଧରିଥିବା ଓ ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା ଦେଇଥିବା ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵୃଷାରୂଢାଂ ଯଜୁର୍ଵେଦସଂହିତାଂ ରୁଦ୍ରଦେଵତାମ୍ । ତମୋଗୁଣଯୁତାଂ ଚୈଵ ଭୁଵର୍ଲୋକଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାମ୍
ସେ ବୃଷ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯଜୁର୍ବେଦର ସ୍ୱରୂପ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦେବତା, ତମୋଗୁଣ ଥିବା ଓ ଭୁଵର୍ଲୋକରେ ବିରାଜିତ।
ଆଦିତ୍ଯମାର୍ଗସଂଚାରକର୍ତ୍ରୀଂ ମାଯାଂ ନମାମ୍ଯହମ୍ । ଆଦିଦେଵୀମଥ ଧ୍ଯାତ୍ଵାଽଽଚମନାଦି ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍
ମୁଁ ସେଇ ମାୟାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେଉଛି, ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମାର୍ଗର ଗତି କରାନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀନ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ଆଚମନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।
ଅଥ ଚାର୍ଘ୍ଯପ୍ରକରଣଂ ପୁଷ୍ପାଣି ଚିନୁଯାତ୍ତତଃ । ତଦଲାଭେ ବିଲ୍ଵପତ୍ରଂ ତୋଯେନ ମିଶ୍ରଯେତ୍ତତଃ
ଏବେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ପାଇଁ ଫୁଲ ଚିନିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଫୁଲ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ବିଲ୍ବପତ୍ରକୁ ପାଣି ସହିତ ମିଶାଇବା ଉଚିତ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ସୂର୍ଯାଭିମୁଖଂ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯଂ ପ୍ରତିପାଦଯେତ୍ । ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ଯାଦିଵତ୍ସର୍ଵମୁପସଂହାରପୂର୍ଵକମ୍
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମୁହଁ କରି, ଅର୍ଘ୍ୟକୁ ଉପରକୁ ଦେଇବା ଉଚିତ; ସକାଳ ସନ୍ଧ୍ୟା ପରି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରିବା ଦରକାର।
ମଧ୍ଯାହ୍ନେ କେଚିଦିଚ୍ଛନ୍ତି ସାଵିତ୍ରୀଂ ତୁ ତଦିତ୍ଯୃଚମ୍ । ଅସମ୍ପ୍ରଦାଯଂ ତତ୍କର୍ମ କାର୍ଯହାନିସ୍ତୁ ଜାଯତେ
କେତେକ ଲୋକ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପଢିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ପାରମ୍ପରିକ ଉପାୟ ନୁହେଁ; ଯଦି ଏହା ଠିକ୍ ଭାବେ ଶିଖିବା ଛଡ଼ା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହାର କୌଣସି ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
କାରଣଂ ସନ୍ଧ୍ଯଯୋଶ୍ଚାତ୍ର ମନ୍ଦେହା ନାମ ରାକ୍ଷସାଃ । ଭକ୍ଷିତୁଂ ସୂର୍ଯମିଚ୍ଛନ୍ତି କାରଣଂ ଶ୍ରୁତିଚୋଦିତମ୍
ଏଠି ସନ୍ଧ୍ୟା ଦୁଇଟିର କାରଣ ହେଉଛି—'ମନ୍ଦେହ' ନାମକ ରାକ୍ଷସମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ଏହି କଥା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଅତସ୍ତୁ କାରଣାଦ୍ଵିପ୍ରଃ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ସନ୍ଧ୍ଯଯୋରୁଭଯୋର୍ନିତ୍ଯଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ପ୍ରଣଵେନ ଚ
ଏହି କାରଣରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ସାହରେ ସନ୍ଧ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ; ଦୁଇଟି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସଦା ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ କରିବା ଦରକାର।
ଅମ୍ଭସ୍ତୁ ପ୍ରକ୍ଷିପେତ୍ତେନ ନାନ୍ଯଥା ଶ୍ରୁତିଘାତକଃ । ଆକୃଷ୍ଣେନେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ପୁଷ୍ପୈର୍ଵାମ୍ବୁଵିମିଶ୍ରିତମ୍
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ପାଣି ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ ଭାବେ କରିଲେ ଶାସ୍ତ୍ରବିରୋଧ ହୁଏ; 'ଆକୃଷ୍ଣେନ' ମନ୍ତ୍ର ସହିତ, ଫୁଲ କିମ୍ବା ପାଣି ମିଶାଇ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅଲାଭେ ବିଲ୍ଵଦୂର୍ଵାଦିପତ୍ରେଣୋକ୍ତେନ ପୂର୍ଵକମ୍ । ଅର୍ଧ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସାଙ୍ଗଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଯଦି ଫୁଲ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ବିଲ୍ବ, ଦୁର୍ବା କିମ୍ବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପତ୍ର ପୂର୍ବବତ୍ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ।
ଅତ୍ରୈଵ ତର୍ପଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶୃଣୁ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ । ଭୁଵଃ ପୁନଃ ପୂରୁଷଂ ତୁ ତର୍ପଯାମି ନମୋ ନମଃ
ଏଠି ତର୍ପଣ ବିଷୟରେ କହିବି, ଶୁଣ, ଦେବଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। 'ଭୁଵର୍ଲୋକରେ ପୁନି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେଉଛି; ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର।'
ଯଜୁର୍ଵେଦଂ ତର୍ପଯାମି ମଣ୍ଡଲଂ ତର୍ପଯାମି ଚ । ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଂ ଚ ତଥାନ୍ତରାତ୍ମାନଂ ତଥୈଵ ଚ
ମୁଁ ଯଜୁର୍ବେଦକୁ ତୃପ୍ତ କରେଉଛି, ମଣ୍ଡଳକୁ ତୃପ୍ତ କରେଉଛି, ଏବଂ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଓ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଆତ୍ମାକୁ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ କରେଉଛି।
ସାଵିତ୍ରୀଂ ଚ ତତୋ ଦେଵମାତରଂ ସାଙ୍କୃତିଂ ତଥା । ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ତଥୈଵ ଯୁଵତୀଂ ରୁଦ୍ରାଣୀଂ ନୀମୃଜାଂ ତଥା
ତାପରେ ସାବିତ୍ରୀ, ଦେବମାତା, ସାଙ୍କୃତି, ସନ୍ଧ୍ୟା, ଯୁବତୀ, ରୁଦ୍ରାଣୀ ଓ ନିମୃଜାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେଉଛି।
ସର୍ଵାର୍ଥାନାଂ ସିଦ୍ଧିକରୀଂ ସର୍ଵମନ୍ତ୍ରାର୍ଥସିଦ୍ଧିଦାମ୍ । ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵଃ ପୂରୁଷଂ ତୁ ଇତି ମଧ୍ଯାହ୍ନତର୍ପଣମ୍
ସେ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି—'ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ୱଃ ପୁରୁଷ' ଏହିପରି ମଧ୍ୟାହ୍ନ ତର୍ପଣ କରାଯାଏ।