ଜନଃ ପଦାନ୍ତ ଇତିହାସପୁରାଣମିତୀରଯେତ୍ । ତପଃ ସର୍ଵାଗମଂ ଚୈଵ ପୁରୁଷଂ ତର୍ପଯାମି ଚ
'ଜନଃ' ଶବ୍ଦ ଶେଷରେ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। 'ତପଃ' ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଏବଂ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସତ୍ଯଂ ଚ ସତ୍ଯଲୋକାଖ୍ଯପୁରୁଷଂ ତର୍ପଯାମି ଚ । ଓଁ ଭୂର୍ଭୂର୍ଲୋକପୁରୁଷଂ ତର୍ପଯାମି ତତୋ ଵଦେତ୍
'ସତ୍ୟଂ', ସତ୍ୟଲୋକ ନାମକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। 'ଓଁ ଭୂଃ', ପୃଥିବୀ ଲୋକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ପରେ କହିବା ଉଚିତ।
ଭୁଵଶ୍ଚେତି ଭୁଵର୍ଲୋକପୁରୁଷଂ ତର୍ପଯାମି ଚ । ସ୍ଵଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକପୁରୁଷଂ ତର୍ପଯାମି ତତଃ ପରମ୍
'ଭୁଵଃ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭୁବର୍ଲୋକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। 'ସ୍ୱଃ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ପରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଓଁଭୂରେକପଦା ନାମ ଗାଯତ୍ରୀଂ ତର୍ପଯାମି ଚ । ଭୁଵୋ ଦ୍ଵିପଦାଂ ଗାଯତ୍ରୀଂ ତର୍ପଯାମୀତି କୀର୍ତଯେତ୍
'ଓଁ ଭୂଃ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଏକପଦ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। 'ଭୁଵଃ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଦ୍ୱିପଦ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ଏଭଳି କହିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵଶ୍ଚ ତ୍ରିପଦାଂ ଗାଯତ୍ରୀଂ ତର୍ପଯାମି ତତୋ ଵଦେତ୍ । ଓଁଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵଶ୍ଚେତି ତଥା ଗାଯତ୍ରୀଂ ଚ ଚତୁଷ୍ପଦାମ୍
ତାପରେ, ନିଜେ ତିନି ପଦ ଥିବା ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ସ୍ୱଃକୁ ତୃପ୍ତ କରିବାକୁ କହିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି, 'ଓଁ ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱଃ' ବୋଲି ଏବଂ ଚାରି ପଦ ଥିବା ଗାୟତ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଉଷସୀଂ ଚୈଵ ଗାଯତ୍ରୀଂ ସାଵିତ୍ରୀଂ ଚ ସରସ୍ଵତୀମ୍ । ଵେଦାନାଂ ମାତରଂ ପୃଥ୍ଵୀମଜାଂ ଚୈଵ ତୁ କୌଶିକୀମ୍
ଉଷାର ଗାୟତ୍ରୀ, ସାବିତ୍ରୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ବେଦମାତା ପୃଥିବୀ, ଅଜା ଏବଂ କୌଶିକୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସାଙ୍କୃତିଂ ଵୈ ସାର୍ଵଜିତିଂ ଗାଯତ୍ରୀଂ ତର୍ପଣେ ଵଦେତ୍ । ତର୍ପଣାନ୍ତେ ଚ ଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଜାତଵେଦସମୀରଯେତ୍
ସାଙ୍କୃତି ଓ ସାର୍ବଜିତି ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ବାଚନ କରି ତୃପ୍ତି କରିବା ଉଚିତ୍। ତୃପ୍ତି ଶେଷରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଜାତବେଦସଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ମାନସ୍ତୋକେତି ମନ୍ତ୍ରଂ ଚ ଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରଜପେତ୍ସୁଧୀଃ । ତତୋଽପି ତ୍ର୍ଯମ୍ବକୋ ମନ୍ତ୍ରଃ ଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଶାନ୍ତି ପାଇଁ 'ମାନସ୍ତୋକ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଉଚିତ୍। ଏହାପରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ 'ତ୍ରୟମ୍ବକ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି।
ତଚ୍ଛଂଯୋରିତି ମନ୍ତ୍ରଂ ଚ ଜପେଚ୍ଛାନ୍ତ୍ଯର୍ଥମେଵ ତୁ । ଅତୋ ଦେଵା ଇତି ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ସର୍ଵାଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶନଂ ଚରେତ୍
'ତଚ୍ଛଂୟୋଃ' ମନ୍ତ୍ର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହାପରେ 'ଅତୋ ଦେବା' ଏହି ଦୁଇଟି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସ୍ଯୋନାପୃଥିଵିମନ୍ତ୍ରେଣ ଭୂମ୍ଯୈ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଣାମକମ୍ । ଯଥାଵିଧି ଚ ଗୋତ୍ରାଦୀନୁଚ୍ଚରେଦ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
'ସ୍ୟୋନା ପୃଥିବୀ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ୍। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଗୋତ୍ର ଓ ଆଦିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଏଵଂ ଵିଧାନଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଃ ପ୍ରାତଃକାଲେ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ସନ୍ଧ୍ଯାକର୍ମ ସମାପ୍ଯାନ୍ତେଽପ୍ଯଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ସ୍ଵଯଂ ହୁନେତ୍
ଏହିପରି ଭାବେ ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧ୍ୟାର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସନ୍ଧ୍ୟାକ୍ରିୟା ଶେଷ କରି, ନିଜେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍।
ପଞ୍ଚାଯତନପୂଜାଂ ଚ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ସମାହିତଃ । ଶିଵାଂ ଶିଵଂ ଗଣପତିଂ ସୂର୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ତଥାର୍ଚଯେତ୍
ତାପରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ପଞ୍ଚାୟତନ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି, ଶିବା, ଶିବ, ଗଣପତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ପୌରୁଷେଣ ତୁ ସୂକ୍ତେନ ଵ୍ଯାହୃତ୍ଯା ଵା ସମାହିତଃ । ମୂଲମନ୍ତ୍ରେଣ ଵା କୁର୍ଯାଦ୍ହ୍ରୀଶ୍ଚ ତେ ଇତି ମନ୍ତ୍ରତଃ
ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ, ବା ବ୍ୟାହୃତି, ବା ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, 'ହ୍ରୀଶ୍ଚ ତେ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଭଵାନୀଂ ତୁ ଯଜେନ୍ମଧ୍ଯେ ତଥୈଶାନ୍ଯାଂ ତୁ ମାଧଵମ୍ । ଆଗ୍ନେଯ୍ଯାଂ ଗିରିଜାନାଥଂ ଗଣେଶଂ ରକ୍ଷସାଂ ଦିଶି
ମଧ୍ୟରେ ଭବାନୀଙ୍କୁ, ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମାଧବଙ୍କୁ, ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ ଗିରିଜାନାଥଙ୍କୁ, ରାକ୍ଷସମୁଖ୍ୟ ଦିଗରେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଵାଯଵ୍ଯାମର୍ଚଯେତ୍ସୂର୍ଯମିତି ଦେଵସ୍ଥିତିକ୍ରମଃ । ଷୋଡଶାନୁପଚାରାଂଶ୍ଚ ଷୋଡଶର୍ଗ୍ଭିର୍ହରେନ୍ନରଃ
ବାୟୁବ୍ୟ ଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ। ଏକ ମଣିଷ ଷୋଡଶୋପଚାର ସହିତ ଷୋଡଶ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଦେଵୀମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ପୁରତୋ ଯଜେଦନ୍ଯାନନୁକ୍ରମାତ୍ । ନ ଦେଵୀପୂଜନାତ୍ପୁଣ୍ଯମଧିକଂ କ୍ଵଚିଦୀକ୍ଷ୍ଯତେ
ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ପୂଜା କରି, ପରେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଦେବୀପୂଜା ଠାରୁ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ କେଉଁଠି ମିଳେ ନାହିଁ।
ଅତ ଏଵ ତୁ ସନ୍ଧ୍ଯାସୁ ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସ୍ତିଃ ଶ୍ରୁତୀରିତା । ନାକ୍ଷତୈରର୍ଚଯେର୍ଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ନ ତୁଲସ୍ଯା ଗଣେଶ୍ଵରମ୍
ଏହିକାରଣରୁ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅକ୍ଷତ ଦ୍ୱାରା ଓ ଗଣେଶଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଦୂର୍ଵାଭିର୍ନାର୍ଚଯେଦ୍ଦୁର୍ଗାଂ କେତକୈର୍ନ ମହେଶ୍ଵରମ୍ । ମଲ୍ଲିକାଜାତିକୁସୁମଂ କୁଟଜଂ ପନସଂ ତଥା
ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଦୂର୍ବା ଦ୍ୱାରା, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କେତକୀ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା, ମଲ୍ଲିକା, ଜାତୀ, କୁଟଜ, ପନସ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କିଂଶୁକଂ ବକୁଲଂ କୁନ୍ଦଂ ଲୋଧ୍ରଂ ତୁ କରଵୀରକମ୍ । ଶିଂଶପାଽପରାଜିତାପୁଷ୍ପଂ ବବ୍ଧୂକାଗସ୍ତ୍ଯପୁଷ୍ପକେ
କିଂଶୁକ, ବକୁଳ, କୁନ୍ଦ, ଲୋଧ୍ର, କରବୀର, ଶିଂଶପା, ଅପରାଜିତା, ବବ୍ଧୂକ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ମଦନ୍ତଂ ସିନ୍ଦୁଵାରଂ ଚ ପାଲାଶକୁସୁମଂ ତଥା । ଦୂର୍ଵାଙ୍କୁରଂ ବିଲ୍ଵଦଲଂ କୁଶମଞ୍ଜରିକାଂ ତଥା
ମଦନ୍ତ, ସିନ୍ଦୁବାର, ପାଳାଶ ଫୁଲ, ଦୂର୍ବା ଅଙ୍କୁର, ବିଲ୍ୱପତ୍ର, କୁଶ ମଞ୍ଜରୀ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଶଲ୍ଲକୀମାଧଵୀପୁଷ୍ପମର୍କମନ୍ଦାରପୁଷ୍ପକମ୍ । କେତକୀଂ କର୍ଣିକାରଂ ଚ କଦମ୍ବକୁସୁମଂ ତଥା
ଶଲ୍ଲକୀ, ମାଧବୀ ଫୁଲ, ଅର୍କ, ମନ୍ଦାର ଫୁଲ, କେତକୀ, କର୍ଣ୍ଣିକାର, କଦମ୍ବ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପୁନ୍ନାଗଶ୍ଚମ୍ପକସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଯୂଥିକାତଗରୌ ତଥା । ଏଵମାଦୀନି ପୁଷ୍ପାଣି ଦେଵୀପ୍ରିଯକରାଣି ଚ
ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ, ଯୂଥିକା, ତଗର ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଫୁଲ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ।
ଗୁଗ୍ଗୁଲସ୍ଯ ଭଵେଦ୍ଧୂପୋ ଦୀପଃ ସ୍ଯାତ୍ତିଲତୈଲତଃ । କୃତ୍ଵେତ୍ଥଂ ଦେଵତାପୂଜାଂ ତତୋ ମୂଲମନୁଂ ଜପେତ୍
ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ଧୂପ ଓ ତିଳ ତେଲର ଦୀପ ଦେଇ, ଏପରି ଭଳି ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜା କରି, ପରେ ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ପୂଜାଂ ସମାପ୍ଯୈଵ ଵେଦାଭ୍ଯାସଂ ଚରେଦ୍ବୁଧଃ । ତତଃ ସ୍ଵଵୃତ୍ତ୍ଯା କୁର୍ଵୀତ ପୋଷ୍ଯଵର୍ଗାର୍ଥସାଧନମ୍ । ତୃତୀଯଦିନଭାଗେ ତୁ ନିଯମେନ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ଏପରି ପୂଜା ସମାପ୍ତ କରି, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବେଦ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ ନିଜ କାମ କରି, ନିଜ ନିର୍ଭର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଉପାର୍ଜନ କରିବା ଦରକାର। ଦିନର ତୃତୀୟ ଭାଗରେ ନିୟମ ରେ ଏବଂ ବିବେକ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ବୃହଦ୍ରଥକଥାନକମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ପୂଜାଵିଶେଷଂ ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯାଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ମାନଦ । ଯେନାଶ୍ରିତେନ ମନୁଜଃ କୃତକୃତ୍ଯତ୍ଵମାଵହେତ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ମୋତେ ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କର ବିଶେଷ ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହେଉଛି, ଯାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରି ମଣିଷ ନିଜ କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇପାରିବ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଦେଵର୍ଷେ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୀମତ୍ସୁ ପୂଜନକ୍ରମମ୍ । ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂ ସାକ୍ଷାତ୍ସମସ୍ତାପନ୍ନିଵାରଣମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ହେ ଦେବୃଷି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ଏବେ ଶୁଭ ପୂଜା କ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ସିଧାସଳଖ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ।
ଆଚମ୍ଯ ମୌନୀ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ଭୂତଶୁଦ୍ଧ୍ଯାଦିକଂ ଚରେତ୍ । ମାତୃକାନ୍ଯାସପୂର୍ଵଂ ତୁ ଷଡଙ୍ଗନ୍ଯାସମାଚରେତ୍
ଆଚମନ କରି, ମନରେ ସଂକଳ୍ପ ନେଇ, ଭୂତଶୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ମାତୃକା ନ୍ୟାସ କରି, ପରେ ଷଡଂଗ ନ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର।
ଶଙ୍ଖସ୍ଯ ସ୍ଥାପନଂ କୃତ୍ଵା ସାମାନ୍ଯାର୍ଘ୍ଯଂ ଵିଧାଯ ଚ । ପୂଜାଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଚାସ୍ତ୍ରେଣ ପ୍ରୋକ୍ଷଯେନ୍ମତିମାନ୍ନରଃ
ଶଂଖ ସ୍ଥାପନା କରି, ସାଧାରଣ ଅର୍ଘ୍ୟ ତିଆରି କରି, ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀକୁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଛିଟାଇବା ଉଚିତ।
ଗୁରୋରନୁଜ୍ଞାମାଦାଯ ତତଃ ପୂଜାଂ ସମାରଭେତ୍ । ପୀଠପୂଜାଂ ପୁରା କୃତ୍ଵା ଦେଵୀଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ତତଃ ପରମ୍
ଗୁରୁଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ପୀଠ ପୂଜା କରି, ତା’ପରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର।
ଆସନାଦ୍ଯୁପଚାରୈଶ୍ଚ ଭକ୍ତିପ୍ରେମଯୁତଃ ସଦା । ସ୍ନାପଯେତ୍ପରଦେଵୀଂ ତାଂ ପଞ୍ଚାମୃତରସାଦିଭିଃ
ଆସନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର ସହିତ, ସଦା ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପଞ୍ଚାମୃତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପରାଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବା ଉଚିତ।