ଷଣ୍ମୁଖାଧୋମୁଖଂ ଚୈଵ ଵ୍ଯାପକାଞ୍ଜଲିକଂ ତଥା । ଶକଟଂ ଯମପାଶଂ ଚ ଗ୍ରଥିତଂ ସନ୍ମୁଖୋନ୍ମୁଖମ୍
ଷଣ୍ମୁଖ, ଅଧୋମୁଖ, ବ୍ୟାପକ, ଅଞ୍ଜଳିକ, ଶକଟ, ଯମପାଶ, ଗ୍ରଥିତ, ସନ୍ମୁଖ ଓ ଉନ୍ମୁଖ—
ଵିଲମ୍ବଂ ମୁଷ୍ଟିକଂ ଚୈଵ ମତ୍ସ୍ଯଂ କୂର୍ମଂ ଵରାହକମ୍ । ସିଂହାକ୍ରାନ୍ତଂ ମହାକ୍ରାନ୍ତଂ ମୁଦ୍ଗରଂ ପଲ୍ଲଵଂ ତଥା
ବିଲମ୍ବ, ମୁଷ୍ଟିକ, ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ, ବରାହ, ସିଂହାକ୍ରାନ୍ତ, ମହାକ୍ରାନ୍ତ, ମୁଦ୍ଗର ଓ ପଲ୍ଲବ ମଧ୍ୟ—
ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ଗାଯତ୍ର୍ଯାଃ ସମ୍ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । ଶତାକ୍ଷରାଂ ଚ ଗାଯତ୍ରୀଂ ସକୃଦାଵର୍ତଯେତ୍ସୁଧୀଃ
ଏହି ଚବିଶଟି ମୁଦ୍ରା ଗାୟତ୍ରୀ ପାଇଁ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ। ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏକଥର ଶତାକ୍ଷରୀ ଗାୟତ୍ରୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ଯକ୍ଷରାଣି ଗାଯତ୍ର୍ଯା କୀର୍ତିତାନି ହି । ଜାତଵେଦସନାମ୍ନୀଂ ଚ ଋଚମୁଚ୍ଚାରଯେତ୍ତତଃ
ଗାୟତ୍ରୀର ଚବିଶଟି ଅକ୍ଷର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହାଯାଇଛି। ତାପରେ ଜାତବେଦସ୍ ନାମକ ଋକ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତ୍ର୍ଯମ୍ବକସ୍ଯର୍ଚମାଵୃତ୍ଯ ଗାଯତ୍ରୀ ଶତଵର୍ଣକା । ଭଵତୀଯଂ ମହାପୁଣ୍ଯା ସକୃଜ୍ଜପ୍ଯା ବୁଧୈରିଯମ୍
ତ୍ରୟମ୍ବକ ଋକ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏହି ଶତାକ୍ଷରୀ ଗାୟତ୍ରୀ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏକଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ଓଁକାରଂ ପୂର୍ଵମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ଯକ୍ଷରାଂ ଚ ଗାଯତ୍ରୀଂ ପ୍ରୋଚ୍ଚରେତ୍ତତଃ
ପ୍ରଥମେ 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତାପରେ 'ଭୂ', 'ଭୁଵଃ', 'ସ୍ୱଃ' କହିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ଚବିଶଟି ଅକ୍ଷରର ଗାୟତ୍ରୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ନିତ୍ଯଂ ଜପଂ କୁର୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵିପ୍ରପୁଙ୍ଗଵଃ । ସ ସମଗ୍ରଂ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଃ ସୁଖମେଧତେ
ଏଭଳି ନିତ୍ୟ ଜପ କରିବାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚିତ। ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଇ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ସନ୍ଧ୍ଯାଦିକୃତ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଭିନ୍ନପାଦା ତୁ ଗାଯତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାପ୍ରଣାଶିନୀ । ଅଭିନ୍ନପାଦା ଗାଯତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ସନ୍ଧ୍ୟା ଆଦି କର୍ମର ବିବରଣା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଭିନ୍ନ ପଦ ଥିବା ଗାୟତ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପକୁ ନଶ୍ୟ କରେ; ଅଭିନ୍ନ ପଦ ଥିବା ଗାୟତ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦିଏ।
ଅଚ୍ଛିନ୍ନପାଦାଗାଯତ୍ରୀଜପଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଯେ ଦ୍ଵିଜାଃ । ଅଥୋମୁଖାଶ୍ଚ ତିଷ୍ଠନ୍ତି କଲ୍ପକୋଟିଶତାନି ଚ
ଯେ ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱିଜ ଅଭିନ୍ନ ପଦ ଥିବା ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅଧୋମୁଖ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନେକ କୋଟି କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି।
ସମ୍ପୁଟୈକା ଷଡୋଙ୍କାରା ଗାଯତ୍ରୀ ଵିଵିଧା ମତା । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରପୁରାଣେଷୁ ଇତିହାସେଷୁ ସୁଵ୍ରତ
ଗାୟତ୍ରୀ ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପରେ ମନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ: ଏକ ସମ୍ପୁଟ ସହିତ, ଛଅ 'ଓଁ' ସହିତ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସରେ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ଓ ସୁବ୍ରତ।
ପଞ୍ଚପ୍ରଣଵସଂଯୁକ୍ତାଂ ଜପେଦିତ୍ଯନୁଶାସନମ୍ । ଜପସଂଖ୍ଯାଷ୍ଟଭାଗାନ୍ତେ ପାଦୋ ଜପ୍ଯସ୍ତୁରୀଯକଃ
ପଞ୍ଚ ପ୍ରଣବ ସହିତ ଜପ କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ଜପ ସଂଖ୍ୟାର ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ପରେ ଚତୁର୍ଥ ପଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସ ଦ୍ଵିଜଃ ପରମୋ ଜ୍ଞେଯଃ ପରଂ ସାଯୁଜ୍ଯମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅନ୍ଯଥା ପ୍ରଜପେଦ୍ଯସ୍ତୁ ସ ଜପୋ ଵିଫଲୋ ଭଵେତ୍
ଏପରି ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଣାଯିବେ, ସେ ପରମ ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଇଥାଏ। ଯଦି ଅନ୍ୟଭାବେ ଜପ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେଇ ଜପ ଫଳହୀନ ହୁଏ।
ସମ୍ପୁଟୈକା ଷଡୋଙ୍କାରା ଭଵେତ୍ସା ଊର୍ଧ୍ଵରେତସାମ୍ । ଗୃହସ୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଵା ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀ ତୁରୀଯାଂ ଜପେତ୍
ଏକ ସମ୍ପୁଟ ଓ ଛଅ 'ଓଁ' ଥିବା ଗାୟତ୍ରୀ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତସ୍ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ। ଗୃହସ୍ଥ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଯେଉଁମାନେ ମୋକ୍ଷ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଚତୁର୍ଥ ପଦ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ତୁରୀଯପାଦୋ ଗାଯତ୍ର୍ଯାଃ ପରୋରଜସେ ସାଵଦୋମ୍ । ଧ୍ଯାନମସ୍ଯ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଜପସାଙ୍ଗଫଲପ୍ରଦମ୍
ଗାୟତ୍ରୀର ଚତୁର୍ଥ ପଦ, ଯାହା ରଜସ୍ ଉପରେ ଏବଂ ଶେଷରେ 'ଓଁ' ଅଛି, ଏହାର ଧ୍ୟାନ ଓ ଜପ ସହିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ମୁଁ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ହୃଦି ଵିକସିତପଦ୍ମଂ ସାର୍କସୋମାଗ୍ନିବିମ୍ବଂ ପ୍ରଣଵମଯମଚିନ୍ତ୍ଯଂ ଯସ୍ଯ ପୀତଂ ପ୍ରକଲ୍ପ୍ଯମ୍ । ଅଚଲପରମସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଜ୍ଯୋତିରାକାଶସାରଂ ଭଵତୁ ମମ ମୁଦେଽସୌ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପଃ
ହୃଦୟରେ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର ବିମ୍ବ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ପ୍ରଣବ ଯାହାର ସାର, ଯାହା ସୁନଳା—ସେ ଅଚଳ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ, ଆକାଶ ସଦୃଶ ସାର, ଏହି ସଚିତ୍ ଆନନ୍ଦରୂପ ମୋର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ହେଉ।
ତ୍ରିଶୂଲଯୋନୀ ସୁରଭିମକ୍ଷମାଲାଂ ଚ ଲିଙ୍ଗକମ୍ । ଅମ୍ବୁଜଂ ଚ ମହାମୁଦ୍ରାମିତି ସପ୍ତ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍
ତ୍ରିଶୂଳ, ଯୋନି, ସୁରଭି, ଅକ୍ଷମାଳା, ଲିଙ୍ଗ, ଅମ୍ବୁଜ ଓ ମହାମୁଦ୍ରା—ଏହି ସାତଟି ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।
ଯା ସନ୍ଧ୍ଯା ସୈଵ ଗାଯତ୍ରୀ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀ । ଭକ୍ତ୍ଯା ତାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନିତ୍ଯଂ ପୂଜଯେଚ୍ଚ ନମେତ୍ତତଃ
ଯେଉଁ ସନ୍ଧ୍ୟା, ସେଠାରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ସତ୍ୟ, ଚେତନା ଓ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଶିର ନମାଇବା ଉଚିତ।
ଧ୍ଯାତସ୍ଯ ପୂଜାଂ କୁର୍ଵୀତ ପଞ୍ଚଭିଶ୍ଚୋପଚାରକୈଃ । ଲଂ ପୃଥିଵ୍ଯାତ୍ମନେ ଗନ୍ଧମର୍ପଯାମି ନମୋ ନମଃ
ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ପାଞ୍ଚଟି ବିଶେଷ ଉପଚାର ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। 'ଲଂ' ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ, ମୁଁ ଗନ୍ଧ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର।
ହମାକାଶାତ୍ମନେ ପୁଷ୍ପଂ ଚାର୍ପଯାମି ନମୋ ନମଃ । ଯଂ ଚ ଵାଯ୍ଵାତ୍ମନେ ଧୂପଂ ଚାର୍ପଯାମି ତତୋ ଵଦେତ୍
'ହଂ' ଆକାଶତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ, ମୁଁ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର। 'ୟଂ' ବାୟୁତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ, ମୁଁ ଧୂପ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ତାପରେ କହିବା ଉଚିତ।
ରଂ ଚ ଵହ୍ନ୍ଯାତ୍ମନେ ଦୀପମର୍ପଯାମି ତତୋ ଵଦେତ୍ । ଵମମୃତାତ୍ମନେ ତସ୍ମୈ ନୈଵେଦ୍ଯମପି ଚାର୍ପଯେତ୍
'ରଂ' ଅଗ୍ନିତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ, ମୁଁ ଦୀପ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ତାପରେ କହିବା ଉଚିତ। 'ବଂ' ଅମୃତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ, ସେଠାରେ ମୁଁ ନୈବେଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବି।
ଯଂ ରଂ ଲଂ ଵଂ ହମିତି ଚ ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଲିମଥାର୍ପଯେତ୍ । ଏଵଂ ପୂଜାଂ ଵିଧାଯାଥ ଚାନ୍ତେ ମୁଦ୍ରାଃ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍
'ୟଂ', 'ରଂ', 'ଲଂ', 'ବଂ', 'ହଂ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପରେ ଦୁଇହାତରେ ପୁଷ୍ପ ଧରି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଶେଷରେ ମୁଦ୍ରା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।
ଧ୍ଯାଯେତ୍ତୁ ମନସା ଦେଵୀଂ ମନ୍ତ୍ରମୁଚ୍ଚାରଯେଚ୍ଛନୈଃ । ନ କମ୍ପଯେଚ୍ଛିରୋ ଗ୍ରୀଵା ଦନ୍ତାନ୍ନୈଵ ପ୍ରକାଶଯେତ୍
ମନରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଓ ମନ୍ତ୍ରକୁ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ହେଲାଇବା ନୁହେଁ, ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇବା ନୁହେଁ।
ଵିଧିନାଷ୍ଟୋତ୍ତରଶତମଷ୍ଟାଵିଂଶତିରେଵ ଵା । ଦଶଵାରମଶକ୍ତୋ ଵା ନାତୋ ନ୍ଯୂନଂ କଦାଚନ
ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ଶତ ଆଠ ବା ଅଷ୍ଟାବିଂଶି ଥର, କିମ୍ବା ସମ୍ଭବ ନହେଲେ ଦଶ ଥର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରୁ କମି କେବେ ନୁହେଁ।
ତତ ଉଦ୍ଵାସଯେଦ୍ଦେଵୀମୁତ୍ତମେତ୍ଯନୁଵାକତଃ । ନ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଜପେଦ୍ଵିଦ୍ଵାଞ୍ଜଲମଧ୍ଯେ କଥଞ୍ଚନ
ତାପରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଜଳ ହାତରେ ଧରି ରହି ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କେବେ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଯତଃ ସାଗ୍ନିମୁଖୀ ପ୍ରୋକ୍ତେତ୍ଯାହୁଃ କେଚିନ୍ମହର୍ଷଯଃ । ସୁରଭିର୍ଜ୍ଞାନଶୂର୍ପଂ ଚ କୂର୍ମୋ ଯୋନିଶ୍ଚ ପଙ୍କଜମ୍
କିଛି ମହାର୍ଷି କହିଛନ୍ତି, ସେ ଅଗ୍ନିମୁଖୀ। ସେ ସୁଗନ୍ଧ, ଜ୍ଞାନର ଚାଲନା, କଚ୍ଛପ, ଯୋନି ଓ ପଦ୍ମ ରୂପ।
ଲିଙ୍ଗଂ ନିର୍ଵାଣକଂ ଚୈଵ ଜପାନ୍ତେଽଷ୍ଟୌ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । ଯଦକ୍ଷରପଦଭ୍ରଷ୍ଟଂ ସ୍ଵରଵ୍ଯଞ୍ଜନଵର୍ଜିତମ୍
ମନ୍ତ୍ର ଜପ ଶେଷରେ ଅଷ୍ଟଟି ମୁଦ୍ରା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ— ଲିଙ୍ଗ, ନିର୍ବାଣ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଯେଉଁ ଅକ୍ଷର, ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ବର୍ଣ୍ଣ ଛୁଟିଯାଇଛି, ସେଗୁଡିକ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଲେ।
ତତ୍ସର୍ଵଂ କ୍ଷମ୍ଯତାଂ ଦେଵି କଶ୍ଯପପ୍ରିଯଵାଦିନି । ଗାଯତ୍ରୀତର୍ପଣଂ ଚାତଃ କରଣୀଯଂ ମହାମୁନେ
ଏସବୁ ଯଦି ତ୍ରୁଟି ହୋଇଥାଏ, ହେ ଦେବୀ, କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କଥା କହୁଥିବା, ଦୟାକରି ଖ୍ମା କର। ଏହିପରି ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି କରାଯିବା ଉଚିତ।
ଗାଯତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଆଖ୍ଯାତଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଋଷିଃ ସ୍ମୃତଃ । ସଵିତା ଦେଵତା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵିନିଯୋଗଶ୍ଚ ତର୍ପଣେ
ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି, ସବିତା ଦେବତା ଭାବେ କହାଯାନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ହେଉଛି ତର୍ପଣ।
ଭୂରିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ଋଗ୍ଵେଦପୁରୁଷଂ ତର୍ପଯାମି ଚ । ଭୁଵ ଇତ୍ଯେତଦୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ଯଜୁର୍ଵେଦମଥୋ ଵଦେତ୍
'ଭୂଃ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଋଗ୍ବେଦ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। 'ଭୁଵଃ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଯଜୁର୍ବେଦ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵର୍ଵ୍ଯାହୃତିଂ ସମୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ସାମଵେଦଂ ସମୁଚ୍ଚରେତ୍ । ମହ ଇତ୍ଯେତଦୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତେଽଥର୍ଵଵେଦଂ ଚ ତର୍ପଯେତ୍
ସ୍ୱର୍ ବ୍ୟାହୃତି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସାମବେଦ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଶେଷରେ 'ମହଃ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଥର୍ବବେଦ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।