ଅନାମାଭ୍ଯାଂ କନିଷ୍ଠାଭ୍ଯାଂ ଧିଯୋ ଯୋ ନ: ପଦଂ ଵଦେତ୍ । ପ୍ରଚୋଦଯାତ୍କରପୃଷ୍ଠତଲଯୋର୍ଵିନ୍ଯସେତ୍ସୁଧୀ:
ଯେଉଁମାନେ ଅନାମିକା ଏବଂ କନିଷ୍ଠା ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା 'ଧିଯୋଯୋନଃ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଏହି ଦୁଇ ଆଙ୍ଗୁଠିକୁ ହାତର ପଛପଟେ ରଖିବା ଉଚିତ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିର ଉନ୍ନତି ହେଉ।
ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନେ ତତ୍ସଵିତୁର୍ହୃଦଯାଯ ନମସ୍ତଥା । ଵିଷ୍ଣ୍ଵାତ୍ମନେ ଵରେଣ୍ଯଂ ଚ ଶିରସେ ନମ ଇତ୍ଯପି
'ତତ୍ସବିତୁର୍' ମନ୍ତ୍ରକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଆତ୍ମାର ଭାବେ ହୃଦୟରେ ନମସ୍କାର କରିବା, 'ବରେଣ୍ୟମ୍' ମନ୍ତ୍ରକୁ ବିଷ୍ଣୁ ଆତ୍ମାର ଭାବେ ମୁଣ୍ଡରେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ଭର୍ଗୋ ଦେଵସ୍ଥ ରୁଦ୍ରାତ୍ମନେ ଶିଖାଯୈ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ଶକ୍ତ୍ଯାତ୍ମନେ ଧୀମହୀତି କଵଚାଯ ତତଃ ପରମ୍
'ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍' ମନ୍ତ୍ରକୁ ରୁଦ୍ର ଆତ୍ମାର ଭାବେ ଶିଖାରେ ରଖିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି, 'ଧୀମହି' ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶକ୍ତି ଆତ୍ମାର ଭାବେ କବଚରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
କାଲାତ୍ମନେ ଧିଯୋ ଯୋ ନୋ ନେତ୍ରତ୍ରଯ ଉଦୀରିତମ୍ । ପ୍ରଚୋଦଯାଚ୍ଚ ସର୍ଵାତ୍ମନେଽସ୍ତ୍ରାଯ ପରିକୀର୍ତିତମ୍
'ଧିଯୋଯୋନଃ' ମନ୍ତ୍ରକୁ କାଳ ଆତ୍ମାର ଭାବେ ତିନି ଚକ୍ଷୁରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା, ଏବଂ 'ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍' ମନ୍ତ୍ରକୁ ସର୍ବାତ୍ମାର ଭାବେ ଅସ୍ତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଅକ୍ଷରନ୍ଯାସମେଵାଗ୍ରେ କଥଯାମି ମହାମୁନେ । ଗାଯତ୍ରୀଵର୍ଣସମ୍ଭୂତନ୍ଯାସ: ପାପହରଃ ପର:
ହେ ମହାମୁନି, ଏବେ ମୁଁ ଅକ୍ଷର ନ୍ୟାସ ବିଷୟରେ କହିବି। ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅକ୍ଷର ନ୍ୟାସ ସର୍ବପ୍ରକାର ଦୁଷ୍କର୍ମ ହରିବାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
ପ୍ରଣଵଂ ପୂର୍ଵମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଵର୍ଣନ୍ଯାସଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ତତ୍କାରମାଦାଵୁଚ୍ଚାର୍ଯ ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠଦ୍ଵଯେ ନ୍ଯସେତ୍
ପ୍ରଥମେ 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଅକ୍ଷର ନ୍ୟାସ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ 'ତ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦୁଇ ପାଉଁ ଅଂଗୁଠିରେ ଏହା ରଖିବା ଉଚିତ।
ସକାରଂ ଗୁଲ୍ଫଯୋସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଵିକାରଂ ଜଙ୍ଘଯୋର୍ନ୍ଯସେତ୍ । ଜାନ୍ଵୋସ୍ତୁକାରଂ ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଊର୍ଵୋଶ୍ଚୈଵ ଵକାରକମ୍
'ସ' ଅକ୍ଷରକୁ ଦୁଇ ଗୁଲ୍ଫରେ, 'ଭି' ଅକ୍ଷରକୁ ଦୁଇ ଗୋଡ଼ର ଗୋଡ଼ାଳିରେ, 'ତୁ' ଅକ୍ଷରକୁ ଦୁଇ ହାଟୁରେ ଏବଂ 'ର' ଅକ୍ଷରକୁ ଦୁଇ ଉରୁରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ରେକାରଂ ଚ ଗୁଦେ ନ୍ଯସ୍ଯ ଣିକାରଂ ଲିଙ୍ଗ ଏଵ ଚ । କଟ୍ଯାଂ ଯକାରମେଵାତ୍ର ଭକାରଂ ନାଭିମଣ୍ଡଲେ
'ରେ' ଅକ୍ଷରକୁ ଗୁଦେ, 'ଣି' ଅକ୍ଷରକୁ ଲିଙ୍ଗରେ, 'ୟ' ଅକ୍ଷରକୁ କଟିରେ ଏବଂ 'ଭ' ଅକ୍ଷରକୁ ନାଭି ମଣ୍ଡଳରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଗୋକାରଂ ହୃଦଯେ ନ୍ଯସ୍ଯ ଦେକାରଂ ସ୍ତନଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ । ଵକାରଂ ହୃଦି ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ସ୍ଯକାରଂ କଣ୍ଠକୂପକେ
'ଗୋ' ଅକ୍ଷରକୁ ହୃଦୟରେ, 'ଦେ' ଅକ୍ଷରକୁ ଦୁଇ ସ୍ତନରେ, 'ଭ' ଅକ୍ଷରକୁ ହୃଦୟରେ ଏବଂ 'ସ୍ୟ' ଅକ୍ଷରକୁ କଣ୍ଠର ଗଭୀର ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଧୀକାରଂ ମୁଖଦେଶେ ତୁ ମକାରଂ ତାଲୁଦେଶକେ । ହିକାରଂ ନାସିକାଗ୍ରେ ତୁ ଧିକାରଂ ନେତ୍ରମଣ୍ଡଲେ
'ଧୀ' ଅକ୍ଷରକୁ ମୁଁହରେ, 'ମ' ଅକ୍ଷରକୁ ତାଳୁରେ, 'ହି' ଅକ୍ଷରକୁ ନାକର ଟିପରେ ଏବଂ 'ଧୀ' ଅକ୍ଷରକୁ ଦୁଇ ଆଖିର ଅଞ୍ଚଳରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଭ୍ରୂମଧ୍ଯେ ଚୈଵ ଯୋକାରଂ ଯୋକାରଂ ଚ ଲଲାଟକେ । ନକାରଂ ଵୈ ପୂର୍ଵମୁଖେ ପ୍ରକାରଂ ଦକ୍ଷିଣେ ମୁଖେ
'ୟୋ' ଅକ୍ଷରକୁ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଲଳାଟରେ, 'ନ' ଅକ୍ଷରକୁ ମୁଁହର ସାମ୍ନାରେ, 'ପ୍ର' ଅକ୍ଷରକୁ ମୁଁହର ଡାହାଣ ପଟେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଚୋକାରଂ ପଶ୍ଚିମମୁଖେ ଦକାରଂ ଚୋତ୍ତରେ ମୁଖେ । ଯାକାରଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ତକାରଂ ଵ୍ଯାପକଂ ନ୍ଯସେତ୍
'ଚୋ' ଅକ୍ଷରକୁ ମୁଁହର ପଛପଟେ, 'ଦ' ଅକ୍ଷରକୁ ବାମ ପଟରେ, 'ୟ' ଅକ୍ଷରକୁ ମୁଣ୍ଡର ଶୀର୍ଷରେ ଏବଂ 'ତ' ଅକ୍ଷରକୁ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିତ ଭାବେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଏତନ୍ନ୍ଯାସଵିଧିଂ କେଚିନ୍ନେଚ୍ଛନ୍ତି ଜପତତ୍ପରାଃ । ତତୋ ଧ୍ଯାଯେନ୍ମହାଦେଵୀଂ ଜଗନ୍ମାତରମମ୍ବିକାମ୍
ଅନେକ ଜପକୁ ଭକ୍ତି ସହ କରୁଥିବା କେତେକ ଲୋକ ଏହି ନ୍ୟାସ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ମହାଦେବୀ ଅମ୍ବିକା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଭାସ୍ଵଜ୍ଜପାପ୍ରସୂନାଭାଂ କୁମାରୀଂ ପରମେଶ୍ଵରୀମ୍ । ରକ୍ତାମ୍ବୁଜାସନାରୂଢାଂ ରକ୍ତଗନ୍ଧାନୁଲେପନାମ୍
ଜପା ଫୁଲ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କୁମାରୀ ରୂପିଣୀ, ରକ୍ତ କମଳ ଉପରେ ବସିଥିବା, ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିବା ପରମେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ରକ୍ତମାଲ୍ଯାମ୍ବରଧରାଂ ଚତୁରାସ୍ଯାଂ ଚତୁର୍ଭୁଜାମ୍ । ଦ୍ଵିନେତ୍ରାଂ ସ୍ରୁକ୍ସ୍ରୁଵୋ ମାଲାଂ କୁଣ୍ଡିକାଂ ଚୈଵ ବିଭ୍ରତୀମ୍
ରକ୍ତ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚାରିଟି ମୁଣ୍ଡ ଓ ଚାରିଟି ହାତ, ଦୁଇଟି ଆଖି, ହାତରେ ହୋମ କୁଣ୍ଡ, ହୋମ ଚମଚ, ମାଳା ଓ କୁଣ୍ଡିକା ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵାଭରଣସନ୍ଦୀପ୍ତାମୃଗ୍ଵେଦାଧ୍ଯାଯିନୀଂ ପରାମ୍ । ହଂସପତ୍ରାମାହଵନୀଯମଧ୍ଯସ୍ଥାଂ ବ୍ରହ୍ମଦେଵତାମ୍
ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ପରା, ଋଗ୍ବେଦ ପାଠ କରୁଥିବା, ହଂସ ଯାନ ଉପରେ ବସିଥିବା, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା, ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଚତୁଷ୍ପଦାମଷ୍ଟକୁକ୍ଷିଂ ସପ୍ତଶୀର୍ଷାଂ ମହେଶ୍ଵରୀମ୍ । ଅଗ୍ନିଵକ୍ତ୍ରାଂ ରୁଦ୍ରଶିଖାଂ ଵିଷ୍ଣୁଚିତ୍ତାଂ ତୁ ଭାଵଯେତ୍
ଚାରିଟି ପାଉଁ, ଅଠଟି ପେଟ, ସାତଟି ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ମହେଶ୍ୱରୀ, ଅଗ୍ନି ମୁଁହ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଚୂଡ଼ା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମନ ଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ବ୍ରହ୍ମା ତୁ କଵଚଂ ଯସ୍ଯା ଗୋତ୍ରଂ ସାଂଖ୍ଯାଯନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଆଦିତ୍ଯମଣ୍ଡଲାନ୍ତଃସ୍ଥାଂ ଧ୍ଯାଯେଦ୍ଦେଵୀଂ ମହେଶ୍ଵରୀମ୍
ଯାହାଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମା କବଚ, ଗୋତ୍ର ସାଂଖ୍ୟାୟନ ବୋଲି ପରିଚିତ, ସେହି ମହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଵିଧାନେନ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଵେଦମାତରମ୍ । ତତୋ ମୁଦ୍ରାଃ ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରୀତିକରାଃ ଶୁଭାଃ
ଏଭଳି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଭାବେ ଗାୟତ୍ରୀ, ଯିଏ ବେଦମାତା, ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ପରେ, ଦେବୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଥିବା ଶୁଭ ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକୁ କରିବା ଉଚିତ।
ସୁମୁଖଂ ସପୁଟଂ ଚୈଵ ଵିତତଂ ଵିସ୍ତୃତଂ ତଥା । ଦ୍ଵିମୁଖଂ ତ୍ରିମୁଖଂ ଚୈଵ ଚତୁଷ୍କଂ ପଞ୍ଚକଂ ତଥା
ସୁମୁଖ, ସପୁଟ, ବିତତ, ବିସ୍ତୃତ, ଦ୍ୱିମୁଖ, ତ୍ରିମୁଖ, ଚତୁଷ୍କ, ପଞ୍ଚକ—
ଷଣ୍ମୁଖାଧୋମୁଖଂ ଚୈଵ ଵ୍ଯାପକାଞ୍ଜଲିକଂ ତଥା । ଶକଟଂ ଯମପାଶଂ ଚ ଗ୍ରଥିତଂ ସନ୍ମୁଖୋନ୍ମୁଖମ୍
ଷଣ୍ମୁଖ, ଅଧୋମୁଖ, ବ୍ୟାପକ, ଅଞ୍ଜଳିକ, ଶକଟ, ଯମପାଶ, ଗ୍ରଥିତ, ସନ୍ମୁଖ ଓ ଉନ୍ମୁଖ—
ଵିଲମ୍ବଂ ମୁଷ୍ଟିକଂ ଚୈଵ ମତ୍ସ୍ଯଂ କୂର୍ମଂ ଵରାହକମ୍ । ସିଂହାକ୍ରାନ୍ତଂ ମହାକ୍ରାନ୍ତଂ ମୁଦ୍ଗରଂ ପଲ୍ଲଵଂ ତଥା
ବିଲମ୍ବ, ମୁଷ୍ଟିକ, ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ, ବରାହ, ସିଂହାକ୍ରାନ୍ତ, ମହାକ୍ରାନ୍ତ, ମୁଦ୍ଗର ଓ ପଲ୍ଲବ ମଧ୍ୟ—
ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ଗାଯତ୍ର୍ଯାଃ ସମ୍ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । ଶତାକ୍ଷରାଂ ଚ ଗାଯତ୍ରୀଂ ସକୃଦାଵର୍ତଯେତ୍ସୁଧୀଃ
ଏହି ଚବିଶଟି ମୁଦ୍ରା ଗାୟତ୍ରୀ ପାଇଁ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ। ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏକଥର ଶତାକ୍ଷରୀ ଗାୟତ୍ରୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ଯକ୍ଷରାଣି ଗାଯତ୍ର୍ଯା କୀର୍ତିତାନି ହି । ଜାତଵେଦସନାମ୍ନୀଂ ଚ ଋଚମୁଚ୍ଚାରଯେତ୍ତତଃ
ଗାୟତ୍ରୀର ଚବିଶଟି ଅକ୍ଷର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହାଯାଇଛି। ତାପରେ ଜାତବେଦସ୍ ନାମକ ଋକ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତ୍ର୍ଯମ୍ବକସ୍ଯର୍ଚମାଵୃତ୍ଯ ଗାଯତ୍ରୀ ଶତଵର୍ଣକା । ଭଵତୀଯଂ ମହାପୁଣ୍ଯା ସକୃଜ୍ଜପ୍ଯା ବୁଧୈରିଯମ୍
ତ୍ରୟମ୍ବକ ଋକ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏହି ଶତାକ୍ଷରୀ ଗାୟତ୍ରୀ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏକଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ଓଁକାରଂ ପୂର୍ଵମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ଯକ୍ଷରାଂ ଚ ଗାଯତ୍ରୀଂ ପ୍ରୋଚ୍ଚରେତ୍ତତଃ
ପ୍ରଥମେ 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତାପରେ 'ଭୂ', 'ଭୁଵଃ', 'ସ୍ୱଃ' କହିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ଚବିଶଟି ଅକ୍ଷରର ଗାୟତ୍ରୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ନିତ୍ଯଂ ଜପଂ କୁର୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵିପ୍ରପୁଙ୍ଗଵଃ । ସ ସମଗ୍ରଂ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଃ ସୁଖମେଧତେ
ଏଭଳି ନିତ୍ୟ ଜପ କରିବାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚିତ। ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଇ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ସନ୍ଧ୍ଯାଦିକୃତ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଭିନ୍ନପାଦା ତୁ ଗାଯତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାପ୍ରଣାଶିନୀ । ଅଭିନ୍ନପାଦା ଗାଯତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ସନ୍ଧ୍ୟା ଆଦି କର୍ମର ବିବରଣା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଭିନ୍ନ ପଦ ଥିବା ଗାୟତ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପକୁ ନଶ୍ୟ କରେ; ଅଭିନ୍ନ ପଦ ଥିବା ଗାୟତ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦିଏ।
ଅଚ୍ଛିନ୍ନପାଦାଗାଯତ୍ରୀଜପଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଯେ ଦ୍ଵିଜାଃ । ଅଥୋମୁଖାଶ୍ଚ ତିଷ୍ଠନ୍ତି କଲ୍ପକୋଟିଶତାନି ଚ
ଯେ ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱିଜ ଅଭିନ୍ନ ପଦ ଥିବା ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅଧୋମୁଖ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନେକ କୋଟି କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି।
ସମ୍ପୁଟୈକା ଷଡୋଙ୍କାରା ଗାଯତ୍ରୀ ଵିଵିଧା ମତା । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରପୁରାଣେଷୁ ଇତିହାସେଷୁ ସୁଵ୍ରତ
ଗାୟତ୍ରୀ ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପରେ ମନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ: ଏକ ସମ୍ପୁଟ ସହିତ, ଛଅ 'ଓଁ' ସହିତ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସରେ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ଓ ସୁବ୍ରତ।