ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭାନୁଂ କ୍ଷିପେଦ୍ଵାରି ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଚାଭିମନ୍ତ୍ରିତମ୍ । ତ୍ରିଵାରଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଵିଧିରେଷୋଽର୍ଘ୍ଯମୋଚନେ
ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ର କରିଥିବା ପାଣିକୁ ତିନିଥର ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଭାବରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ତତଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ କୁର୍ଯାଦସାଵାଦିତ୍ଯମନ୍ତ୍ରତଃ । ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ସକୃଦେଵ ସ୍ଯାତ୍ସନ୍ଧ୍ଯଯୋସ୍ତୁ ତ୍ରିଵାରତଃ
ତାପରେ ଆଦିତ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଏହା ଏକଥର, ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ତିନିଥର କରିବା ଉଚିତ।
ଈଷନ୍ନଗ୍ରଃ ପ୍ରଭାତେ ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଦଣ୍ଡଵତ୍ସ୍ଥିତଃ । ଆସନେ ଚୋପଵିଷ୍ଟସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜଃ ସାଯଂ କ୍ଷିପେଦପଃ
ପ୍ରଭାତେ ଅଲ୍ପ ଆଗକୁ ଦଣ୍ଡାକାର ଭାବେ ଦଣ୍ଡାବତ୍ ଦେଖି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସିଧା ଦଣ୍ଡାକାର ଭାବେ ଦଣ୍ଡାବତ୍ ଦେଖି, ସାନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଆସନରେ ବସି, ଦ୍ୱିଜ ଜଳ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ଉଦକଂ ପ୍ରକ୍ଷିପେଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ତତ୍କାରଣମତଃ ଶୃଣୁ । ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯୋ ମହାଵୀରା ମନ୍ଦେହା ନାମ ରାକ୍ଷସାଃ
ଏବେ ଜଳ ଦେବାର କାରଣ ଶୁଣ। ତିରିଶି କୋଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଣ୍ଡେହ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ଅଛନ୍ତି।
କୃତଘ୍ନା ଦାରୁଣା ଘୋରାଃ ସୂର୍ଯମିଚ୍ଛନ୍ତି ଖାଦିତୁମ୍ । ତତୋ ଦେଵଗଣାଃ ସର୍ଵେ ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ସେମାନେ କୃତଘ୍ନ, ନିର୍ଦୟ ଓ ଭୟଙ୍କର, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଭକ୍ଷିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଓ ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ—
ଉପାସତେ ମହାସନ୍ଧ୍ଯାଂ ପ୍ରକ୍ଷିପନ୍ତ୍ଯୁଦକାଞ୍ଜଲିମ୍ । ଦହ୍ଯନ୍ତେ ତେନ ଦୈତ୍ଯାସ୍ତେ ଵଜ୍ରୀଭୂତେନ ଵାରିଣା
ମହାସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୂଜା କରନ୍ତି ଓ ଜଳଞ୍ଜଳି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଜଳ ଅସ୍ତ୍ର ଭଳି ହୋଇ, ସେ ଦେମନମାନେ ଦହିଯାନ୍ତି।
ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାଦ୍ଵିପ୍ରାଃ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ନିତ୍ଯମୁପାସତେ । ମହାପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ଜନନଂ ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନମୀରିତମ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାବରେ କହାଯାଇଛି।
ଅର୍ଘ୍ଯାଙ୍ଗଭୂତମନ୍ତ୍ରୋଽଯଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଶୃଣୁ ନାରଦ । ଯଦୁଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେଣ ସାଙ୍ଗଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଫଲଂ ଭଵେତ୍
ଅର୍ଘ୍ୟର ଅଂଶ ଭାବରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର କୁହାଯାଏ, ନାରଦ ଶୁଣ। ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ଫଳ ମିଳେ।
ସୋଽହମର୍କୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ ଜ୍ଯୋତିରାତ୍ମା ଜ୍ଯୋତିରହଂ ଶିଵଃ । ଆତ୍ମଜ୍ଯୋତିରହଂ ଶୁକ୍ଲଃ ସର୍ଵଜ୍ଯୋତୀ ରସୋଽସ୍ମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ସେ, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମୁଁ ଆତ୍ମାର ଆଲୋକ, ମୁଁ ଶିବ, ମୁଁ ଆତ୍ମାର ଆଲୋକ, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ରସ।
ଆଗଚ୍ଛ ଵରଦେ ଦେଵି ଗାଯତ୍ରି ବ୍ରହ୍ମରୂପିଣି । ଜପାନୁଷ୍ଠାନସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ହୃଦଯଂ ମମ
ଆସ, ଦାନଦାତ୍ରୀ ଦେବୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ବ୍ରହ୍ମର ରୂପା। ଜପ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ, ମୋ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କର।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଦେଵି ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ପୁନରାଗମନାଯ ଚ । ଅର୍ଘ୍ଯେଷୁ ଦେଵି ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ହୃଦଯଂ ମମ
ଉଠ, ଦେବୀ, ଯିବାକୁ ହେବ, ପୁନଃ ଆସିବାକୁ ହେବ। ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବାବେଳେ, ମୋ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେବୀ, ଯିବାକୁ ହେବ।
ତତଃ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଥଲେ ନୈଜମାସନଂ ସ୍ଥାପଯେଦ୍ବୁଧଃ । ତତ୍ରାରୁହ୍ଯ ଜପେତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ଗାଯତ୍ରୀଂ ଵେଦମାତରମ୍
ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ଆସନ ରଖିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ବସି, ବେଦମାତା ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ଅତ୍ରୈଵ ଖେଚରୀ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରାଣାଯାମୋତ୍ତରଂ ମୁନେ । ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ଯାଵିଧାନେ ଚ କୀର୍ତିତା ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ
ଏଠାରେ, ମୁନି, ଖେଚରୀ ମୁଦ୍ରା ଯାହା ପ୍ରାଣାୟାମଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧ୍ୟାର ବିଧି ବିବରଣା କରାଯାଇଛି, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତନ୍ନାମାର୍ଥଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସାଦରଂ ଶୃଣୁ ନାରଦ । ଚିତ୍ତଂ ଚରତି ଖେ ଯସ୍ମାଜ୍ଜିହ୍ଵା ଚରତି ଖେ ଗତା
ଏହାର ନାମର ଅର୍ଥ ମୁଁ ସାଦରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ନାରଦ, ଆପଣ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତୁ। ମନ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବାରୁ ଏବଂ ଜିହ୍ବା ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବାରୁ ଏହି ନାମ ହୋଇଛି।
ଭ୍ରୁଵୋରନ୍ତର୍ଗତା ଦୃଷ୍ଟିର୍ମୁଦ୍ରା ଭଵତି ଖେଚରୀ । ନ ଚାସନଂ ସିଦ୍ଧସମଂ ନ କୁମ୍ଭସଦୃଶୋଽନିଲଃ
ଭୂରୁ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଷ୍ଟି ଅଟୁଟ ରଖିଲେ ଏହି ମୁଦ୍ରାକୁ ଖେଚରୀ ମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଏ। କୌଣସି ଆସନ ସିଦ୍ଧାସନ ସମାନ ନୁହେଁ, ଏବଂ କୌଣସି ଶ୍ୱାସରୋଧ କୁମ୍ଭକ ସମାନ ନୁହେଁ।
ନ ଖେଚରୀସମା ମୁଦ୍ରା ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଚ ନାରଦ । ଘଣ୍ଟାଵତ୍ପଣଵୋଚ୍ଚାରାଦ୍ଵାଯୁଂ ନିର୍ଜିତ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ
ନାରଦ, ଖେଚରୀ ମୁଦ୍ରା ସମାନ ମୁଦ୍ରା କୌଣସି ନାହିଁ, ଏହା ସତ୍ୟ। ଘଣ୍ଟା କିମ୍ବା ପଣବ ଶବ୍ଦରେ ଯେପରି ବାୟୁକୁ ଅଧିନ କରାଯାଏ, ସେପରି ଉଦ୍ୟମ କରି ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା।
ସ୍ଥିରାସନେ ସ୍ଥିରୋ ଭୂତ୍ଵା ନିରହଙ୍କାରନିର୍ମମଃ । ଲକ୍ଷଣଂ ନାରଦ ମୁନେ ଶୃଣୁ ସିଦ୍ଧାସନସ୍ଯ ଚ
ସ୍ଥିର ଆସନରେ ବସି, ଅହଂକାର ଓ ମମତା ଛାଡି, ନାରଦ ମୁନି, ଆପଣ ସିଦ୍ଧାସନର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଯୋନିସ୍ଥାନକମଙ୍ଘ୍ରିମୂଲଘଟିତଂ କୃତ୍ଵା ଦୃଢଂ ଵିନ୍ଯସେ- ନ୍ମେଢ୍ରେ ପାଦମଥୈକମେଵ ହୃଦଯଂ କୃତ୍ଵା ସମଂ ଵିଗ୍ରହମ୍ । ସ୍ଥାଣୁଃ ସଂଯମିତେନ୍ଦ୍ରିଯୋଽଚଲଦୃଶା ପଶ୍ଯନ୍ଭ୍ରୁଵୋରନ୍ତରଂ ତିଷ୍ଠତ୍ଯେତଦତୀଵ ଯୋଗିସୁଖଦଂ ସିଦ୍ଧାସନଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ
ଯୋନିସ୍ଥାନରେ ଗୋଡ଼ର ତଳ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରଖି, ମେଢ଼ରେ ଅନ୍ୟ ଗୋଡ଼ ରଖି, ଶରୀରକୁ ସମାନ ଏବଂ ହୃଦୟକୁ ଅଟୁଟ ରଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଭୂରୁ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଷ୍ଟି ଅଟୁଟ ରଖି ଯୋଗୀ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଥାଏ—ଏହି ଆସନ ଯୋଗୀମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି, ଏହାକୁ ସିଦ୍ଧାସନ କୁହାଯାଏ।
ଆଯାତୁ ଵରଦା ଦେଵୀ ଅକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ମିତମ୍ । ଗାଯତ୍ରୀ ଛନ୍ଦସାଂ ମାତରିଦଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜୁଷସ୍ଵ ମେ
ବରଦା ଦେବୀ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ସମାନ ଦେବୀ, ଏଠାରେ ଆସନ୍ତୁ। ଚ୍ଛନ୍ଦମାନଙ୍କର ମା ଗାୟତ୍ରୀ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ଯଦହ୍ନା କୁରୁତେ ପାପଂ ତଦହ୍ନା ପ୍ରତିମୁଚ୍ଯତେ । ଯଦ୍ରାତ୍ର୍ଯା କୁରୁତେ ପାପଂ ତଦ୍ରାତ୍ର୍ଯା ପ୍ରତିମୁଚ୍ଯତେ
ଦିନରେ ଯେଉଁ ପାପ କରାଯାଏ, ସେହି ଦିନରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ରାତିରେ ଯେଉଁ ପାପ କରାଯାଏ, ସେହି ରାତିରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ସର୍ଵଵର୍ଣେ ମହାଦେଵି ସନ୍ଧ୍ଯାଵିଦ୍ଯେ ସରସ୍ଵତି । ଅଜରେ ଅମରେ ଦେଵି ସର୍ଵଦେଵି ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ
ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ମହାଦେବୀ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଦେବୀ, ସରସ୍ବତୀ, ଅଜର ଓ ଅମର ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଦେବୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ତେଜୋଽସୀତ୍ଯାଦିମନ୍ତ୍ରେଣ ଦେଵୀମାଵାହଯେତ୍ତତଃ । ଯତ୍କୃତଂ ତ୍ଵଦନୁଷ୍ଠାନଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ପୂର୍ଣମସ୍ତୁ ମେ
‘ତୁମେ ତେଜ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆବାହନ କରିବା ଉଚିତ। ଆପଣଙ୍କ ପୂଜାରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ସଫଳ ହେଉ।
ତତଃ ଶାପଵିମୋକ୍ଷାଯ ଵିଧାନଂ ସମ୍ଯଗାଚରେତ୍ । ବ୍ରହ୍ମଶାପସ୍ତତୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଚ ତଥୈଵ ଚ
ଏପରେ ଶାପ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ନିୟମିତ ବିଧି ଠିକ୍ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ବ୍ରହ୍ମ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶାପ ମୁକ୍ତି ହୁଏ।
ଵସିଷ୍ଠଶାପ ଇତ୍ଯେତତ୍ତ୍ରିଵିଧଂ ଶାପଲକ୍ଷଣମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ମରଣେନୈଵ ବ୍ରହ୍ମଶାପୋ ନିଵର୍ତତେ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶାପ ଏଭଳି ତିନି ପ୍ରକାରର ଶାପ ଲକ୍ଷଣ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଶାପ ଦୂର ହୁଏ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ମରଣତୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଶାପତଃ । ଵସିଷ୍ଠସ୍ମରଣାଦେଵ ତସ୍ଯ ଶାପୋ ଵିନଶ୍ଯତି
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶାପ ଦୂର ହୁଏ; ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ତାଙ୍କ ଶାପ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ହୃତ୍ପଦ୍ମମଧ୍ଯେ ପୁରୁଷଂ ପ୍ରମାଣଂ ସତ୍ଯାତ୍ମକଂ ସର୍ଵଜଗତ୍ସ୍ଵରୂପମ୍ । ଧ୍ଯାଯାମି ନିତ୍ଯଂ ପରମାତ୍ମସଂଜ୍ଞଂ ଚିଦ୍ରୂପମେକଂ ଵଚସାମଗମ୍ଯମ୍
ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ, ସତ୍ୟ ମୂଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆକାର ଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ, ଯିଏ ପରମାତ୍ମା ନାମରେ ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ, ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଅଗମ୍ୟ, ସେଠିକୁ ମୁଁ ସଦା ଧ୍ୟାନ କରେ।
ଅଥ ନ୍ଯାସଵିଧିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସନ୍ଧ୍ଯାଯା ଅଙ୍ଗସମ୍ଭଵମ୍ । ଓଁକାରଂ ପୂର୍ଵଵଦ୍ଯୋଜ୍ଯଂ ତତୋ ମନ୍ତ୍ରାନୁଦୀରଯେତ୍
ଏବେ ମୁଁ ସନ୍ଧ୍ୟାର ଅଙ୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନ୍ୟାସ ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଓଁକାର ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ, ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଭୂରିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ପାଦାଭ୍ଯାଂ ନମ ଇତ୍ଯେଵ ଚୋଚ୍ଚରେତ୍ । ଭୁଵଃ ପୂର୍ଵଂ ତୁ ଜାନୁଭ୍ଯାଂ ସ୍ଵ: କଟିଭ୍ଯାଂ ନମୋ ଵଦେତ୍
‘ଭୂଃ’ କୁହି ଦୁଇ ପାଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ‘ନମଃ’ କୁହିବା ଉଚିତ। ‘ଭୁଃ’ ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇ ଗୁଡ଼ିକୁ, ‘ସ୍ୱଃ’ କଟିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ‘ନମଃ’ କୁହିବା ଉଚିତ।
ମହର୍ନାଭ୍ଯୈ ଜନଶ୍ଚୈଵ ହଦଯାଯ ତତସ୍ତପଃ । କଣ୍ଠାଯ ଚ ତତଃ ସତ୍ଯଂ ଲଲାଟେ ପରିକୀର୍ତଯେତ୍
‘ମହଃ’ ନାଭିକୁ, ‘ଜନ’ ହୃଦୟକୁ, ‘ତପଃ’ କଣ୍ଠକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଶେଷରେ ‘ସତ୍ୟ’ ଲଳାଟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଭ୍ଯାଂ ତତ୍ସଵିତୁସ୍ତର୍ଜନୀଭ୍ଯାଂ ଵରେଣ୍ଯକମ୍ । ଭର୍ଗୋ ଦେଵସ୍ଯ ମଧ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଧୀମହୀତ୍ଯେଵ କୀର୍ତଯେତ୍
ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ‘ତତ୍ ସବିତୁ’, ତରଜି ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ‘ବରେଣ୍ୟମ୍’, ମଧ୍ୟମ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ‘ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ’, ଅନାମିକା ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ‘ଧୀମହି’ କୁହିବା ଉଚିତ।