(ସଲକ୍ଷଣଂ ତୁ ପ୍ରାଣାନାମାଯାମଂ କୀର୍ତ୍ଯତେଽଧୁନା । ନାନାପାପୈକଶମନଂ ମହାପୁଣ୍ଯଫଲପ୍ରଦମ୍ ॥) ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲୀଭିର୍ନାସାଗ୍ରଂ ପୀଡଯେତ୍ପ୍ରଣଵେନ ତୁ । ସର୍ଵପାପହରା ମୁଦ୍ରା ଵାନପ୍ରସ୍ଥଗୃହସ୍ଥଯୋଃ
ପ୍ରାଣାୟାମର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ମହାପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପାଞ୍ଚ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ନାକର ଟିପ୍ ଚାପି, ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା; ଏହି ମୁଦ୍ରା ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଵାନପ୍ରସ୍ଥ ଦୁଇଁଠି ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
କନିଷ୍ଠାନାମିକାଙ୍ଗୁଷ୍ଠୈର୍ଯତେଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ । ଆପୋ ହି ଷ୍ଠେତି ତିସୃଭିଃ ପ୍ରୋକ୍ଷଣଂ ସ୍ଯାତ୍କୁଶୋଦକୈଃ
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ କନିଠି, ଅନାମିକା ଓ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଚାପିବା; 'ଆପଃ ହି ଷ୍ଠ' ତିନି ଶବ୍ଦରେ କୁଶ ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଋଗନ୍ତେ ମାର୍ଜନଂ କୁର୍ଯାତ୍ପାଦାନ୍ତେ ଵା ସମାହିତଃ । ନଵପ୍ରଣଵଯୁକ୍ତେନ ଆପୋ ହି ଷ୍ଠେତ୍ଯନେନ ତୁ
ଋଗ୍ବେଦ ଶେଷରେ କିମ୍ବା ପାଦ ଶେଷରେ, ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ 'ଆପଃ ହି ଷ୍ଠ' ଏବଂ ନଉ ପ୍ରଣବ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ମାର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ନଶ୍ଯେଦଘଂ ମାର୍ଜନେନ ସଂଵତ୍ସରସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ତତ ଆଚମନଂ କୃତ୍ଵା ସୂର୍ଯଶ୍ଚେତି ପିବେଦପଃ
ମାର୍ଜନ କରିବାରେ ବର୍ଷ ଭରି ସଂଘଟିତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ପରେ ଆଚମନ କରି, 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜଳ ପିବିବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ତଃକରଣସମ୍ଭିନ୍ନଂ ପାପଂ ତସ୍ଯ ଵିନଶ୍ଯତି । ପ୍ରଣଵେନ ଵ୍ଯାହୃତିଭିର୍ଗାଯତ୍ର୍ଯା ପ୍ରଣଵାଦ୍ଯଯା
ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପାପ ପ୍ରଣବ, ବ୍ୟାହୃତି ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଆପୋ ହି ଷ୍ଠେତି ସୂକ୍ତେନ ମାର୍ଜନଂ ଚୈଵ କାରଯେତ୍ । ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ହସ୍ତେ ଜଲଂ ଗୋକର୍ଣଵତ୍କୃତେ
‘ଆପୋ ହିଷ୍ଠ’ ସୂକ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆକାରରେ ଡାହାଣ ହାତରେ ପାଣି ନେଇ ଶୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ନୀତ୍ଵା ତଂ ନାସିକାଗ୍ରଂ ତୁ ଵାମକୁକ୍ଷୌ ସ୍ମରେଦଘମ୍ । ପୁରୁଷଂ କୃଷ୍ଣଵର୍ଣଂ ଚ ଋତଂ ଚେତି ପଠେତ୍ତତଃ
ସେ ପାଣିକୁ ନାକର ଟିପରେ ନେଇ, ପାପକୁ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱର ଉଦରରେ ଭାବନା କରି, ‘ପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଚ ଋତଂ ଚ’ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଦ୍ରୁପଦାଂ ଵା ଋଚଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ଦକ୍ଷନାସାପୁଟେନ ଚ । ଶ୍ଵାସମାର୍ଗେଣ ତଂ ପାପମାନଯେତ୍କରଵାରିଣି
ତାପରେ ଦ୍ରୁପଦା ଋଚା ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଡାହାଣ ନାକର ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ସେ ପାପକୁ ହାତରେ ଧରିଥିବା ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରାଯିବା ଉଚିତ।
ନାଵଲୋକ୍ଯୈଵ ତଦ୍ଵାରି ଵାମଭାଗେଽଶ୍ମନି କ୍ଷିପେତ୍ । ନିଷ୍ପାପଂ ତୁ ଶରୀରଂ ମେ ସଞ୍ଜାତମିତି ଭାଵଯେତ୍
ସେ ପାଣିକୁ ଦେଖିବା ଛାଡି, ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱର ଏକ ପଥରରେ ଫେଙ୍ଗିଦେବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଭାବିବା ଉଚିତ—‘ମୋ ଦେହ ଏବେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।’
ଉତ୍ଥାଯ ତୁ ତତଃ ପାଦୌ ଦ୍ଵୌ ସମୌ ସନ୍ନିଯୋଜଯେତ୍ । ଜଲାଞ୍ଜଲିଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ତର୍ଜନ୍ଯଙ୍ଗୁଷ୍ଠଵର୍ଜିତମ୍
ତାପରେ ଉଠି, ଦୁଇଟି ପାଦକୁ ଏକସାଥି ରଖି, ତର୍ଜନୀ ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ବ୍ୟତୀତ ହାତରେ ପାଣି ନେଇବା ଉଚିତ।
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭାନୁଂ କ୍ଷିପେଦ୍ଵାରି ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଚାଭିମନ୍ତ୍ରିତମ୍ । ତ୍ରିଵାରଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଵିଧିରେଷୋଽର୍ଘ୍ଯମୋଚନେ
ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ର କରିଥିବା ପାଣିକୁ ତିନିଥର ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଭାବରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ତତଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ କୁର୍ଯାଦସାଵାଦିତ୍ଯମନ୍ତ୍ରତଃ । ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ସକୃଦେଵ ସ୍ଯାତ୍ସନ୍ଧ୍ଯଯୋସ୍ତୁ ତ୍ରିଵାରତଃ
ତାପରେ ଆଦିତ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଏହା ଏକଥର, ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ତିନିଥର କରିବା ଉଚିତ।
ଈଷନ୍ନଗ୍ରଃ ପ୍ରଭାତେ ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଦଣ୍ଡଵତ୍ସ୍ଥିତଃ । ଆସନେ ଚୋପଵିଷ୍ଟସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜଃ ସାଯଂ କ୍ଷିପେଦପଃ
ପ୍ରଭାତେ ଅଲ୍ପ ଆଗକୁ ଦଣ୍ଡାକାର ଭାବେ ଦଣ୍ଡାବତ୍ ଦେଖି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସିଧା ଦଣ୍ଡାକାର ଭାବେ ଦଣ୍ଡାବତ୍ ଦେଖି, ସାନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଆସନରେ ବସି, ଦ୍ୱିଜ ଜଳ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ଉଦକଂ ପ୍ରକ୍ଷିପେଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ତତ୍କାରଣମତଃ ଶୃଣୁ । ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯୋ ମହାଵୀରା ମନ୍ଦେହା ନାମ ରାକ୍ଷସାଃ
ଏବେ ଜଳ ଦେବାର କାରଣ ଶୁଣ। ତିରିଶି କୋଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଣ୍ଡେହ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ଅଛନ୍ତି।
କୃତଘ୍ନା ଦାରୁଣା ଘୋରାଃ ସୂର୍ଯମିଚ୍ଛନ୍ତି ଖାଦିତୁମ୍ । ତତୋ ଦେଵଗଣାଃ ସର୍ଵେ ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ସେମାନେ କୃତଘ୍ନ, ନିର୍ଦୟ ଓ ଭୟଙ୍କର, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଭକ୍ଷିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଓ ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ—
ଉପାସତେ ମହାସନ୍ଧ୍ଯାଂ ପ୍ରକ୍ଷିପନ୍ତ୍ଯୁଦକାଞ୍ଜଲିମ୍ । ଦହ୍ଯନ୍ତେ ତେନ ଦୈତ୍ଯାସ୍ତେ ଵଜ୍ରୀଭୂତେନ ଵାରିଣା
ମହାସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୂଜା କରନ୍ତି ଓ ଜଳଞ୍ଜଳି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଜଳ ଅସ୍ତ୍ର ଭଳି ହୋଇ, ସେ ଦେମନମାନେ ଦହିଯାନ୍ତି।
ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାଦ୍ଵିପ୍ରାଃ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ନିତ୍ଯମୁପାସତେ । ମହାପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ଜନନଂ ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନମୀରିତମ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାବରେ କହାଯାଇଛି।
ଅର୍ଘ୍ଯାଙ୍ଗଭୂତମନ୍ତ୍ରୋଽଯଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଶୃଣୁ ନାରଦ । ଯଦୁଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେଣ ସାଙ୍ଗଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଫଲଂ ଭଵେତ୍
ଅର୍ଘ୍ୟର ଅଂଶ ଭାବରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର କୁହାଯାଏ, ନାରଦ ଶୁଣ। ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ଫଳ ମିଳେ।
ସୋଽହମର୍କୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ ଜ୍ଯୋତିରାତ୍ମା ଜ୍ଯୋତିରହଂ ଶିଵଃ । ଆତ୍ମଜ୍ଯୋତିରହଂ ଶୁକ୍ଲଃ ସର୍ଵଜ୍ଯୋତୀ ରସୋଽସ୍ମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ସେ, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମୁଁ ଆତ୍ମାର ଆଲୋକ, ମୁଁ ଶିବ, ମୁଁ ଆତ୍ମାର ଆଲୋକ, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ରସ।
ଆଗଚ୍ଛ ଵରଦେ ଦେଵି ଗାଯତ୍ରି ବ୍ରହ୍ମରୂପିଣି । ଜପାନୁଷ୍ଠାନସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ହୃଦଯଂ ମମ
ଆସ, ଦାନଦାତ୍ରୀ ଦେବୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ବ୍ରହ୍ମର ରୂପା। ଜପ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ, ମୋ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କର।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଦେଵି ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ପୁନରାଗମନାଯ ଚ । ଅର୍ଘ୍ଯେଷୁ ଦେଵି ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ହୃଦଯଂ ମମ
ଉଠ, ଦେବୀ, ଯିବାକୁ ହେବ, ପୁନଃ ଆସିବାକୁ ହେବ। ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବାବେଳେ, ମୋ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେବୀ, ଯିବାକୁ ହେବ।
ତତଃ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଥଲେ ନୈଜମାସନଂ ସ୍ଥାପଯେଦ୍ବୁଧଃ । ତତ୍ରାରୁହ୍ଯ ଜପେତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ଗାଯତ୍ରୀଂ ଵେଦମାତରମ୍
ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ଆସନ ରଖିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ବସି, ବେଦମାତା ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ଅତ୍ରୈଵ ଖେଚରୀ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରାଣାଯାମୋତ୍ତରଂ ମୁନେ । ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ଯାଵିଧାନେ ଚ କୀର୍ତିତା ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ
ଏଠାରେ, ମୁନି, ଖେଚରୀ ମୁଦ୍ରା ଯାହା ପ୍ରାଣାୟାମଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧ୍ୟାର ବିଧି ବିବରଣା କରାଯାଇଛି, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତନ୍ନାମାର୍ଥଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସାଦରଂ ଶୃଣୁ ନାରଦ । ଚିତ୍ତଂ ଚରତି ଖେ ଯସ୍ମାଜ୍ଜିହ୍ଵା ଚରତି ଖେ ଗତା
ଏହାର ନାମର ଅର୍ଥ ମୁଁ ସାଦରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ନାରଦ, ଆପଣ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତୁ। ମନ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବାରୁ ଏବଂ ଜିହ୍ବା ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବାରୁ ଏହି ନାମ ହୋଇଛି।
ଭ୍ରୁଵୋରନ୍ତର୍ଗତା ଦୃଷ୍ଟିର୍ମୁଦ୍ରା ଭଵତି ଖେଚରୀ । ନ ଚାସନଂ ସିଦ୍ଧସମଂ ନ କୁମ୍ଭସଦୃଶୋଽନିଲଃ
ଭୂରୁ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଷ୍ଟି ଅଟୁଟ ରଖିଲେ ଏହି ମୁଦ୍ରାକୁ ଖେଚରୀ ମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଏ। କୌଣସି ଆସନ ସିଦ୍ଧାସନ ସମାନ ନୁହେଁ, ଏବଂ କୌଣସି ଶ୍ୱାସରୋଧ କୁମ୍ଭକ ସମାନ ନୁହେଁ।
ନ ଖେଚରୀସମା ମୁଦ୍ରା ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଚ ନାରଦ । ଘଣ୍ଟାଵତ୍ପଣଵୋଚ୍ଚାରାଦ୍ଵାଯୁଂ ନିର୍ଜିତ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ
ନାରଦ, ଖେଚରୀ ମୁଦ୍ରା ସମାନ ମୁଦ୍ରା କୌଣସି ନାହିଁ, ଏହା ସତ୍ୟ। ଘଣ୍ଟା କିମ୍ବା ପଣବ ଶବ୍ଦରେ ଯେପରି ବାୟୁକୁ ଅଧିନ କରାଯାଏ, ସେପରି ଉଦ୍ୟମ କରି ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା।
ସ୍ଥିରାସନେ ସ୍ଥିରୋ ଭୂତ୍ଵା ନିରହଙ୍କାରନିର୍ମମଃ । ଲକ୍ଷଣଂ ନାରଦ ମୁନେ ଶୃଣୁ ସିଦ୍ଧାସନସ୍ଯ ଚ
ସ୍ଥିର ଆସନରେ ବସି, ଅହଂକାର ଓ ମମତା ଛାଡି, ନାରଦ ମୁନି, ଆପଣ ସିଦ୍ଧାସନର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଯୋନିସ୍ଥାନକମଙ୍ଘ୍ରିମୂଲଘଟିତଂ କୃତ୍ଵା ଦୃଢଂ ଵିନ୍ଯସେ- ନ୍ମେଢ୍ରେ ପାଦମଥୈକମେଵ ହୃଦଯଂ କୃତ୍ଵା ସମଂ ଵିଗ୍ରହମ୍ । ସ୍ଥାଣୁଃ ସଂଯମିତେନ୍ଦ୍ରିଯୋଽଚଲଦୃଶା ପଶ୍ଯନ୍ଭ୍ରୁଵୋରନ୍ତରଂ ତିଷ୍ଠତ୍ଯେତଦତୀଵ ଯୋଗିସୁଖଦଂ ସିଦ୍ଧାସନଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ
ଯୋନିସ୍ଥାନରେ ଗୋଡ଼ର ତଳ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରଖି, ମେଢ଼ରେ ଅନ୍ୟ ଗୋଡ଼ ରଖି, ଶରୀରକୁ ସମାନ ଏବଂ ହୃଦୟକୁ ଅଟୁଟ ରଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଭୂରୁ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଷ୍ଟି ଅଟୁଟ ରଖି ଯୋଗୀ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଥାଏ—ଏହି ଆସନ ଯୋଗୀମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି, ଏହାକୁ ସିଦ୍ଧାସନ କୁହାଯାଏ।
ଆଯାତୁ ଵରଦା ଦେଵୀ ଅକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ମିତମ୍ । ଗାଯତ୍ରୀ ଛନ୍ଦସାଂ ମାତରିଦଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜୁଷସ୍ଵ ମେ
ବରଦା ଦେବୀ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ସମାନ ଦେବୀ, ଏଠାରେ ଆସନ୍ତୁ। ଚ୍ଛନ୍ଦମାନଙ୍କର ମା ଗାୟତ୍ରୀ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ଯଦହ୍ନା କୁରୁତେ ପାପଂ ତଦହ୍ନା ପ୍ରତିମୁଚ୍ଯତେ । ଯଦ୍ରାତ୍ର୍ଯା କୁରୁତେ ପାପଂ ତଦ୍ରାତ୍ର୍ଯା ପ୍ରତିମୁଚ୍ଯତେ
ଦିନରେ ଯେଉଁ ପାପ କରାଯାଏ, ସେହି ଦିନରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ରାତିରେ ଯେଉଁ ପାପ କରାଯାଏ, ସେହି ରାତିରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।