ପୀଡଯେଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଂ ନାଡୀମଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ତଥୋତ୍ତରାମ୍ । କନିଷ୍ଠାନାମିକାଭ୍ଯାଂ ତୁ ମଧ୍ଯମାଂ ତର୍ଜନୀଂ ତ୍ଯଜେତ୍
ଡାହାଣ ନାଡ଼ୀକୁ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଚାପିବା, ବାମ ନାଡ଼ୀକୁ କନିଠି ଓ ଅନାମିକା ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଚାପିବା; ମଧ୍ୟମା ଓ ତର୍ଜନୀ ଆଙ୍ଗୁଳିକୁ ଛାଡ଼ି ଦେବା।
ରେଚକ: ପୂରକଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଣାଯାମୋଽଥ କୁମ୍ଭକ: । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଯୋଗିଭିର୍ଯତମାନସୈ:
ପ୍ରାଣାୟାମରେ ପ୍ରଥମେ ବାହାର କରିବା, ପରେ ଭରିବା, ତାପରେ କୁମ୍ଭକ କରିବା; ଏହିପରି ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ କୁମ୍ଭକକୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯୋଗୀମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
ରେଚକଃ ସୃଜତେ ଵାଯୁଂ ପୂରକଃ ପୂରଯେତ୍ତୁ ତମ୍ । ସାମ୍ଯେନ ସଂସ୍ଥିତିର୍ଯତ୍ତତ୍କୁମ୍ଭକଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ବାହାର କରିବାରେ ପ୍ରାଣ ବାହାରିଯାଏ, ଭରିବାରେ ପ୍ରାଣ ଭରିଯାଏ; ଦୁଇଟିର ସମତା ଅବସ୍ଥାକୁ କୁମ୍ଭକ କୁହାଯାଏ।
ନୀଲୋତ୍ପଲଦଲଶ୍ଯାମଂ ନାଭିମଧ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ମହାତ୍ମାନଂ ପୂରକେ ଚିନ୍ତଯେଦ୍ଧରିମ୍
ପ୍ରାଣ ଭରିବା ବେଳେ, ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ପତ୍ର ପରି ଶ୍ୟାମ ଚତୁର୍ଭୁଜ ମହାତ୍ମା ହରିଙ୍କୁ ନାଭି ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
କୁମ୍ଭକେ ତୁ ହୃଦି ସ୍ଥାନେ ଧ୍ଯାଯେତ୍ତୁ କମଲାସନମ୍ । ପ୍ରଜାପତିଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ପିତାମହମ୍
କୁମ୍ଭକ ବେଳେ, ହୃଦୟରେ କମଳାସନ ରହିଥିବା, ପ୍ରଜାପତି, ଜଗନ୍ନାଥ, ଚତୁର୍ମୁଖ ପିତାମହଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ରେଚକେ ଶଙ୍କରଂ ଧ୍ଯାଯେଲ୍ଲଲାଟସ୍ଥଂ ମହେଶ୍ଵରମ୍ । ଶୁଦ୍ଧସ୍ଫଟିକସଂକାଶଂ ନିର୍ମଲଂ ପାପନାଶନମ୍
ବାହାର କରିବା ବେଳେ, ଲଳାଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହେଶ୍ୱର ଶଙ୍କରଙ୍କୁ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଚମକୁଥିବା, ନିର୍ମଳ ଓ ପାପ ନାଶକ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ପୂରକେ ଵିଷ୍ଣୁସାଯୁଜ୍ଯଂ କୁମ୍ଭକେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଗତିମ୍ । ରେଚକେନ ତୃତୀଯଂ ତୁ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦୀଶ୍ଵରଂ ପରମ୍
ପ୍ରାଣ ଭରିବାରେ ବିଷ୍ଣୁ ସାୟୁଜ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ; କୁମ୍ଭକରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତି; ବାହାର କରିବାରେ ତୃତୀୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ପୌରାଣାଚମନାଦ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ । ଶ୍ରୌତମାଚମନାଦ୍ଯଂ ଚ ଶୃଣୁ ପାପାପହଂ ମୁନେ
ପୁରାତନ ଆଚମନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି, ଦେବର୍ଷି ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବେ ପାପ ନାଶକ ଶ୍ରୌତ ଆଚମନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶୁଣ, ମୁନି।
ପ୍ରଣଵଂ ପୂର୍ଵମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଗାଯତ୍ରୀଂ ତୁ ତଦିତ୍ଯୃଚମ୍ । ପାଦାଦୌ ଵ୍ଯାହୃତୀସ୍ତିସ୍ରଃ ଶ୍ରୌତାଚମନମୁଚ୍ଯତେ
ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ, ପରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ 'ଆପଃ ହି ଷ୍ଠ' ଋଚ୍ଚ; ପଦ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ତିନି ବ୍ୟାହୃତି; ଏହିପରି ଶ୍ରୌତ ଆଚମନ କୁହାଯାଏ।
ଗାଯତ୍ରୀଂ ଶିରସା ସାର୍ଧଂ ଜପେଦ୍ଵ୍ଯାହୃତିପୂର୍ଵିକାମ୍ । ପ୍ରତିପ୍ରଣଵସଂଯୁକ୍ତାଂ ତ୍ରିତଯଂ ପ୍ରାଣସଂଯମଃ
ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶିରସ୍ ସହିତ, ବ୍ୟାହୃତି ପୂର୍ବକ, ପ୍ରତି ପ୍ରଣବ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବରେ, ତିନିଥର ପ୍ରାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
(ସଲକ୍ଷଣଂ ତୁ ପ୍ରାଣାନାମାଯାମଂ କୀର୍ତ୍ଯତେଽଧୁନା । ନାନାପାପୈକଶମନଂ ମହାପୁଣ୍ଯଫଲପ୍ରଦମ୍ ॥) ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲୀଭିର୍ନାସାଗ୍ରଂ ପୀଡଯେତ୍ପ୍ରଣଵେନ ତୁ । ସର୍ଵପାପହରା ମୁଦ୍ରା ଵାନପ୍ରସ୍ଥଗୃହସ୍ଥଯୋଃ
ପ୍ରାଣାୟାମର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ମହାପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପାଞ୍ଚ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ନାକର ଟିପ୍ ଚାପି, ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା; ଏହି ମୁଦ୍ରା ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଵାନପ୍ରସ୍ଥ ଦୁଇଁଠି ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
କନିଷ୍ଠାନାମିକାଙ୍ଗୁଷ୍ଠୈର୍ଯତେଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ । ଆପୋ ହି ଷ୍ଠେତି ତିସୃଭିଃ ପ୍ରୋକ୍ଷଣଂ ସ୍ଯାତ୍କୁଶୋଦକୈଃ
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ କନିଠି, ଅନାମିକା ଓ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଚାପିବା; 'ଆପଃ ହି ଷ୍ଠ' ତିନି ଶବ୍ଦରେ କୁଶ ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଋଗନ୍ତେ ମାର୍ଜନଂ କୁର୍ଯାତ୍ପାଦାନ୍ତେ ଵା ସମାହିତଃ । ନଵପ୍ରଣଵଯୁକ୍ତେନ ଆପୋ ହି ଷ୍ଠେତ୍ଯନେନ ତୁ
ଋଗ୍ବେଦ ଶେଷରେ କିମ୍ବା ପାଦ ଶେଷରେ, ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ 'ଆପଃ ହି ଷ୍ଠ' ଏବଂ ନଉ ପ୍ରଣବ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ମାର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ନଶ୍ଯେଦଘଂ ମାର୍ଜନେନ ସଂଵତ୍ସରସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ତତ ଆଚମନଂ କୃତ୍ଵା ସୂର୍ଯଶ୍ଚେତି ପିବେଦପଃ
ମାର୍ଜନ କରିବାରେ ବର୍ଷ ଭରି ସଂଘଟିତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ପରେ ଆଚମନ କରି, 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜଳ ପିବିବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ତଃକରଣସମ୍ଭିନ୍ନଂ ପାପଂ ତସ୍ଯ ଵିନଶ୍ଯତି । ପ୍ରଣଵେନ ଵ୍ଯାହୃତିଭିର୍ଗାଯତ୍ର୍ଯା ପ୍ରଣଵାଦ୍ଯଯା
ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପାପ ପ୍ରଣବ, ବ୍ୟାହୃତି ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଆପୋ ହି ଷ୍ଠେତି ସୂକ୍ତେନ ମାର୍ଜନଂ ଚୈଵ କାରଯେତ୍ । ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ହସ୍ତେ ଜଲଂ ଗୋକର୍ଣଵତ୍କୃତେ
‘ଆପୋ ହିଷ୍ଠ’ ସୂକ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆକାରରେ ଡାହାଣ ହାତରେ ପାଣି ନେଇ ଶୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ନୀତ୍ଵା ତଂ ନାସିକାଗ୍ରଂ ତୁ ଵାମକୁକ୍ଷୌ ସ୍ମରେଦଘମ୍ । ପୁରୁଷଂ କୃଷ୍ଣଵର୍ଣଂ ଚ ଋତଂ ଚେତି ପଠେତ୍ତତଃ
ସେ ପାଣିକୁ ନାକର ଟିପରେ ନେଇ, ପାପକୁ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱର ଉଦରରେ ଭାବନା କରି, ‘ପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଚ ଋତଂ ଚ’ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଦ୍ରୁପଦାଂ ଵା ଋଚଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ଦକ୍ଷନାସାପୁଟେନ ଚ । ଶ୍ଵାସମାର୍ଗେଣ ତଂ ପାପମାନଯେତ୍କରଵାରିଣି
ତାପରେ ଦ୍ରୁପଦା ଋଚା ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଡାହାଣ ନାକର ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ସେ ପାପକୁ ହାତରେ ଧରିଥିବା ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରାଯିବା ଉଚିତ।
ନାଵଲୋକ୍ଯୈଵ ତଦ୍ଵାରି ଵାମଭାଗେଽଶ୍ମନି କ୍ଷିପେତ୍ । ନିଷ୍ପାପଂ ତୁ ଶରୀରଂ ମେ ସଞ୍ଜାତମିତି ଭାଵଯେତ୍
ସେ ପାଣିକୁ ଦେଖିବା ଛାଡି, ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱର ଏକ ପଥରରେ ଫେଙ୍ଗିଦେବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଭାବିବା ଉଚିତ—‘ମୋ ଦେହ ଏବେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।’
ଉତ୍ଥାଯ ତୁ ତତଃ ପାଦୌ ଦ୍ଵୌ ସମୌ ସନ୍ନିଯୋଜଯେତ୍ । ଜଲାଞ୍ଜଲିଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ତର୍ଜନ୍ଯଙ୍ଗୁଷ୍ଠଵର୍ଜିତମ୍
ତାପରେ ଉଠି, ଦୁଇଟି ପାଦକୁ ଏକସାଥି ରଖି, ତର୍ଜନୀ ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ବ୍ୟତୀତ ହାତରେ ପାଣି ନେଇବା ଉଚିତ।
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭାନୁଂ କ୍ଷିପେଦ୍ଵାରି ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଚାଭିମନ୍ତ୍ରିତମ୍ । ତ୍ରିଵାରଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଵିଧିରେଷୋଽର୍ଘ୍ଯମୋଚନେ
ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ର କରିଥିବା ପାଣିକୁ ତିନିଥର ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଭାବରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ତତଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ କୁର୍ଯାଦସାଵାଦିତ୍ଯମନ୍ତ୍ରତଃ । ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ସକୃଦେଵ ସ୍ଯାତ୍ସନ୍ଧ୍ଯଯୋସ୍ତୁ ତ୍ରିଵାରତଃ
ତାପରେ ଆଦିତ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଏହା ଏକଥର, ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ତିନିଥର କରିବା ଉଚିତ।
ଈଷନ୍ନଗ୍ରଃ ପ୍ରଭାତେ ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଦଣ୍ଡଵତ୍ସ୍ଥିତଃ । ଆସନେ ଚୋପଵିଷ୍ଟସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜଃ ସାଯଂ କ୍ଷିପେଦପଃ
ପ୍ରଭାତେ ଅଲ୍ପ ଆଗକୁ ଦଣ୍ଡାକାର ଭାବେ ଦଣ୍ଡାବତ୍ ଦେଖି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସିଧା ଦଣ୍ଡାକାର ଭାବେ ଦଣ୍ଡାବତ୍ ଦେଖି, ସାନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଆସନରେ ବସି, ଦ୍ୱିଜ ଜଳ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ଉଦକଂ ପ୍ରକ୍ଷିପେଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ତତ୍କାରଣମତଃ ଶୃଣୁ । ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯୋ ମହାଵୀରା ମନ୍ଦେହା ନାମ ରାକ୍ଷସାଃ
ଏବେ ଜଳ ଦେବାର କାରଣ ଶୁଣ। ତିରିଶି କୋଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଣ୍ଡେହ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ଅଛନ୍ତି।
କୃତଘ୍ନା ଦାରୁଣା ଘୋରାଃ ସୂର୍ଯମିଚ୍ଛନ୍ତି ଖାଦିତୁମ୍ । ତତୋ ଦେଵଗଣାଃ ସର୍ଵେ ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ସେମାନେ କୃତଘ୍ନ, ନିର୍ଦୟ ଓ ଭୟଙ୍କର, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଭକ୍ଷିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଓ ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ—
ଉପାସତେ ମହାସନ୍ଧ୍ଯାଂ ପ୍ରକ୍ଷିପନ୍ତ୍ଯୁଦକାଞ୍ଜଲିମ୍ । ଦହ୍ଯନ୍ତେ ତେନ ଦୈତ୍ଯାସ୍ତେ ଵଜ୍ରୀଭୂତେନ ଵାରିଣା
ମହାସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୂଜା କରନ୍ତି ଓ ଜଳଞ୍ଜଳି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଜଳ ଅସ୍ତ୍ର ଭଳି ହୋଇ, ସେ ଦେମନମାନେ ଦହିଯାନ୍ତି।
ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାଦ୍ଵିପ୍ରାଃ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ନିତ୍ଯମୁପାସତେ । ମହାପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ଜନନଂ ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନମୀରିତମ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାବରେ କହାଯାଇଛି।
ଅର୍ଘ୍ଯାଙ୍ଗଭୂତମନ୍ତ୍ରୋଽଯଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଶୃଣୁ ନାରଦ । ଯଦୁଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେଣ ସାଙ୍ଗଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଫଲଂ ଭଵେତ୍
ଅର୍ଘ୍ୟର ଅଂଶ ଭାବରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର କୁହାଯାଏ, ନାରଦ ଶୁଣ। ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ଫଳ ମିଳେ।
ସୋଽହମର୍କୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ ଜ୍ଯୋତିରାତ୍ମା ଜ୍ଯୋତିରହଂ ଶିଵଃ । ଆତ୍ମଜ୍ଯୋତିରହଂ ଶୁକ୍ଲଃ ସର୍ଵଜ୍ଯୋତୀ ରସୋଽସ୍ମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ସେ, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମୁଁ ଆତ୍ମାର ଆଲୋକ, ମୁଁ ଶିବ, ମୁଁ ଆତ୍ମାର ଆଲୋକ, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ରସ।
ଆଗଚ୍ଛ ଵରଦେ ଦେଵି ଗାଯତ୍ରି ବ୍ରହ୍ମରୂପିଣି । ଜପାନୁଷ୍ଠାନସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ହୃଦଯଂ ମମ
ଆସ, ଦାନଦାତ୍ରୀ ଦେବୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ବ୍ରହ୍ମର ରୂପା। ଜପ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ, ମୋ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କର।