ହୃଷୀକେଶଃ ପଦ୍ମନାଭୋ ଦାମୋଦର ଅତଃ ପରମ୍ । ସଙ୍କର୍ଷଣୋ ଵାସୁଦେଵଃ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନୋଽପ୍ଯନିରୁଦ୍ଧକଃ
ହୃଷୀକେଶ, ପଦ୍ମନାଭ, ଦାମୋଦର, ସଂକର୍ଷଣ, ବାସୁଦେବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ।
ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଧୋକ୍ଷଜୌ ଚ ନାରସିଂହୋଽପ୍ଯୁତସ୍ତଥା । ଜନାର୍ଦନ ଉପେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ହରିଃ କୃଷ୍ଣୋଽନ୍ତିମସ୍ତଥା
ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଅଧୋକ୍ଷଜ, ନୃସିଂହ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ହରି, ଏବଂ ଶେଷରେ କୃଷ୍ଣ।
ଓଁକାରପୂର୍ଵକଂ ନାମ ଚତୁର୍ଵିଂଶତିସଙ୍ଖ୍ଯଯା । ସ୍ଵାହାନ୍ତୈଃ ପ୍ରାଶଯେଦ୍ଵାରି ନମୋଽନ୍ତୈଃ ସ୍ପର୍ଶଯେତ୍ତଥା
ଓଁ ଲଗାଇ, ଚବିଶଟି ନାମ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; 'ସ୍ୱାହା' ଶେଷରେ ଜଳ ପିଇବା ଓ 'ନମୋ' ଶେଷରେ ଛୁଇଁବା ଦରକାର।
କେଶଵାଦିତ୍ରିଭିଃ ପୀତ୍ଵା ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରକ୍ଷାଲଯେତ୍କରୌ । ମୁଖଂ ପ୍ରକ୍ଷାଲଯେଦ୍ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମୁନ୍ମାର୍ଜନଂ ତଥା
କେଶବ ଆଦି ତିନିଟି ନାମରେ ଜଳ ପିଇ, ଦୁଇଟି ନାମରେ ହାତ ପରିଷ୍କାର କରିବା; ଦୁଇଟି ନାମରେ ମୁଖ ପରିଷ୍କାର କରିବା; ଦୁଇଟି ନାମରେ ଉନ୍ମାର୍ଜନ କରିବା।
ଏକେନ ପାଣିଂ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ପାଦାଵପି ଶିରୋଽପି ଚ । ସଙ୍କର୍ଷଣାଦିଦେଵାନାଂ ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗାନି ସଂସ୍ପୃଶେତ୍
ଏକ ନାମରେ ହାତ, ପାଦ ଓ ମୁଣ୍ଡ ପରିଷ୍କାର କରି, ସଂକର୍ଷଣ ଆଦି ଦ୍ଵାଦଶ ଦେବତାଙ୍କ ନାମରେ ଦ୍ଵାଦଶ ଅଙ୍ଗ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ।
ଦକ୍ଷିଣେନୋଦକଂ ପୀତ୍ଵା ଵାମେନ ସଂସ୍ପୃଶେଦ୍ବୁଧ: । ତାଵନ୍ନ ଶୁଧ୍ଯତେ ତୋଯଂ ଯାଵଦ୍ଵାମେନ ନ ସ୍ପୃଶେତ୍
ଡାହାଣ ହାତରେ ଜଳ ପିଇ, ବାମ ହାତରେ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ; ବାମ ହାତରେ ଛୁଇଁନାହିଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ପରିଷ୍କାର ହୁଏ ନାହିଁ।
ଗୋକର୍ଣାକୃତିହସ୍ତେନ ମାଷମାତ୍ରଂ ଜଲଂ ପିବେତ୍ । ତତୋ ନ୍ଯୂନାଧିକଂ ପୀତ୍ଵା ସୁରାପାଯୀ ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ
ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆକୃତିର ହାତରେ ଏକ ମାଷ ମାତ୍ର ଜଳ ପିବିବା ଉଚିତ। ଏହାଠାରୁ କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି ପିଲେ, ଦ୍ୱିଜ ଜଣେ ମଦ୍ୟପାନ କରିଥିବା ପରି ଦୋଷୀ ହେବେ।
ସଂହତାଙ୍ଗୁଲିନା ତୋଯଂ ପାଣିନା ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ । ମୁକ୍ତାଙ୍ଗୁଷ୍ଠକନିଷ୍ଠାଭ୍ଯାଂ ଶେଷେଣାଚମନଂ ଵିଦୁଃ
ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଳିକୁ ଏକସାଥିରେ ରଖି, ଡାହାଣ ହାତରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ କନିଠି ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଆଚମନ କରିବା ନିୟମ।
ପ୍ରାଣାଯାମଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣଵସ୍ମୃତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଗାଯତ୍ରୀଂ ଶିରସା ସାର୍ଧଂ ତୁରୀଯପଦସଂଯୁତାମ୍
ପ୍ରଣବ ମନନ ସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ତାର ଶିରସ୍ ଓ ଚତୁର୍ଥ ପଦ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଦକ୍ଷିଣେ ରେଚଯେଦ୍ଵାଯୁଂ ଵାମେନ ପୂରିତୋଦରମ୍ । କୁମ୍ଭେନ ଧାରଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣାଯାମଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧା:
ଡାହାଣ ନାକରେ ପ୍ରାଣ ବାହାର କରି, ବାମ ନାକରେ ଉଡ଼ାର ଭରିବା; ପରେ କୁମ୍ଭକ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାଣକୁ ଧରିବା; ଏହିପରି ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଜାଣିଛନ୍ତି।
ପୀଡଯେଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଂ ନାଡୀମଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ତଥୋତ୍ତରାମ୍ । କନିଷ୍ଠାନାମିକାଭ୍ଯାଂ ତୁ ମଧ୍ଯମାଂ ତର୍ଜନୀଂ ତ୍ଯଜେତ୍
ଡାହାଣ ନାଡ଼ୀକୁ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଚାପିବା, ବାମ ନାଡ଼ୀକୁ କନିଠି ଓ ଅନାମିକା ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଚାପିବା; ମଧ୍ୟମା ଓ ତର୍ଜନୀ ଆଙ୍ଗୁଳିକୁ ଛାଡ଼ି ଦେବା।
ରେଚକ: ପୂରକଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଣାଯାମୋଽଥ କୁମ୍ଭକ: । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଯୋଗିଭିର୍ଯତମାନସୈ:
ପ୍ରାଣାୟାମରେ ପ୍ରଥମେ ବାହାର କରିବା, ପରେ ଭରିବା, ତାପରେ କୁମ୍ଭକ କରିବା; ଏହିପରି ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ କୁମ୍ଭକକୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯୋଗୀମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
ରେଚକଃ ସୃଜତେ ଵାଯୁଂ ପୂରକଃ ପୂରଯେତ୍ତୁ ତମ୍ । ସାମ୍ଯେନ ସଂସ୍ଥିତିର୍ଯତ୍ତତ୍କୁମ୍ଭକଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ବାହାର କରିବାରେ ପ୍ରାଣ ବାହାରିଯାଏ, ଭରିବାରେ ପ୍ରାଣ ଭରିଯାଏ; ଦୁଇଟିର ସମତା ଅବସ୍ଥାକୁ କୁମ୍ଭକ କୁହାଯାଏ।
ନୀଲୋତ୍ପଲଦଲଶ୍ଯାମଂ ନାଭିମଧ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ମହାତ୍ମାନଂ ପୂରକେ ଚିନ୍ତଯେଦ୍ଧରିମ୍
ପ୍ରାଣ ଭରିବା ବେଳେ, ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ପତ୍ର ପରି ଶ୍ୟାମ ଚତୁର୍ଭୁଜ ମହାତ୍ମା ହରିଙ୍କୁ ନାଭି ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
କୁମ୍ଭକେ ତୁ ହୃଦି ସ୍ଥାନେ ଧ୍ଯାଯେତ୍ତୁ କମଲାସନମ୍ । ପ୍ରଜାପତିଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ପିତାମହମ୍
କୁମ୍ଭକ ବେଳେ, ହୃଦୟରେ କମଳାସନ ରହିଥିବା, ପ୍ରଜାପତି, ଜଗନ୍ନାଥ, ଚତୁର୍ମୁଖ ପିତାମହଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ରେଚକେ ଶଙ୍କରଂ ଧ୍ଯାଯେଲ୍ଲଲାଟସ୍ଥଂ ମହେଶ୍ଵରମ୍ । ଶୁଦ୍ଧସ୍ଫଟିକସଂକାଶଂ ନିର୍ମଲଂ ପାପନାଶନମ୍
ବାହାର କରିବା ବେଳେ, ଲଳାଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହେଶ୍ୱର ଶଙ୍କରଙ୍କୁ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଚମକୁଥିବା, ନିର୍ମଳ ଓ ପାପ ନାଶକ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ପୂରକେ ଵିଷ୍ଣୁସାଯୁଜ୍ଯଂ କୁମ୍ଭକେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଗତିମ୍ । ରେଚକେନ ତୃତୀଯଂ ତୁ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦୀଶ୍ଵରଂ ପରମ୍
ପ୍ରାଣ ଭରିବାରେ ବିଷ୍ଣୁ ସାୟୁଜ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ; କୁମ୍ଭକରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତି; ବାହାର କରିବାରେ ତୃତୀୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ପୌରାଣାଚମନାଦ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ । ଶ୍ରୌତମାଚମନାଦ୍ଯଂ ଚ ଶୃଣୁ ପାପାପହଂ ମୁନେ
ପୁରାତନ ଆଚମନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି, ଦେବର୍ଷି ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବେ ପାପ ନାଶକ ଶ୍ରୌତ ଆଚମନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶୁଣ, ମୁନି।
ପ୍ରଣଵଂ ପୂର୍ଵମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଗାଯତ୍ରୀଂ ତୁ ତଦିତ୍ଯୃଚମ୍ । ପାଦାଦୌ ଵ୍ଯାହୃତୀସ୍ତିସ୍ରଃ ଶ୍ରୌତାଚମନମୁଚ୍ଯତେ
ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ, ପରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ 'ଆପଃ ହି ଷ୍ଠ' ଋଚ୍ଚ; ପଦ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ତିନି ବ୍ୟାହୃତି; ଏହିପରି ଶ୍ରୌତ ଆଚମନ କୁହାଯାଏ।
ଗାଯତ୍ରୀଂ ଶିରସା ସାର୍ଧଂ ଜପେଦ୍ଵ୍ଯାହୃତିପୂର୍ଵିକାମ୍ । ପ୍ରତିପ୍ରଣଵସଂଯୁକ୍ତାଂ ତ୍ରିତଯଂ ପ୍ରାଣସଂଯମଃ
ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶିରସ୍ ସହିତ, ବ୍ୟାହୃତି ପୂର୍ବକ, ପ୍ରତି ପ୍ରଣବ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବରେ, ତିନିଥର ପ୍ରାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
(ସଲକ୍ଷଣଂ ତୁ ପ୍ରାଣାନାମାଯାମଂ କୀର୍ତ୍ଯତେଽଧୁନା । ନାନାପାପୈକଶମନଂ ମହାପୁଣ୍ଯଫଲପ୍ରଦମ୍ ॥) ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲୀଭିର୍ନାସାଗ୍ରଂ ପୀଡଯେତ୍ପ୍ରଣଵେନ ତୁ । ସର୍ଵପାପହରା ମୁଦ୍ରା ଵାନପ୍ରସ୍ଥଗୃହସ୍ଥଯୋଃ
ପ୍ରାଣାୟାମର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ମହାପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପାଞ୍ଚ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ନାକର ଟିପ୍ ଚାପି, ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା; ଏହି ମୁଦ୍ରା ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଵାନପ୍ରସ୍ଥ ଦୁଇଁଠି ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
କନିଷ୍ଠାନାମିକାଙ୍ଗୁଷ୍ଠୈର୍ଯତେଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ । ଆପୋ ହି ଷ୍ଠେତି ତିସୃଭିଃ ପ୍ରୋକ୍ଷଣଂ ସ୍ଯାତ୍କୁଶୋଦକୈଃ
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ କନିଠି, ଅନାମିକା ଓ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଚାପିବା; 'ଆପଃ ହି ଷ୍ଠ' ତିନି ଶବ୍ଦରେ କୁଶ ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଋଗନ୍ତେ ମାର୍ଜନଂ କୁର୍ଯାତ୍ପାଦାନ୍ତେ ଵା ସମାହିତଃ । ନଵପ୍ରଣଵଯୁକ୍ତେନ ଆପୋ ହି ଷ୍ଠେତ୍ଯନେନ ତୁ
ଋଗ୍ବେଦ ଶେଷରେ କିମ୍ବା ପାଦ ଶେଷରେ, ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ 'ଆପଃ ହି ଷ୍ଠ' ଏବଂ ନଉ ପ୍ରଣବ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ମାର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ନଶ୍ଯେଦଘଂ ମାର୍ଜନେନ ସଂଵତ୍ସରସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ତତ ଆଚମନଂ କୃତ୍ଵା ସୂର୍ଯଶ୍ଚେତି ପିବେଦପଃ
ମାର୍ଜନ କରିବାରେ ବର୍ଷ ଭରି ସଂଘଟିତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ପରେ ଆଚମନ କରି, 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜଳ ପିବିବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ତଃକରଣସମ୍ଭିନ୍ନଂ ପାପଂ ତସ୍ଯ ଵିନଶ୍ଯତି । ପ୍ରଣଵେନ ଵ୍ଯାହୃତିଭିର୍ଗାଯତ୍ର୍ଯା ପ୍ରଣଵାଦ୍ଯଯା
ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପାପ ପ୍ରଣବ, ବ୍ୟାହୃତି ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଆପୋ ହି ଷ୍ଠେତି ସୂକ୍ତେନ ମାର୍ଜନଂ ଚୈଵ କାରଯେତ୍ । ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ହସ୍ତେ ଜଲଂ ଗୋକର୍ଣଵତ୍କୃତେ
‘ଆପୋ ହିଷ୍ଠ’ ସୂକ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆକାରରେ ଡାହାଣ ହାତରେ ପାଣି ନେଇ ଶୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ନୀତ୍ଵା ତଂ ନାସିକାଗ୍ରଂ ତୁ ଵାମକୁକ୍ଷୌ ସ୍ମରେଦଘମ୍ । ପୁରୁଷଂ କୃଷ୍ଣଵର୍ଣଂ ଚ ଋତଂ ଚେତି ପଠେତ୍ତତଃ
ସେ ପାଣିକୁ ନାକର ଟିପରେ ନେଇ, ପାପକୁ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱର ଉଦରରେ ଭାବନା କରି, ‘ପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଚ ଋତଂ ଚ’ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଦ୍ରୁପଦାଂ ଵା ଋଚଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ଦକ୍ଷନାସାପୁଟେନ ଚ । ଶ୍ଵାସମାର୍ଗେଣ ତଂ ପାପମାନଯେତ୍କରଵାରିଣି
ତାପରେ ଦ୍ରୁପଦା ଋଚା ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଡାହାଣ ନାକର ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ସେ ପାପକୁ ହାତରେ ଧରିଥିବା ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରାଯିବା ଉଚିତ।
ନାଵଲୋକ୍ଯୈଵ ତଦ୍ଵାରି ଵାମଭାଗେଽଶ୍ମନି କ୍ଷିପେତ୍ । ନିଷ୍ପାପଂ ତୁ ଶରୀରଂ ମେ ସଞ୍ଜାତମିତି ଭାଵଯେତ୍
ସେ ପାଣିକୁ ଦେଖିବା ଛାଡି, ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱର ଏକ ପଥରରେ ଫେଙ୍ଗିଦେବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଭାବିବା ଉଚିତ—‘ମୋ ଦେହ ଏବେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।’
ଉତ୍ଥାଯ ତୁ ତତଃ ପାଦୌ ଦ୍ଵୌ ସମୌ ସନ୍ନିଯୋଜଯେତ୍ । ଜଲାଞ୍ଜଲିଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ତର୍ଜନ୍ଯଙ୍ଗୁଷ୍ଠଵର୍ଜିତମ୍
ତାପରେ ଉଠି, ଦୁଇଟି ପାଦକୁ ଏକସାଥି ରଖି, ତର୍ଜନୀ ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ବ୍ୟତୀତ ହାତରେ ପାଣି ନେଇବା ଉଚିତ।