କାଲାତିକ୍ରମଣେ ଜାତେ ଚତୁର୍ଥାର୍ଘ୍ଯଂ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ଅଥଵାଷ୍ଟଶତଂ ଦେଵୀଂ ଜପ୍ତ୍ଵାଦୌ ତାଂ ସମାଚରେତ୍
ଯଦି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଚାଲିଯାଏ, ତେବେ ଚତୁର୍ଥ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଦେବୀଙ୍କ ନାମ ଆଠ ଶତ ବାର ଜପ କରି, ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଦରକାର।
ଯସ୍ମିନ୍କାଲେ ତୁ ଯତ୍କର୍ମ ତତ୍କାଲାଧୀଶ୍ଵରୀଂ ଚ ତାମ୍ । ସନ୍ଧ୍ଯାମୁପାସ୍ଯ ପଶ୍ଚାତ୍ତୁ ତତ୍କାଲୀନଂ ସମାଚରେତ୍
ଯେଉଁ ସମୟରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ସେ ସମୟର ଅଧିପତି ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ପୂଜା କରି, ପରେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହେ ସାଧାରଣା ପ୍ରୋକ୍ତା ଗୋଷ୍ଠେ ଵୈ ମଧ୍ଯମା ଭଵେତ୍ । ନଦୀତୀରେ ଚୋତ୍ତମା ସ୍ଯାଦ୍ଦେଵୀଗେହେ ତଦୁତ୍ତମା
ଘରେ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା ସାଧାରଣ ମନାଯାଏ; ଗୋଉଠରେ ମଧ୍ୟମ ମନାଯାଏ; ନଦୀତୀରେ ଉତ୍ତମ ହୁଏ; ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଯତୋ ଦେଵ୍ଯା ଉପାସେଯଂ ତତୋ ଦେଵ୍ଯାସ୍ତୁ ସନ୍ନିଧୌ । ସନ୍ଧ୍ଯାତ୍ରଯଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ତଦାନନ୍ତ୍ଯାଯ କଲ୍ପତେ
ଯେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବ, ସେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଏତସ୍ଯା ଅପରଂ ଦୈଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଵିଦ୍ଯତେ । ନ ଵିଷ୍ଣୂପାସନା ନିତ୍ଯା ନ ଶିଵୋପାସନା ତଥା
ଏହା ଛଡ଼ା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ପୂଜା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୁହେଁ।
ଯଥା ଭଵେନ୍ମହାଦେଵ୍ଯା ଗାଯତ୍ର୍ଯାଃ ଶ୍ରୁତିଚୋଦିତା । ସର୍ଵଵେଦସାରଭୂତା ଗାଯତ୍ର୍ଯାସ୍ତୁ ସମର୍ଚନା
ଯେପରି ମହାଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ପୂଜା ଶ୍ରୁତିରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବେଦର ସାର ହେଉଥିବା ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ପୂଜା ମଧ୍ୟ କରିବା ଦରକାର।
ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋଽପି ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ ତାଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତି ଜପନ୍ତି ଚ । ଵେଦା ଜପନ୍ତି ତାଂ ନିତ୍ଯଂ ଵେଦୋପାସ୍ଯା ତତଃ ସ୍ମୃତା
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ଓ ଜପ କରନ୍ତି; ବେଦମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଜପ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଦେବୀ ବେଦର ପୂଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେ ଦ୍ଵିଜାଃ ଶାକ୍ତା ନ ଶୈଵା ନ ଚ ଵୈଷ୍ଣଵାଃ । ଆଦିଶକ୍ତିମୁପାସନ୍ତେ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଵେଦମାତରମ୍
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶାକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଶୈବ କିମ୍ବା ବୈଷ୍ଣବ ନୁହଁନ୍ତି; ସେମାନେ ଆଦିଶକ୍ତି, ବେଦମାତା ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଆଚାନ୍ତଃ ପ୍ରାଣମାଯମ୍ଯ କେଶଵାଦିକନାମଭିଃ । କେଶଵଶ୍ଚ ତଥା ନାରାଯଣୋ ମାଧଵ ଏଵ ଚ
ମୁଖ ପରିଷ୍କାର କରି, ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, କେଶବ ଆଦି ନାମ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; କେଶବ, ନାରାୟଣ, ମାଧବ।
ଗୋଵିନ୍ଦୋ ଵିଷ୍ଣୁରେଵାଥ ମଧୁସୂଦନ ଏଵ ଚ । ତ୍ରିଵିକ୍ରମୋ ଵାମନଶ୍ଚ ଶ୍ରୀଧରୋଽପି ତତଃ ପରମ୍
ଗୋବିନ୍ଦ, ବିଷ୍ଣୁ, ମଧୁସୂଦନ, ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ବାମନ, ଏବଂ ପରେ ଶ୍ରୀଧର।
ହୃଷୀକେଶଃ ପଦ୍ମନାଭୋ ଦାମୋଦର ଅତଃ ପରମ୍ । ସଙ୍କର୍ଷଣୋ ଵାସୁଦେଵଃ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନୋଽପ୍ଯନିରୁଦ୍ଧକଃ
ହୃଷୀକେଶ, ପଦ୍ମନାଭ, ଦାମୋଦର, ସଂକର୍ଷଣ, ବାସୁଦେବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ।
ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଧୋକ୍ଷଜୌ ଚ ନାରସିଂହୋଽପ୍ଯୁତସ୍ତଥା । ଜନାର୍ଦନ ଉପେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ହରିଃ କୃଷ୍ଣୋଽନ୍ତିମସ୍ତଥା
ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଅଧୋକ୍ଷଜ, ନୃସିଂହ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ହରି, ଏବଂ ଶେଷରେ କୃଷ୍ଣ।
ଓଁକାରପୂର୍ଵକଂ ନାମ ଚତୁର୍ଵିଂଶତିସଙ୍ଖ୍ଯଯା । ସ୍ଵାହାନ୍ତୈଃ ପ୍ରାଶଯେଦ୍ଵାରି ନମୋଽନ୍ତୈଃ ସ୍ପର୍ଶଯେତ୍ତଥା
ଓଁ ଲଗାଇ, ଚବିଶଟି ନାମ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; 'ସ୍ୱାହା' ଶେଷରେ ଜଳ ପିଇବା ଓ 'ନମୋ' ଶେଷରେ ଛୁଇଁବା ଦରକାର।
କେଶଵାଦିତ୍ରିଭିଃ ପୀତ୍ଵା ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରକ୍ଷାଲଯେତ୍କରୌ । ମୁଖଂ ପ୍ରକ୍ଷାଲଯେଦ୍ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମୁନ୍ମାର୍ଜନଂ ତଥା
କେଶବ ଆଦି ତିନିଟି ନାମରେ ଜଳ ପିଇ, ଦୁଇଟି ନାମରେ ହାତ ପରିଷ୍କାର କରିବା; ଦୁଇଟି ନାମରେ ମୁଖ ପରିଷ୍କାର କରିବା; ଦୁଇଟି ନାମରେ ଉନ୍ମାର୍ଜନ କରିବା।
ଏକେନ ପାଣିଂ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ପାଦାଵପି ଶିରୋଽପି ଚ । ସଙ୍କର୍ଷଣାଦିଦେଵାନାଂ ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗାନି ସଂସ୍ପୃଶେତ୍
ଏକ ନାମରେ ହାତ, ପାଦ ଓ ମୁଣ୍ଡ ପରିଷ୍କାର କରି, ସଂକର୍ଷଣ ଆଦି ଦ୍ଵାଦଶ ଦେବତାଙ୍କ ନାମରେ ଦ୍ଵାଦଶ ଅଙ୍ଗ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ।
ଦକ୍ଷିଣେନୋଦକଂ ପୀତ୍ଵା ଵାମେନ ସଂସ୍ପୃଶେଦ୍ବୁଧ: । ତାଵନ୍ନ ଶୁଧ୍ଯତେ ତୋଯଂ ଯାଵଦ୍ଵାମେନ ନ ସ୍ପୃଶେତ୍
ଡାହାଣ ହାତରେ ଜଳ ପିଇ, ବାମ ହାତରେ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ; ବାମ ହାତରେ ଛୁଇଁନାହିଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ପରିଷ୍କାର ହୁଏ ନାହିଁ।
ଗୋକର୍ଣାକୃତିହସ୍ତେନ ମାଷମାତ୍ରଂ ଜଲଂ ପିବେତ୍ । ତତୋ ନ୍ଯୂନାଧିକଂ ପୀତ୍ଵା ସୁରାପାଯୀ ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ
ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆକୃତିର ହାତରେ ଏକ ମାଷ ମାତ୍ର ଜଳ ପିବିବା ଉଚିତ। ଏହାଠାରୁ କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି ପିଲେ, ଦ୍ୱିଜ ଜଣେ ମଦ୍ୟପାନ କରିଥିବା ପରି ଦୋଷୀ ହେବେ।
ସଂହତାଙ୍ଗୁଲିନା ତୋଯଂ ପାଣିନା ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ । ମୁକ୍ତାଙ୍ଗୁଷ୍ଠକନିଷ୍ଠାଭ୍ଯାଂ ଶେଷେଣାଚମନଂ ଵିଦୁଃ
ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଳିକୁ ଏକସାଥିରେ ରଖି, ଡାହାଣ ହାତରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ କନିଠି ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଆଚମନ କରିବା ନିୟମ।
ପ୍ରାଣାଯାମଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣଵସ୍ମୃତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଗାଯତ୍ରୀଂ ଶିରସା ସାର୍ଧଂ ତୁରୀଯପଦସଂଯୁତାମ୍
ପ୍ରଣବ ମନନ ସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ତାର ଶିରସ୍ ଓ ଚତୁର୍ଥ ପଦ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଦକ୍ଷିଣେ ରେଚଯେଦ୍ଵାଯୁଂ ଵାମେନ ପୂରିତୋଦରମ୍ । କୁମ୍ଭେନ ଧାରଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣାଯାମଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧା:
ଡାହାଣ ନାକରେ ପ୍ରାଣ ବାହାର କରି, ବାମ ନାକରେ ଉଡ଼ାର ଭରିବା; ପରେ କୁମ୍ଭକ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାଣକୁ ଧରିବା; ଏହିପରି ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଜାଣିଛନ୍ତି।
ପୀଡଯେଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଂ ନାଡୀମଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ତଥୋତ୍ତରାମ୍ । କନିଷ୍ଠାନାମିକାଭ୍ଯାଂ ତୁ ମଧ୍ଯମାଂ ତର୍ଜନୀଂ ତ୍ଯଜେତ୍
ଡାହାଣ ନାଡ଼ୀକୁ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଚାପିବା, ବାମ ନାଡ଼ୀକୁ କନିଠି ଓ ଅନାମିକା ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଚାପିବା; ମଧ୍ୟମା ଓ ତର୍ଜନୀ ଆଙ୍ଗୁଳିକୁ ଛାଡ଼ି ଦେବା।
ରେଚକ: ପୂରକଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଣାଯାମୋଽଥ କୁମ୍ଭକ: । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଯୋଗିଭିର୍ଯତମାନସୈ:
ପ୍ରାଣାୟାମରେ ପ୍ରଥମେ ବାହାର କରିବା, ପରେ ଭରିବା, ତାପରେ କୁମ୍ଭକ କରିବା; ଏହିପରି ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ କୁମ୍ଭକକୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯୋଗୀମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
ରେଚକଃ ସୃଜତେ ଵାଯୁଂ ପୂରକଃ ପୂରଯେତ୍ତୁ ତମ୍ । ସାମ୍ଯେନ ସଂସ୍ଥିତିର୍ଯତ୍ତତ୍କୁମ୍ଭକଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ବାହାର କରିବାରେ ପ୍ରାଣ ବାହାରିଯାଏ, ଭରିବାରେ ପ୍ରାଣ ଭରିଯାଏ; ଦୁଇଟିର ସମତା ଅବସ୍ଥାକୁ କୁମ୍ଭକ କୁହାଯାଏ।
ନୀଲୋତ୍ପଲଦଲଶ୍ଯାମଂ ନାଭିମଧ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ମହାତ୍ମାନଂ ପୂରକେ ଚିନ୍ତଯେଦ୍ଧରିମ୍
ପ୍ରାଣ ଭରିବା ବେଳେ, ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ପତ୍ର ପରି ଶ୍ୟାମ ଚତୁର୍ଭୁଜ ମହାତ୍ମା ହରିଙ୍କୁ ନାଭି ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
କୁମ୍ଭକେ ତୁ ହୃଦି ସ୍ଥାନେ ଧ୍ଯାଯେତ୍ତୁ କମଲାସନମ୍ । ପ୍ରଜାପତିଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ପିତାମହମ୍
କୁମ୍ଭକ ବେଳେ, ହୃଦୟରେ କମଳାସନ ରହିଥିବା, ପ୍ରଜାପତି, ଜଗନ୍ନାଥ, ଚତୁର୍ମୁଖ ପିତାମହଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ରେଚକେ ଶଙ୍କରଂ ଧ୍ଯାଯେଲ୍ଲଲାଟସ୍ଥଂ ମହେଶ୍ଵରମ୍ । ଶୁଦ୍ଧସ୍ଫଟିକସଂକାଶଂ ନିର୍ମଲଂ ପାପନାଶନମ୍
ବାହାର କରିବା ବେଳେ, ଲଳାଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହେଶ୍ୱର ଶଙ୍କରଙ୍କୁ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଚମକୁଥିବା, ନିର୍ମଳ ଓ ପାପ ନାଶକ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ପୂରକେ ଵିଷ୍ଣୁସାଯୁଜ୍ଯଂ କୁମ୍ଭକେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଗତିମ୍ । ରେଚକେନ ତୃତୀଯଂ ତୁ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦୀଶ୍ଵରଂ ପରମ୍
ପ୍ରାଣ ଭରିବାରେ ବିଷ୍ଣୁ ସାୟୁଜ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ; କୁମ୍ଭକରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତି; ବାହାର କରିବାରେ ତୃତୀୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ପୌରାଣାଚମନାଦ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ । ଶ୍ରୌତମାଚମନାଦ୍ଯଂ ଚ ଶୃଣୁ ପାପାପହଂ ମୁନେ
ପୁରାତନ ଆଚମନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି, ଦେବର୍ଷି ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବେ ପାପ ନାଶକ ଶ୍ରୌତ ଆଚମନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶୁଣ, ମୁନି।
ପ୍ରଣଵଂ ପୂର୍ଵମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଗାଯତ୍ରୀଂ ତୁ ତଦିତ୍ଯୃଚମ୍ । ପାଦାଦୌ ଵ୍ଯାହୃତୀସ୍ତିସ୍ରଃ ଶ୍ରୌତାଚମନମୁଚ୍ଯତେ
ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ, ପରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ 'ଆପଃ ହି ଷ୍ଠ' ଋଚ୍ଚ; ପଦ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ତିନି ବ୍ୟାହୃତି; ଏହିପରି ଶ୍ରୌତ ଆଚମନ କୁହାଯାଏ।
ଗାଯତ୍ରୀଂ ଶିରସା ସାର୍ଧଂ ଜପେଦ୍ଵ୍ଯାହୃତିପୂର୍ଵିକାମ୍ । ପ୍ରତିପ୍ରଣଵସଂଯୁକ୍ତାଂ ତ୍ରିତଯଂ ପ୍ରାଣସଂଯମଃ
ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶିରସ୍ ସହିତ, ବ୍ୟାହୃତି ପୂର୍ବକ, ପ୍ରତି ପ୍ରଣବ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବରେ, ତିନିଥର ପ୍ରାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।