ଲଲାଟେ ଭସ୍ମନା ତିର୍ଯକ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଧାର୍ଯମେଵ ହି । ଯସ୍ତୁ ନାରାଯଣଂ ଦେଵଂ ପ୍ରପନ୍ନଃ ପରମଂ ପଦମ୍ । ଧାରଯେତ୍ସର୍ଵଦା ଶୂଲଂ ଲଲାଟେ ଗନ୍ଧଵାରିଣା
ଫୋରେହେଡ୍ରେ ଭସ୍ମ ଦେଇ ତିର୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ନିଶ୍ଚୟ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ନାରାୟଣ ଦେବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛି ଓ ପରମ ପଦ ପାଇଛି, ସେ ସଦା ଫୋରେହେଡ୍ରେ ଚନ୍ଦନ ଓ ଜଳ ଦେଇ ଶୂଳ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିବା ଦରକାର।
ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନନିରୂପଣମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅଥାତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନମୁତ୍ତମମ୍ । ଭସ୍ମଧାରଣମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଥିତଂ ଚୈଵ ଵିସ୍ତରାତ୍
ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା ବିବରଣା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଏବେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ଭସ୍ମ ଧାରଣର ମହିମା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ଯାଵିଧାନଂ ଚ କଥଯିଷ୍ଯାମି ତେଽନଘ । ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ଯାଂ ସନକ୍ଷତ୍ରାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ମଧ୍ଯଭାସ୍କରାମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧ୍ୟାର ପ୍ରକ୍ରିୟା କହିବି, ହେ ଅନଘ; ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧ୍ୟା ତାରା ସହିତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ।
ସସୂର୍ଯାଂ ପଶ୍ଚିମାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ତିସ୍ରଃ ସନ୍ଧ୍ଯା ଉପାସତେ । ତଦ୍ଭେଦାନପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟା; ତିନିଟି ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରାଯାଏ। ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ କହିବି; ଶୁଣ, ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଉତ୍ତମା ତାରକୋପେତା ମଧ୍ଯମା ଲୁପ୍ତତାରକା । ଅଧମା ସୂର୍ଯସହିତା ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ଯା ତ୍ରିଧା ମତା
ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧ୍ୟା ତିନି ପ୍ରକାର: ଉତ୍ତମ ତାରା ସହିତ, ମଧ୍ୟମ ତାରା ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଧମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ।
ଉତ୍ତମା ସୂର୍ଯସହିତା ମଧ୍ଯମାସ୍ତମିତେ ରଵୌ । ଅଧମା ତାରକୋପେତା ସାଯଂସନ୍ଧ୍ଯା ତ୍ରିଧା ମତା
ସାୟଂ ସନ୍ଧ୍ୟା ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର: ଉତ୍ତମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ, ମଧ୍ୟମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ, ଅଧମ ତାରା ସହିତ।
ଵିପ୍ରୋ ଵୃକ୍ଷୋ ମୂଲକାନ୍ଯତ୍ର ସନ୍ଧ୍ଯା ଵେଦଃ ଶାଖା ଧର୍ମକର୍ମାଣି ପତ୍ରମ୍ । ତସ୍ମାନ୍ମୂଲଂ ଯତ୍ନତୋ ରକ୍ଷଣୀଯଂ ଛିନ୍ନେ ମୂଲେ ନୈଵ ଵୃକ୍ଷୋ ନ ଶାଖା
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗଛ ପରି, ମୂଳ ହେଉଛି ସନ୍ଧ୍ୟା, ବେଦ ହେଉଛି ଶାଖା, ଧର୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ପତ୍ର; ଏହିପରି ମୂଳକୁ ସତର୍କ ରଖିବା ଦରକାର। ମୂଳ କଟିଗଲେ ଗଛ ଓ ଶାଖା ରହିବା ନାହିଁ।
ସନ୍ଧ୍ଯା ଯେନ ନ ଵିଜ୍ଞାତା ସନ୍ଧ୍ଯା ଯେନାନୁପାସିତା । ଜୀଵମାନୋ ଭଵେଚ୍ଛୂଦ୍ରୋ ମୃତଃ ଶ୍ଵା ଚୈଵ ଜାଯତେ
ଯେଉଁଠି ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ବୁଝିନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କରିନାହିଁ, ସେ ଜୀବନରେ ଶୂଦ୍ର ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କୁକୁର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ତସ୍ମାନ୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନମୁତ୍ତମମ୍ । ତଦଭାଵେଽନ୍ଯକର୍ମାଦାଵଧିକାରୀ ଭଵେନ୍ନ ହି
ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା ସଦା କରିବା ଦରକାର; ଏହା ନହେଲେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଅଧିକାର ମିଳେ ନାହିଁ।
ଉଦଯାସ୍ତମଯାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଯାଵତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଘଟିକାତ୍ରଯମ୍ । ତାଵତ୍ସନ୍ଧ୍ଯାମୁପାସୀତ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ତତଃ ପରମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ ତିନି ଘଟିକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ପରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ କରିବା ଦରକାର।
କାଲାତିକ୍ରମଣେ ଜାତେ ଚତୁର୍ଥାର୍ଘ୍ଯଂ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ଅଥଵାଷ୍ଟଶତଂ ଦେଵୀଂ ଜପ୍ତ୍ଵାଦୌ ତାଂ ସମାଚରେତ୍
ଯଦି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଚାଲିଯାଏ, ତେବେ ଚତୁର୍ଥ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଦେବୀଙ୍କ ନାମ ଆଠ ଶତ ବାର ଜପ କରି, ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଦରକାର।
ଯସ୍ମିନ୍କାଲେ ତୁ ଯତ୍କର୍ମ ତତ୍କାଲାଧୀଶ୍ଵରୀଂ ଚ ତାମ୍ । ସନ୍ଧ୍ଯାମୁପାସ୍ଯ ପଶ୍ଚାତ୍ତୁ ତତ୍କାଲୀନଂ ସମାଚରେତ୍
ଯେଉଁ ସମୟରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ସେ ସମୟର ଅଧିପତି ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ପୂଜା କରି, ପରେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହେ ସାଧାରଣା ପ୍ରୋକ୍ତା ଗୋଷ୍ଠେ ଵୈ ମଧ୍ଯମା ଭଵେତ୍ । ନଦୀତୀରେ ଚୋତ୍ତମା ସ୍ଯାଦ୍ଦେଵୀଗେହେ ତଦୁତ୍ତମା
ଘରେ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା ସାଧାରଣ ମନାଯାଏ; ଗୋଉଠରେ ମଧ୍ୟମ ମନାଯାଏ; ନଦୀତୀରେ ଉତ୍ତମ ହୁଏ; ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଯତୋ ଦେଵ୍ଯା ଉପାସେଯଂ ତତୋ ଦେଵ୍ଯାସ୍ତୁ ସନ୍ନିଧୌ । ସନ୍ଧ୍ଯାତ୍ରଯଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ତଦାନନ୍ତ୍ଯାଯ କଲ୍ପତେ
ଯେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବ, ସେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଏତସ୍ଯା ଅପରଂ ଦୈଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଵିଦ୍ଯତେ । ନ ଵିଷ୍ଣୂପାସନା ନିତ୍ଯା ନ ଶିଵୋପାସନା ତଥା
ଏହା ଛଡ଼ା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ପୂଜା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୁହେଁ।
ଯଥା ଭଵେନ୍ମହାଦେଵ୍ଯା ଗାଯତ୍ର୍ଯାଃ ଶ୍ରୁତିଚୋଦିତା । ସର୍ଵଵେଦସାରଭୂତା ଗାଯତ୍ର୍ଯାସ୍ତୁ ସମର୍ଚନା
ଯେପରି ମହାଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ପୂଜା ଶ୍ରୁତିରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବେଦର ସାର ହେଉଥିବା ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ପୂଜା ମଧ୍ୟ କରିବା ଦରକାର।
ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋଽପି ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ ତାଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତି ଜପନ୍ତି ଚ । ଵେଦା ଜପନ୍ତି ତାଂ ନିତ୍ଯଂ ଵେଦୋପାସ୍ଯା ତତଃ ସ୍ମୃତା
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ଓ ଜପ କରନ୍ତି; ବେଦମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଜପ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଦେବୀ ବେଦର ପୂଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେ ଦ୍ଵିଜାଃ ଶାକ୍ତା ନ ଶୈଵା ନ ଚ ଵୈଷ୍ଣଵାଃ । ଆଦିଶକ୍ତିମୁପାସନ୍ତେ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଵେଦମାତରମ୍
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶାକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଶୈବ କିମ୍ବା ବୈଷ୍ଣବ ନୁହଁନ୍ତି; ସେମାନେ ଆଦିଶକ୍ତି, ବେଦମାତା ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଆଚାନ୍ତଃ ପ୍ରାଣମାଯମ୍ଯ କେଶଵାଦିକନାମଭିଃ । କେଶଵଶ୍ଚ ତଥା ନାରାଯଣୋ ମାଧଵ ଏଵ ଚ
ମୁଖ ପରିଷ୍କାର କରି, ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, କେଶବ ଆଦି ନାମ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; କେଶବ, ନାରାୟଣ, ମାଧବ।
ଗୋଵିନ୍ଦୋ ଵିଷ୍ଣୁରେଵାଥ ମଧୁସୂଦନ ଏଵ ଚ । ତ୍ରିଵିକ୍ରମୋ ଵାମନଶ୍ଚ ଶ୍ରୀଧରୋଽପି ତତଃ ପରମ୍
ଗୋବିନ୍ଦ, ବିଷ୍ଣୁ, ମଧୁସୂଦନ, ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ବାମନ, ଏବଂ ପରେ ଶ୍ରୀଧର।
ହୃଷୀକେଶଃ ପଦ୍ମନାଭୋ ଦାମୋଦର ଅତଃ ପରମ୍ । ସଙ୍କର୍ଷଣୋ ଵାସୁଦେଵଃ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନୋଽପ୍ଯନିରୁଦ୍ଧକଃ
ହୃଷୀକେଶ, ପଦ୍ମନାଭ, ଦାମୋଦର, ସଂକର୍ଷଣ, ବାସୁଦେବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ।
ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଧୋକ୍ଷଜୌ ଚ ନାରସିଂହୋଽପ୍ଯୁତସ୍ତଥା । ଜନାର୍ଦନ ଉପେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ହରିଃ କୃଷ୍ଣୋଽନ୍ତିମସ୍ତଥା
ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଅଧୋକ୍ଷଜ, ନୃସିଂହ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ହରି, ଏବଂ ଶେଷରେ କୃଷ୍ଣ।
ଓଁକାରପୂର୍ଵକଂ ନାମ ଚତୁର୍ଵିଂଶତିସଙ୍ଖ୍ଯଯା । ସ୍ଵାହାନ୍ତୈଃ ପ୍ରାଶଯେଦ୍ଵାରି ନମୋଽନ୍ତୈଃ ସ୍ପର୍ଶଯେତ୍ତଥା
ଓଁ ଲଗାଇ, ଚବିଶଟି ନାମ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; 'ସ୍ୱାହା' ଶେଷରେ ଜଳ ପିଇବା ଓ 'ନମୋ' ଶେଷରେ ଛୁଇଁବା ଦରକାର।
କେଶଵାଦିତ୍ରିଭିଃ ପୀତ୍ଵା ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରକ୍ଷାଲଯେତ୍କରୌ । ମୁଖଂ ପ୍ରକ୍ଷାଲଯେଦ୍ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମୁନ୍ମାର୍ଜନଂ ତଥା
କେଶବ ଆଦି ତିନିଟି ନାମରେ ଜଳ ପିଇ, ଦୁଇଟି ନାମରେ ହାତ ପରିଷ୍କାର କରିବା; ଦୁଇଟି ନାମରେ ମୁଖ ପରିଷ୍କାର କରିବା; ଦୁଇଟି ନାମରେ ଉନ୍ମାର୍ଜନ କରିବା।
ଏକେନ ପାଣିଂ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ପାଦାଵପି ଶିରୋଽପି ଚ । ସଙ୍କର୍ଷଣାଦିଦେଵାନାଂ ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗାନି ସଂସ୍ପୃଶେତ୍
ଏକ ନାମରେ ହାତ, ପାଦ ଓ ମୁଣ୍ଡ ପରିଷ୍କାର କରି, ସଂକର୍ଷଣ ଆଦି ଦ୍ଵାଦଶ ଦେବତାଙ୍କ ନାମରେ ଦ୍ଵାଦଶ ଅଙ୍ଗ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ।
ଦକ୍ଷିଣେନୋଦକଂ ପୀତ୍ଵା ଵାମେନ ସଂସ୍ପୃଶେଦ୍ବୁଧ: । ତାଵନ୍ନ ଶୁଧ୍ଯତେ ତୋଯଂ ଯାଵଦ୍ଵାମେନ ନ ସ୍ପୃଶେତ୍
ଡାହାଣ ହାତରେ ଜଳ ପିଇ, ବାମ ହାତରେ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ; ବାମ ହାତରେ ଛୁଇଁନାହିଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ପରିଷ୍କାର ହୁଏ ନାହିଁ।
ଗୋକର୍ଣାକୃତିହସ୍ତେନ ମାଷମାତ୍ରଂ ଜଲଂ ପିବେତ୍ । ତତୋ ନ୍ଯୂନାଧିକଂ ପୀତ୍ଵା ସୁରାପାଯୀ ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ
ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆକୃତିର ହାତରେ ଏକ ମାଷ ମାତ୍ର ଜଳ ପିବିବା ଉଚିତ। ଏହାଠାରୁ କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି ପିଲେ, ଦ୍ୱିଜ ଜଣେ ମଦ୍ୟପାନ କରିଥିବା ପରି ଦୋଷୀ ହେବେ।
ସଂହତାଙ୍ଗୁଲିନା ତୋଯଂ ପାଣିନା ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ । ମୁକ୍ତାଙ୍ଗୁଷ୍ଠକନିଷ୍ଠାଭ୍ଯାଂ ଶେଷେଣାଚମନଂ ଵିଦୁଃ
ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଳିକୁ ଏକସାଥିରେ ରଖି, ଡାହାଣ ହାତରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ କନିଠି ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଆଚମନ କରିବା ନିୟମ।
ପ୍ରାଣାଯାମଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣଵସ୍ମୃତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଗାଯତ୍ରୀଂ ଶିରସା ସାର୍ଧଂ ତୁରୀଯପଦସଂଯୁତାମ୍
ପ୍ରଣବ ମନନ ସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ତାର ଶିରସ୍ ଓ ଚତୁର୍ଥ ପଦ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଦକ୍ଷିଣେ ରେଚଯେଦ୍ଵାଯୁଂ ଵାମେନ ପୂରିତୋଦରମ୍ । କୁମ୍ଭେନ ଧାରଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣାଯାମଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧା:
ଡାହାଣ ନାକରେ ପ୍ରାଣ ବାହାର କରି, ବାମ ନାକରେ ଉଡ଼ାର ଭରିବା; ପରେ କୁମ୍ଭକ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାଣକୁ ଧରିବା; ଏହିପରି ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଜାଣିଛନ୍ତି।