ପୁଣ୍ଡ୍ରାନ୍ତରଂ ଭ୍ରମାଦ୍ଵାପି ଲଲାଟେ ନୈଵ ଧାରଯେତ୍ । ଖ୍ଯାତିକାନ୍ତ୍ଯାଦିସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଚାପି ଵିଷ୍ଣ୍ଵାଗମାଦିଷୁ
ଫୋରେହେଡ୍ରେ ମଧ୍ୟପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ କେବେ ଭୁଲରେ ମଧ୍ୟ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ବିଷ୍ଣୁ ଆଗମ ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କ୍ୟାନ୍ତି, ଖ୍ୟାତି ଓ ଅନ୍ୟ ଲାଭ ପାଇଁ କହାଯାଇଛି।
ସ୍ଥିତଂ ପୁଣ୍ଡ୍ରାନ୍ତରଂ ନୈଵ ଧାରଯେଦ୍ଵୈଦିକୋ ଜନଃ । ତିର୍ଯକ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଶ୍ରୌତଂ କଥମପି ଭ୍ରମାତ୍
ଏକ ବେଦୀୟ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ କେବେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତିର୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଛାଡିଦେବା, ଯଦି ଭୁଲରେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରୌତ ଆଚାର ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ।
ଲଲାଟେ ଭସ୍ମନା ତିର୍ଯକ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରସ୍ଯ ଚ ଧାରଣମ୍ । ଵିନା ପୁଣ୍ଡ୍ରାନ୍ତରଂ ମୋହାଦ୍ଧାରଯନ୍ନାରକୀ ଭଵେତ୍
ଫୋରେହେଡ୍ରେ ଭସ୍ମ ଦେଇ ତିର୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ଲଗାଇବା, ମଧ୍ୟପୁଣ୍ଡ୍ର ଛଡା, ଭ୍ରମରେ କରିଥିଲେ, ନରକର ଫଳ ମିଳେ।
ଵେଦମାର୍ଗୈକନିଷ୍ଠସ୍ତୁ ମୋହେନାପ୍ଯଙ୍କିତୋ ଯଦି । ପତତ୍ଯେଵ ନ ସନ୍ଦେହସ୍ତଥା ପୁଣ୍ଡ୍ରାନ୍ତରାଦପି
ଯେଉଁଠି ବେଦମାର୍ଗରେ ଦୃଢ ନିଷ୍ଠା ରହିଛି, ତାହା ଭ୍ରମରେ ଚିହ୍ନ ଲଗାଇଲେ ନିଶ୍ଚୟ ତଳିଯାଏ; ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏହି ମଧ୍ୟପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ଲଗାଇଲେ ମଧ୍ୟ।
ନାଙ୍କନଂ ଵିଗ୍ରହେ କୁର୍ଯାଦ୍ଵେଦମାର୍ଗଂ ସମାଶ୍ରିତଃ । ଶ୍ରୌତଧର୍ମୈକନିଷ୍ଠାନାଂ ଲିଙ୍ଗଂ ତୁ ଶ୍ରୌତମେଵ ହି
ଯେଉଁଠି ବେଦମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରିଛି, ଶରୀରରେ କେବେ ଚିହ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ ନିଷ୍ଠା ଥିବାମାନେ, ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଶ୍ରୌତ ହେବା ଦରକାର।
ଅଶ୍ରୌତଧର୍ମନିଷ୍ଠାନାମଶ୍ରୌତ ଲିଙ୍ଗମୀରିତମ୍ । ଦେଵତା ଵେଦସିଦ୍ଧା ଯାସ୍ତାସାଂ ଲିଙ୍ଗଂ ତୁ ଵୈଦିକମ୍
ଯେଉଁଠି ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଅଶ୍ରୌତ ହେବା କହାଯାଇଛି; ଯେଉଁ ଦେବୀ ବେଦରେ ସ୍ଥିତ, ସେମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ବେଦୀୟ ହେବା ଦରକାର।
ଅଶ୍ରୌତତନ୍ତ୍ରନିଷ୍ଠା ଯାସ୍ତାସାମଶ୍ରୌତମେଵ ହି । ଵେଦସିଦ୍ଧୋ ମହାଦେଵଃ ସାକ୍ଷାତ୍ସଂସାରମୋଚକଃ
ଯେଉଁଠି ଅଶ୍ରୌତ ତନ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ରହିଛି, ସେମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଅଶ୍ରୌତ ହେବା ଉଚିତ୍; ବେଦରେ ସ୍ଥିତ ମହାଦେବ ନିଜେ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଭକ୍ତାନାମୁପକାରାଯ ଶ୍ରୌତଂ ଲିଙ୍ଗଂ ଦଧାତି ଚ । ଵେଦସିଦ୍ଧସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ଶ୍ରୌତଂ ଲିଙ୍ଗଂ ନ ଚେତରତ୍
ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଉପକାର ପାଇଁ ଶ୍ରୌତ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ବେଦରେ ସ୍ଥିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଶ୍ରୌତ ହେବା ଦରକାର, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵଵିଶେଷାଣାମପି ତସ୍ଯ ତଦେଵ ହି । ଶ୍ରୌତଂ ଲିଙ୍ଗଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରୋଦ୍ଧୂଲନାଦିକମ୍
ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ଅବତାର ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରୌତ ଚିହ୍ନ ହେବା ଦରକାର; ଶ୍ରୌତ ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଓ ତାହାର ଲଗାଇବା।
ଅଶ୍ରୌତମୂର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରାଦି ନୈଵ ତିର୍ଯକ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍ । ଵେଦମାର୍ଗୈକନିଷ୍ଠାନାଂ ଵେଦୋକ୍ତେନୈଵ ଵର୍ତ୍ମନା
ଅଶ୍ରୌତ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ତିର୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ନୁହେଁ; ବେଦମାର୍ଗରେ ଦୃଢ ନିଷ୍ଠା ଥିବାମାନେ ବେଦର କଥା ଅନୁସାରେ ଚାଲିବା ଦରକାର।
ଲଲାଟେ ଭସ୍ମନା ତିର୍ଯକ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଧାର୍ଯମେଵ ହି । ଯସ୍ତୁ ନାରାଯଣଂ ଦେଵଂ ପ୍ରପନ୍ନଃ ପରମଂ ପଦମ୍ । ଧାରଯେତ୍ସର୍ଵଦା ଶୂଲଂ ଲଲାଟେ ଗନ୍ଧଵାରିଣା
ଫୋରେହେଡ୍ରେ ଭସ୍ମ ଦେଇ ତିର୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ନିଶ୍ଚୟ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ନାରାୟଣ ଦେବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛି ଓ ପରମ ପଦ ପାଇଛି, ସେ ସଦା ଫୋରେହେଡ୍ରେ ଚନ୍ଦନ ଓ ଜଳ ଦେଇ ଶୂଳ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିବା ଦରକାର।
ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନନିରୂପଣମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅଥାତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନମୁତ୍ତମମ୍ । ଭସ୍ମଧାରଣମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଥିତଂ ଚୈଵ ଵିସ୍ତରାତ୍
ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା ବିବରଣା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଏବେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ଭସ୍ମ ଧାରଣର ମହିମା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ଯାଵିଧାନଂ ଚ କଥଯିଷ୍ଯାମି ତେଽନଘ । ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ଯାଂ ସନକ୍ଷତ୍ରାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ମଧ୍ଯଭାସ୍କରାମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧ୍ୟାର ପ୍ରକ୍ରିୟା କହିବି, ହେ ଅନଘ; ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧ୍ୟା ତାରା ସହିତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ।
ସସୂର୍ଯାଂ ପଶ୍ଚିମାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ତିସ୍ରଃ ସନ୍ଧ୍ଯା ଉପାସତେ । ତଦ୍ଭେଦାନପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟା; ତିନିଟି ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରାଯାଏ। ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ କହିବି; ଶୁଣ, ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଉତ୍ତମା ତାରକୋପେତା ମଧ୍ଯମା ଲୁପ୍ତତାରକା । ଅଧମା ସୂର୍ଯସହିତା ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ଯା ତ୍ରିଧା ମତା
ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧ୍ୟା ତିନି ପ୍ରକାର: ଉତ୍ତମ ତାରା ସହିତ, ମଧ୍ୟମ ତାରା ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଧମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ।
ଉତ୍ତମା ସୂର୍ଯସହିତା ମଧ୍ଯମାସ୍ତମିତେ ରଵୌ । ଅଧମା ତାରକୋପେତା ସାଯଂସନ୍ଧ୍ଯା ତ୍ରିଧା ମତା
ସାୟଂ ସନ୍ଧ୍ୟା ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର: ଉତ୍ତମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ, ମଧ୍ୟମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ, ଅଧମ ତାରା ସହିତ।
ଵିପ୍ରୋ ଵୃକ୍ଷୋ ମୂଲକାନ୍ଯତ୍ର ସନ୍ଧ୍ଯା ଵେଦଃ ଶାଖା ଧର୍ମକର୍ମାଣି ପତ୍ରମ୍ । ତସ୍ମାନ୍ମୂଲଂ ଯତ୍ନତୋ ରକ୍ଷଣୀଯଂ ଛିନ୍ନେ ମୂଲେ ନୈଵ ଵୃକ୍ଷୋ ନ ଶାଖା
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗଛ ପରି, ମୂଳ ହେଉଛି ସନ୍ଧ୍ୟା, ବେଦ ହେଉଛି ଶାଖା, ଧର୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ପତ୍ର; ଏହିପରି ମୂଳକୁ ସତର୍କ ରଖିବା ଦରକାର। ମୂଳ କଟିଗଲେ ଗଛ ଓ ଶାଖା ରହିବା ନାହିଁ।
ସନ୍ଧ୍ଯା ଯେନ ନ ଵିଜ୍ଞାତା ସନ୍ଧ୍ଯା ଯେନାନୁପାସିତା । ଜୀଵମାନୋ ଭଵେଚ୍ଛୂଦ୍ରୋ ମୃତଃ ଶ୍ଵା ଚୈଵ ଜାଯତେ
ଯେଉଁଠି ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ବୁଝିନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କରିନାହିଁ, ସେ ଜୀବନରେ ଶୂଦ୍ର ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କୁକୁର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ତସ୍ମାନ୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ସନ୍ଧ୍ଯୋପାସନମୁତ୍ତମମ୍ । ତଦଭାଵେଽନ୍ଯକର୍ମାଦାଵଧିକାରୀ ଭଵେନ୍ନ ହି
ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା ସଦା କରିବା ଦରକାର; ଏହା ନହେଲେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଅଧିକାର ମିଳେ ନାହିଁ।
ଉଦଯାସ୍ତମଯାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଯାଵତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଘଟିକାତ୍ରଯମ୍ । ତାଵତ୍ସନ୍ଧ୍ଯାମୁପାସୀତ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ତତଃ ପରମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ ତିନି ଘଟିକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ପରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ କରିବା ଦରକାର।
କାଲାତିକ୍ରମଣେ ଜାତେ ଚତୁର୍ଥାର୍ଘ୍ଯଂ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ଅଥଵାଷ୍ଟଶତଂ ଦେଵୀଂ ଜପ୍ତ୍ଵାଦୌ ତାଂ ସମାଚରେତ୍
ଯଦି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଚାଲିଯାଏ, ତେବେ ଚତୁର୍ଥ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଦେବୀଙ୍କ ନାମ ଆଠ ଶତ ବାର ଜପ କରି, ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଦରକାର।
ଯସ୍ମିନ୍କାଲେ ତୁ ଯତ୍କର୍ମ ତତ୍କାଲାଧୀଶ୍ଵରୀଂ ଚ ତାମ୍ । ସନ୍ଧ୍ଯାମୁପାସ୍ଯ ପଶ୍ଚାତ୍ତୁ ତତ୍କାଲୀନଂ ସମାଚରେତ୍
ଯେଉଁ ସମୟରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ସେ ସମୟର ଅଧିପତି ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ପୂଜା କରି, ପରେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହେ ସାଧାରଣା ପ୍ରୋକ୍ତା ଗୋଷ୍ଠେ ଵୈ ମଧ୍ଯମା ଭଵେତ୍ । ନଦୀତୀରେ ଚୋତ୍ତମା ସ୍ଯାଦ୍ଦେଵୀଗେହେ ତଦୁତ୍ତମା
ଘରେ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା ସାଧାରଣ ମନାଯାଏ; ଗୋଉଠରେ ମଧ୍ୟମ ମନାଯାଏ; ନଦୀତୀରେ ଉତ୍ତମ ହୁଏ; ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଯତୋ ଦେଵ୍ଯା ଉପାସେଯଂ ତତୋ ଦେଵ୍ଯାସ୍ତୁ ସନ୍ନିଧୌ । ସନ୍ଧ୍ଯାତ୍ରଯଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ତଦାନନ୍ତ୍ଯାଯ କଲ୍ପତେ
ଯେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବ, ସେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଏତସ୍ଯା ଅପରଂ ଦୈଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଵିଦ୍ଯତେ । ନ ଵିଷ୍ଣୂପାସନା ନିତ୍ଯା ନ ଶିଵୋପାସନା ତଥା
ଏହା ଛଡ଼ା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ପୂଜା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୁହେଁ।
ଯଥା ଭଵେନ୍ମହାଦେଵ୍ଯା ଗାଯତ୍ର୍ଯାଃ ଶ୍ରୁତିଚୋଦିତା । ସର୍ଵଵେଦସାରଭୂତା ଗାଯତ୍ର୍ଯାସ୍ତୁ ସମର୍ଚନା
ଯେପରି ମହାଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ପୂଜା ଶ୍ରୁତିରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବେଦର ସାର ହେଉଥିବା ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ପୂଜା ମଧ୍ୟ କରିବା ଦରକାର।
ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋଽପି ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ ତାଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତି ଜପନ୍ତି ଚ । ଵେଦା ଜପନ୍ତି ତାଂ ନିତ୍ଯଂ ଵେଦୋପାସ୍ଯା ତତଃ ସ୍ମୃତା
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ଓ ଜପ କରନ୍ତି; ବେଦମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଜପ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଦେବୀ ବେଦର ପୂଜ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେ ଦ୍ଵିଜାଃ ଶାକ୍ତା ନ ଶୈଵା ନ ଚ ଵୈଷ୍ଣଵାଃ । ଆଦିଶକ୍ତିମୁପାସନ୍ତେ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଵେଦମାତରମ୍
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶାକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଶୈବ କିମ୍ବା ବୈଷ୍ଣବ ନୁହଁନ୍ତି; ସେମାନେ ଆଦିଶକ୍ତି, ବେଦମାତା ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଆଚାନ୍ତଃ ପ୍ରାଣମାଯମ୍ଯ କେଶଵାଦିକନାମଭିଃ । କେଶଵଶ୍ଚ ତଥା ନାରାଯଣୋ ମାଧଵ ଏଵ ଚ
ମୁଖ ପରିଷ୍କାର କରି, ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, କେଶବ ଆଦି ନାମ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; କେଶବ, ନାରାୟଣ, ମାଧବ।
ଗୋଵିନ୍ଦୋ ଵିଷ୍ଣୁରେଵାଥ ମଧୁସୂଦନ ଏଵ ଚ । ତ୍ରିଵିକ୍ରମୋ ଵାମନଶ୍ଚ ଶ୍ରୀଧରୋଽପି ତତଃ ପରମ୍
ଗୋବିନ୍ଦ, ବିଷ୍ଣୁ, ମଧୁସୂଦନ, ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ବାମନ, ଏବଂ ପରେ ଶ୍ରୀଧର।