ଉଦରେ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଵିଷ୍ଣୁରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ତତ୍ପାର୍ଶ୍ଵବାହୁମଧ୍ଯେ ଚ ମଧୁସୂଦନମେଵ ଚ
ଉଦରର ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ହୁଏ; ସେହି ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ବାହୁ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁସୂଦନ।
ତ୍ରିଵିକ୍ରମଂ କର୍ଣଦେଶେ ଵାମକୁକ୍ଷୌ ତୁ ଵାମନମ୍ । ଶ୍ରୀଧରଂ ବାହୁକେ ଵାମେ ହୃଷୀକେଶଂ ତୁ କର୍ଣକେ
କାନ ଅଞ୍ଚଳରେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱ ଉଦରରେ ବାମନ, ବାମ ବାହୁରେ ଶ୍ରୀଧର, କାନରେ ହୃଷୀକେଶ।
ପୃଷ୍ଠେ ଚ ପଦ୍ମନାଭଂ ତୁ କକୁଦ୍ଦାମୋଦରଂ ସ୍ମରେତ୍ । ଦ୍ଵାଦଶୈତାନି ନାମାନି ଵାସୁଦେଵେତି ମୂର୍ଧନି
ପିଠରେ ପଦ୍ମନାଭଙ୍କୁ, କୁହୁଡ଼ ଓ ଉଦରରେ କକୁଦ୍ଦା ଓ ଅମୋଦରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ, ଯାହା ଭାସୁଦେବରୁ ଆରମ୍ଭ, ମୁଣ୍ଡରେ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଜାକାଲେ ଚ ହୋମେ ଚ ସାଯଂ ପ୍ରାତଃ ସମାହିତଃ । ନାମାନ୍ଯୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଵିଧିନା ଧାରଯେଦୂର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍
ପୂଜା ସମୟରେ, ହୋମ କାଳରେ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଏହି ନାମଗୁଡିକୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ।
ଅଶୁଚିର୍ଵାପ୍ଯନାଚାରୋ ମନସା ପାପମାଚରେତ୍ । ଶୁଚିରେଵ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ପୁଣ୍ଡ୍ରାଙ୍କିତୋ ନରଃ
ଯଦିଓ କେହି ଅଶୁଚି ଅଟୁଟ ଆଚାର ରହିଥିବେ, କିମ୍ବା ମନରେ ପାପ କରିଥିବେ, ମୁଣ୍ଡରେ ପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଲୋକ ସଦା ଶୁଚି ହୋଇଥାନ୍ତି।
ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଧରୋ ମର୍ତ୍ଯୋ ମ୍ରିଯତେ ଯତ୍ର କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଶ୍ଵପାକୋଽପି ଵିମାନସ୍ଥୋ ମମ ଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି, ତଳ ଜନ୍ମର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦେବ ଯାନରେ ରହି, ମୋ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଏକାନ୍ତିନୋ ମହାଭାଗା ମତ୍ସ୍ଵରୂପଵିଦୋଽମଲାଃ । ସାନ୍ତରାଲାନ୍ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ପୁଣ୍ଡ୍ରାନ୍ଵିଷ୍ଣୁପଦାକୃତୀନ୍
ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ, ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶୁଚି ଓ ମୋର ସ୍ଵରୂପ ଜଣା, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ ଚିହ୍ନ ସାନ୍ତରାଳ ରଖି ପୁଣ୍ଡ୍ର କରନ୍ତି।
ପରମୈକାନ୍ତିନୋଽପ୍ଯେଵଂ ମତ୍ପାଦୈକପରାଯଣାଃ । ହରିଦ୍ରାଚୂର୍ଣସଂଯୁକ୍ତାଞ୍ଛୂଲାକାରାଂସ୍ତୁ ଵାମଲାନ୍
ପରମ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ ମଧ୍ୟ, ମୋର ପଦକୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ହଳଦୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶା ତ୍ରିଶୂଳ ଆକାରରେ ବାମ ଚିହ୍ନ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯେ ତୁ ଵୈଷ୍ଣଵାଃ ପୁଣ୍ଡ୍ରାନଚ୍ଛିଦ୍ରାନପି ଭକ୍ତିତଃ । ପ୍ରକୁର୍ଵୀରନ୍ଦୀପପଦ୍ମଵେଣୁପତ୍ରୋପମାକୃତୀନ୍
ଅନ୍ୟ ଵୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତମାନେ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ଅଟୁଟ ପୁଣ୍ଡ୍ର କରନ୍ତି, ଯାହା ଦୀପ, ପଦ୍ମ, ବାଂଶୀ କିମ୍ବା ପତ୍ର ଆକାରରେ ହୁଏ।
ଅଚ୍ଛିଦ୍ରାନପି ସଚ୍ଛିଦ୍ରାନ୍ କୁର୍ଯୁଃ କେଵଲଵୈଷ୍ଣଵାଃ । ଅଚ୍ଛିଦ୍ରକରଣେ ତେଷାଂ ପ୍ରତ୍ଯଵାଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କେତେକ ଶୁଦ୍ଧ ଵୈଷ୍ଣବମାନେ ଅଟୁଟ ଓ ଚିଦ୍ର ଥିବା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପୁଣ୍ଡ୍ର କରନ୍ତି; ଅଟୁଟ ପୁଣ୍ଡ୍ର କରିବାରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ।
ଏକାନ୍ତିନାଂ ପ୍ରପନ୍ନାନାଂ ପରମୈକାନ୍ତିନାମପି । ଅଚ୍ଛିଦ୍ରପୁଣ୍ଡ୍ରାକରଣେ ପ୍ରତ୍ଯଵାଯୋ ମହାନ୍ଭଵେତ୍
କିନ୍ତୁ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତମାନେ ଅଟୁଟ ପୁଣ୍ଡ୍ର କଲେ ବଡ଼ ଦୋଷ ହୁଏ।
ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ତୁ ଯଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଦଣ୍ଡାକାରଂ ତୁ ଶୋଭନମ୍ । ମଧ୍ଯେ ଛିଦ୍ରଂ ଵୈଷ୍ଣଵାଶ୍ଚ ନମୋଽନ୍ତୈଃ କେଶଵାଦିଭିଃ
ଯିଏ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ଦଣ୍ଡ ଆକାରରେ, ମଧ୍ୟରେ ଚିଦ୍ର ରଖି, ଅନ୍ତରେ କେଶବ ଓ ଅନ୍ୟ ନାମ ଦେଇ କରେ, ସେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ।
ଵିମଲାନ୍ଯୂର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରାଣି ସାନ୍ତରାଲାନି ଯୋ ନରଃ । କରୋତି ଵିପୁଲଂ ତତ୍ର ମନ୍ଦିରଂ ମେ କରୋତି ସଃ
ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର ସାନ୍ତରାଳ ରଖି କରେ, ସେ ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରେ।
ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଵିଶାଲେ ସୁମନୋହରେ । ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସାକଂ ସହାସୀନୋ ରମତେ ଵିଷ୍ଣୁରଵ୍ଯଯଃ
ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ରର ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଚଉଡ଼ ଓ ମନୋହର, ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ବସି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ନିରନ୍ତରାଲଂ ଯଃ କୁର୍ଯାଦୂର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଦ୍ଵିଜାଧମଃ । ସ ହି ତତ୍ର ସ୍ଥିତଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶ୍ରିଯଂ ଚୈଵ ଵ୍ଯପୋହତି
ଯଦି କୌଣସି ଦ୍ୱିଜ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ଚିଦ୍ର ବିନା କରେ, ସେ ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶ୍ରୀଙ୍କୁ ଦୂର କରିଦେଇଥାଏ।
ଅଚ୍ଛିଦ୍ରମୂର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ତୁ ଯଃ କରୋତି ଵିମୂଢଧୀଃ । ସ ପର୍ଯାଯେଣ ତାନେତି ନରକାନେକଵିଂଶତିମ୍
ଯିଏ ମୂଢ଼ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର କରେ, ସେ ପରେ ଏକେଇଶି ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଋଜୂନି ସ୍ଫୁଟପାର୍ଶ୍ଵାନି ସାନ୍ତରାଲାନି ଵିନ୍ଯସେତ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରାଣି ଦଣ୍ଡାବ୍ଜଦୀପମତ୍ସ୍ଯନିଭାନି ଚ
ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ସିଧା, ସ୍ପଷ୍ଟ ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ସାନ୍ତରାଳ ରଖି, ଦଣ୍ଡ, ପଦ୍ମ, ଦୀପ କିମ୍ବା ମାଛ ଆକାରରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଶିଖୋପଵୀତଵଦ୍ଧାର୍ଯମୂର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଦ୍ଵିଜେନ ଚ । ଵିନା କୃତାଶ୍ଚେଦ୍ଵିଫଲାଃ କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵା ମହାମୁନେ
ଦ୍ୱିଜ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ଶିଖା ଓ ଉପବୀତ ଭଳି ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ; ଏହା ବିନା କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଫଳହୀନ ହୁଏ, ମହାମୁନି।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେଷୁ କାର୍ଯେଷୁ କାର୍ଯଂ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ତ୍ରିଶୂଲଂ ଚ ଵର୍ତୁଲଂ ଚତୁରସ୍ରକମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର, ତ୍ରିଶୂଳ, ବୃତ୍ତ କିମ୍ବା ଚତୁରସ୍ର ଚିହ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାଦିକଂ ଲିଙ୍ଗଂ ଵେଦନିଷ୍ଠୋ ନ ଧାରଯେତ୍ । ଜନ୍ମନା ଲବ୍ଧଜାତିସ୍ତୁ ଵେଦପନ୍ଥାନମାଶ୍ରିତଃ
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ଚିହ୍ନ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯିଏ ଜନ୍ମରୁ ବେଦ ମାର୍ଗ ଅନୁସରେ, ସେ ବେଦ ରାସ୍ତା ଅନୁସରିବା ଉଚିତ।
ପୁଣ୍ଡ୍ରାନ୍ତରଂ ଭ୍ରମାଦ୍ଵାପି ଲଲାଟେ ନୈଵ ଧାରଯେତ୍ । ଖ୍ଯାତିକାନ୍ତ୍ଯାଦିସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଚାପି ଵିଷ୍ଣ୍ଵାଗମାଦିଷୁ
ଫୋରେହେଡ୍ରେ ମଧ୍ୟପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ କେବେ ଭୁଲରେ ମଧ୍ୟ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ବିଷ୍ଣୁ ଆଗମ ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କ୍ୟାନ୍ତି, ଖ୍ୟାତି ଓ ଅନ୍ୟ ଲାଭ ପାଇଁ କହାଯାଇଛି।
ସ୍ଥିତଂ ପୁଣ୍ଡ୍ରାନ୍ତରଂ ନୈଵ ଧାରଯେଦ୍ଵୈଦିକୋ ଜନଃ । ତିର୍ଯକ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଶ୍ରୌତଂ କଥମପି ଭ୍ରମାତ୍
ଏକ ବେଦୀୟ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ କେବେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତିର୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଛାଡିଦେବା, ଯଦି ଭୁଲରେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରୌତ ଆଚାର ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ।
ଲଲାଟେ ଭସ୍ମନା ତିର୍ଯକ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରସ୍ଯ ଚ ଧାରଣମ୍ । ଵିନା ପୁଣ୍ଡ୍ରାନ୍ତରଂ ମୋହାଦ୍ଧାରଯନ୍ନାରକୀ ଭଵେତ୍
ଫୋରେହେଡ୍ରେ ଭସ୍ମ ଦେଇ ତିର୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ଲଗାଇବା, ମଧ୍ୟପୁଣ୍ଡ୍ର ଛଡା, ଭ୍ରମରେ କରିଥିଲେ, ନରକର ଫଳ ମିଳେ।
ଵେଦମାର୍ଗୈକନିଷ୍ଠସ୍ତୁ ମୋହେନାପ୍ଯଙ୍କିତୋ ଯଦି । ପତତ୍ଯେଵ ନ ସନ୍ଦେହସ୍ତଥା ପୁଣ୍ଡ୍ରାନ୍ତରାଦପି
ଯେଉଁଠି ବେଦମାର୍ଗରେ ଦୃଢ ନିଷ୍ଠା ରହିଛି, ତାହା ଭ୍ରମରେ ଚିହ୍ନ ଲଗାଇଲେ ନିଶ୍ଚୟ ତଳିଯାଏ; ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏହି ମଧ୍ୟପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ଲଗାଇଲେ ମଧ୍ୟ।
ନାଙ୍କନଂ ଵିଗ୍ରହେ କୁର୍ଯାଦ୍ଵେଦମାର୍ଗଂ ସମାଶ୍ରିତଃ । ଶ୍ରୌତଧର୍ମୈକନିଷ୍ଠାନାଂ ଲିଙ୍ଗଂ ତୁ ଶ୍ରୌତମେଵ ହି
ଯେଉଁଠି ବେଦମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରିଛି, ଶରୀରରେ କେବେ ଚିହ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ ନିଷ୍ଠା ଥିବାମାନେ, ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଶ୍ରୌତ ହେବା ଦରକାର।
ଅଶ୍ରୌତଧର୍ମନିଷ୍ଠାନାମଶ୍ରୌତ ଲିଙ୍ଗମୀରିତମ୍ । ଦେଵତା ଵେଦସିଦ୍ଧା ଯାସ୍ତାସାଂ ଲିଙ୍ଗଂ ତୁ ଵୈଦିକମ୍
ଯେଉଁଠି ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଅଶ୍ରୌତ ହେବା କହାଯାଇଛି; ଯେଉଁ ଦେବୀ ବେଦରେ ସ୍ଥିତ, ସେମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ବେଦୀୟ ହେବା ଦରକାର।
ଅଶ୍ରୌତତନ୍ତ୍ରନିଷ୍ଠା ଯାସ୍ତାସାମଶ୍ରୌତମେଵ ହି । ଵେଦସିଦ୍ଧୋ ମହାଦେଵଃ ସାକ୍ଷାତ୍ସଂସାରମୋଚକଃ
ଯେଉଁଠି ଅଶ୍ରୌତ ତନ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ରହିଛି, ସେମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଅଶ୍ରୌତ ହେବା ଉଚିତ୍; ବେଦରେ ସ୍ଥିତ ମହାଦେବ ନିଜେ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଭକ୍ତାନାମୁପକାରାଯ ଶ୍ରୌତଂ ଲିଙ୍ଗଂ ଦଧାତି ଚ । ଵେଦସିଦ୍ଧସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ଶ୍ରୌତଂ ଲିଙ୍ଗଂ ନ ଚେତରତ୍
ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଉପକାର ପାଇଁ ଶ୍ରୌତ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ବେଦରେ ସ୍ଥିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଶ୍ରୌତ ହେବା ଦରକାର, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵଵିଶେଷାଣାମପି ତସ୍ଯ ତଦେଵ ହି । ଶ୍ରୌତଂ ଲିଙ୍ଗଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରୋଦ୍ଧୂଲନାଦିକମ୍
ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ଅବତାର ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରୌତ ଚିହ୍ନ ହେବା ଦରକାର; ଶ୍ରୌତ ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଓ ତାହାର ଲଗାଇବା।
ଅଶ୍ରୌତମୂର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରାଦି ନୈଵ ତିର୍ଯକ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍ । ଵେଦମାର୍ଗୈକନିଷ୍ଠାନାଂ ଵେଦୋକ୍ତେନୈଵ ଵର୍ତ୍ମନା
ଅଶ୍ରୌତ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ତିର୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ନୁହେଁ; ବେଦମାର୍ଗରେ ଦୃଢ ନିଷ୍ଠା ଥିବାମାନେ ବେଦର କଥା ଅନୁସାରେ ଚାଲିବା ଦରକାର।