ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଵୈଷ୍ଣଵାଗମଲୋକନାତ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରପ୍ରମାଣାନି ଦିଵ୍ଯାନ୍ଯଙ୍ଗୁଲିଭେଦତଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ବୈଷ୍ଣବ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ରର ଦିବ୍ୟ ମାପ, ଆଉ ଆଙ୍ଗୁଳି ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଵର୍ଣାଭିମନ୍ତ୍ରଦେଵାଂଶ୍ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଫଲାନି ଚ । ପର୍ଵତାଗ୍ରେ ନଦୀତୀରେ ଶିଵକ୍ଷେତ୍ରେ ଵିଶେଷତଃ
ମୁଁ ଏହାର ଅକ୍ଷର, ମନ୍ତ୍ର, ଦେବତାଙ୍କ ଅଂଶ ଓ ଫଳ ବିଶେଷ କରି ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ନଦୀ କୂଳ ଓ ଶିବ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ସିନ୍ଧୁତୀରେ ଚ ଵଲ୍ମୀକେ ତୁଲସୀମୂଲମାଶ୍ରିତେ । ମୃଦ ଏତାସ୍ତୁ ସଙ୍ଗ୍ରାହ୍ଯା ଵର୍ଜଯେଦନ୍ଯମୃତ୍ତିକାଃ
ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ କୂଳ, ପିଲାପୋକ ଗୁହା କିମ୍ବା ତୁଳସୀ ଗଛ ତଳରେ ଏହି ମାଟି ନେବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ମାଟି ବାଦ ଦେବା ଉଚିତ।
ଶ୍ଯାମଂ ଶାନ୍ତିକରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରକ୍ତଂ ଵଶ୍ଯକରଂ ଭଵେତ୍ । ଶ୍ରୀକରଂ ପୀତମିତ୍ଯାହୁର୍ଧର୍ମଦଂ ଶ୍ଵେତମୁଚ୍ଯତେ
କଳା ରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତି ଦେଉଛି, ଲାଲ ରଙ୍ଗ ବଶ କରାଏ, ହଳଦିଆ ଧନ ଦେଉଛି, ଧଳା ଧର୍ମ ଦେଉଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠଃ ପୁଷ୍ଟିଦଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମଧ୍ଯମାଯୁଷ୍କରୀ ଭଵେତ୍ । ଅନାମିକାନ୍ନଦା ନିତ୍ଯଂ ମୁକ୍ତିଦା ଚ ପ୍ରଦେଶିନୀ
ଅଂଠି ଶରୀରକୁ ପୁଷ୍ଟି ଦେଉଛି, ମଧ୍ୟମା ଆୟୁ ଦେଉଛି, ଅନାମିକା ସଦା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ତଥା ତର୍ଜନୀ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି।
ଏତୈରଙ୍ଗୁଲିଭେଦୈସ୍ତୁ କାରଯେନ୍ନ ନଖୈଃ ସ୍ପୃଶେତ୍ । ଵର୍ତିଦୀପାଵଲିକୃତିଂ ଵେଣପତ୍ରାକୃତିଂ ତଥା
ଏହି ଆଂଠି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବା ଉଚିତ, ନଖ ଦ୍ୱାରା ଛୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ବାତି, ଦୀପର ଶାରି କିମ୍ବା ପତ୍ରର ଚୁଟି ଆକୃତିରେ କରିବା ଉଚିତ।
ପଦ୍ମସ୍ଯ ମୁକୁଲାକାରଂ ତଥା କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ମତ୍ସ୍ଯକୂର୍ମାକୃତିଂ ଵାପି ଶଙ୍ଖାକାରଂ ତତଃ ପରମ୍
ପଦ୍ମ କୁଡ଼ ଆକୃତିରେ ଯତ୍ନ କରି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ନାହିଁ ହେଲେ ମାଛ, କୁମିର କିମ୍ବା ଶଂଖ ଆକୃତିରେ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ଦଶାଙ୍ଗୁଲିପ୍ରମାଣଂ ତୁ ଉତ୍ତମୋତ୍ତମମୁଚ୍ଯତେ । ନଵାଙ୍ଗୁଲଂ ମଧ୍ଯମଂ ସ୍ଯାଦଷ୍ଟାଙ୍ଗୁଲମତଃ ପରମ୍
ଦଶ ଆଂଠି ମାପର ପୁଣ୍ଡ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ; ନଉ ଆଂଠି ମଧ୍ୟମ ଓ ଆଠ ଆଂଠି ତାପରେ ଅଛି।
ସପ୍ତଷଟ୍ପଞ୍ଚଭିଃ ପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ମଧ୍ଯମଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଚତୁସ୍ତ୍ରିଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲୈଃ ପୁଣ୍ଡ୍ରଂ କନିଷ୍ଠଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଭଵେତ୍
ସାତ, ଛଅ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଆଂଠିର ପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ତିନି ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟମ ମନାଯାଏ; ଚାରି, ତିନି କିମ୍ବା ଦୁଇ ଆଂଠିର ପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ତିନି ପ୍ରକାର କନିଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
ଲଲାଟେ କେଶଵଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନାରାଯଣମଥୋଦରେ । ମାଧଵଂ ହୃଦି ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଗୋଵିନ୍ଦଂ କଣ୍ଠକୂପକେ
ଲଳାଟରେ କେଶବଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ପଛରେ ନାରାୟଣ, ହୃଦୟରେ ମାଧବ, ଗଳର ଗହ୍ୱରରେ ଗୋବିନ୍ଦ।
ଉଦରେ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଵିଷ୍ଣୁରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ତତ୍ପାର୍ଶ୍ଵବାହୁମଧ୍ଯେ ଚ ମଧୁସୂଦନମେଵ ଚ
ଉଦରର ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ହୁଏ; ସେହି ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ବାହୁ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁସୂଦନ।
ତ୍ରିଵିକ୍ରମଂ କର୍ଣଦେଶେ ଵାମକୁକ୍ଷୌ ତୁ ଵାମନମ୍ । ଶ୍ରୀଧରଂ ବାହୁକେ ଵାମେ ହୃଷୀକେଶଂ ତୁ କର୍ଣକେ
କାନ ଅଞ୍ଚଳରେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱ ଉଦରରେ ବାମନ, ବାମ ବାହୁରେ ଶ୍ରୀଧର, କାନରେ ହୃଷୀକେଶ।
ପୃଷ୍ଠେ ଚ ପଦ୍ମନାଭଂ ତୁ କକୁଦ୍ଦାମୋଦରଂ ସ୍ମରେତ୍ । ଦ୍ଵାଦଶୈତାନି ନାମାନି ଵାସୁଦେଵେତି ମୂର୍ଧନି
ପିଠରେ ପଦ୍ମନାଭଙ୍କୁ, କୁହୁଡ଼ ଓ ଉଦରରେ କକୁଦ୍ଦା ଓ ଅମୋଦରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ, ଯାହା ଭାସୁଦେବରୁ ଆରମ୍ଭ, ମୁଣ୍ଡରେ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଜାକାଲେ ଚ ହୋମେ ଚ ସାଯଂ ପ୍ରାତଃ ସମାହିତଃ । ନାମାନ୍ଯୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଵିଧିନା ଧାରଯେଦୂର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍
ପୂଜା ସମୟରେ, ହୋମ କାଳରେ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଏହି ନାମଗୁଡିକୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ।
ଅଶୁଚିର୍ଵାପ୍ଯନାଚାରୋ ମନସା ପାପମାଚରେତ୍ । ଶୁଚିରେଵ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ପୁଣ୍ଡ୍ରାଙ୍କିତୋ ନରଃ
ଯଦିଓ କେହି ଅଶୁଚି ଅଟୁଟ ଆଚାର ରହିଥିବେ, କିମ୍ବା ମନରେ ପାପ କରିଥିବେ, ମୁଣ୍ଡରେ ପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଲୋକ ସଦା ଶୁଚି ହୋଇଥାନ୍ତି।
ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଧରୋ ମର୍ତ୍ଯୋ ମ୍ରିଯତେ ଯତ୍ର କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଶ୍ଵପାକୋଽପି ଵିମାନସ୍ଥୋ ମମ ଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି, ତଳ ଜନ୍ମର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦେବ ଯାନରେ ରହି, ମୋ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଏକାନ୍ତିନୋ ମହାଭାଗା ମତ୍ସ୍ଵରୂପଵିଦୋଽମଲାଃ । ସାନ୍ତରାଲାନ୍ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ପୁଣ୍ଡ୍ରାନ୍ଵିଷ୍ଣୁପଦାକୃତୀନ୍
ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ, ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶୁଚି ଓ ମୋର ସ୍ଵରୂପ ଜଣା, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ ଚିହ୍ନ ସାନ୍ତରାଳ ରଖି ପୁଣ୍ଡ୍ର କରନ୍ତି।
ପରମୈକାନ୍ତିନୋଽପ୍ଯେଵଂ ମତ୍ପାଦୈକପରାଯଣାଃ । ହରିଦ୍ରାଚୂର୍ଣସଂଯୁକ୍ତାଞ୍ଛୂଲାକାରାଂସ୍ତୁ ଵାମଲାନ୍
ପରମ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ ମଧ୍ୟ, ମୋର ପଦକୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ହଳଦୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶା ତ୍ରିଶୂଳ ଆକାରରେ ବାମ ଚିହ୍ନ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯେ ତୁ ଵୈଷ୍ଣଵାଃ ପୁଣ୍ଡ୍ରାନଚ୍ଛିଦ୍ରାନପି ଭକ୍ତିତଃ । ପ୍ରକୁର୍ଵୀରନ୍ଦୀପପଦ୍ମଵେଣୁପତ୍ରୋପମାକୃତୀନ୍
ଅନ୍ୟ ଵୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତମାନେ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ଅଟୁଟ ପୁଣ୍ଡ୍ର କରନ୍ତି, ଯାହା ଦୀପ, ପଦ୍ମ, ବାଂଶୀ କିମ୍ବା ପତ୍ର ଆକାରରେ ହୁଏ।
ଅଚ୍ଛିଦ୍ରାନପି ସଚ୍ଛିଦ୍ରାନ୍ କୁର୍ଯୁଃ କେଵଲଵୈଷ୍ଣଵାଃ । ଅଚ୍ଛିଦ୍ରକରଣେ ତେଷାଂ ପ୍ରତ୍ଯଵାଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କେତେକ ଶୁଦ୍ଧ ଵୈଷ୍ଣବମାନେ ଅଟୁଟ ଓ ଚିଦ୍ର ଥିବା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପୁଣ୍ଡ୍ର କରନ୍ତି; ଅଟୁଟ ପୁଣ୍ଡ୍ର କରିବାରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ।
ଏକାନ୍ତିନାଂ ପ୍ରପନ୍ନାନାଂ ପରମୈକାନ୍ତିନାମପି । ଅଚ୍ଛିଦ୍ରପୁଣ୍ଡ୍ରାକରଣେ ପ୍ରତ୍ଯଵାଯୋ ମହାନ୍ଭଵେତ୍
କିନ୍ତୁ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତମାନେ ଅଟୁଟ ପୁଣ୍ଡ୍ର କଲେ ବଡ଼ ଦୋଷ ହୁଏ।
ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ତୁ ଯଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଦଣ୍ଡାକାରଂ ତୁ ଶୋଭନମ୍ । ମଧ୍ଯେ ଛିଦ୍ରଂ ଵୈଷ୍ଣଵାଶ୍ଚ ନମୋଽନ୍ତୈଃ କେଶଵାଦିଭିଃ
ଯିଏ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ଦଣ୍ଡ ଆକାରରେ, ମଧ୍ୟରେ ଚିଦ୍ର ରଖି, ଅନ୍ତରେ କେଶବ ଓ ଅନ୍ୟ ନାମ ଦେଇ କରେ, ସେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ।
ଵିମଲାନ୍ଯୂର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରାଣି ସାନ୍ତରାଲାନି ଯୋ ନରଃ । କରୋତି ଵିପୁଲଂ ତତ୍ର ମନ୍ଦିରଂ ମେ କରୋତି ସଃ
ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର ସାନ୍ତରାଳ ରଖି କରେ, ସେ ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରେ।
ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଵିଶାଲେ ସୁମନୋହରେ । ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସାକଂ ସହାସୀନୋ ରମତେ ଵିଷ୍ଣୁରଵ୍ଯଯଃ
ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ରର ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଚଉଡ଼ ଓ ମନୋହର, ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ବସି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ନିରନ୍ତରାଲଂ ଯଃ କୁର୍ଯାଦୂର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଦ୍ଵିଜାଧମଃ । ସ ହି ତତ୍ର ସ୍ଥିତଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶ୍ରିଯଂ ଚୈଵ ଵ୍ଯପୋହତି
ଯଦି କୌଣସି ଦ୍ୱିଜ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ଚିଦ୍ର ବିନା କରେ, ସେ ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶ୍ରୀଙ୍କୁ ଦୂର କରିଦେଇଥାଏ।
ଅଚ୍ଛିଦ୍ରମୂର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ତୁ ଯଃ କରୋତି ଵିମୂଢଧୀଃ । ସ ପର୍ଯାଯେଣ ତାନେତି ନରକାନେକଵିଂଶତିମ୍
ଯିଏ ମୂଢ଼ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର କରେ, ସେ ପରେ ଏକେଇଶି ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଋଜୂନି ସ୍ଫୁଟପାର୍ଶ୍ଵାନି ସାନ୍ତରାଲାନି ଵିନ୍ଯସେତ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରାଣି ଦଣ୍ଡାବ୍ଜଦୀପମତ୍ସ୍ଯନିଭାନି ଚ
ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ସିଧା, ସ୍ପଷ୍ଟ ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ସାନ୍ତରାଳ ରଖି, ଦଣ୍ଡ, ପଦ୍ମ, ଦୀପ କିମ୍ବା ମାଛ ଆକାରରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଶିଖୋପଵୀତଵଦ୍ଧାର୍ଯମୂର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଦ୍ଵିଜେନ ଚ । ଵିନା କୃତାଶ୍ଚେଦ୍ଵିଫଲାଃ କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵା ମହାମୁନେ
ଦ୍ୱିଜ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ଶିଖା ଓ ଉପବୀତ ଭଳି ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ; ଏହା ବିନା କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଫଳହୀନ ହୁଏ, ମହାମୁନି।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେଷୁ କାର୍ଯେଷୁ କାର୍ଯଂ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ତ୍ରିଶୂଲଂ ଚ ଵର୍ତୁଲଂ ଚତୁରସ୍ରକମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର, ତ୍ରିଶୂଳ, ବୃତ୍ତ କିମ୍ବା ଚତୁରସ୍ର ଚିହ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାଦିକଂ ଲିଙ୍ଗଂ ଵେଦନିଷ୍ଠୋ ନ ଧାରଯେତ୍ । ଜନ୍ମନା ଲବ୍ଧଜାତିସ୍ତୁ ଵେଦପନ୍ଥାନମାଶ୍ରିତଃ
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ଚିହ୍ନ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯିଏ ଜନ୍ମରୁ ବେଦ ମାର୍ଗ ଅନୁସରେ, ସେ ବେଦ ରାସ୍ତା ଅନୁସରିବା ଉଚିତ।