ମଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ଥାପନଂ ତତ୍ର କାର୍ଯଂ ଦେଵ୍ଯାଶ୍ଚ ସତ୍ତମ । ପୂଜଯିଷ୍ଯନ୍ତି ତେ ତତ୍ର ପିତୃଲୋକନିଵାସିନଃ
ସେଠି ଦେବୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ପିତୃଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ସେଠି ଏହାର ପୂଜା କରିବେ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଯାନି ତୀର୍ଥାନି ତତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠମିଦଂ ଭଵେତ୍ । ପିତ୍ରୀଶ୍ଵରୀପୂଜଯା ତୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ପୂଜିତଂ ଭଵେତ୍
ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବ। ପିତୃଇଶ୍ୱରୀଙ୍କ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକର ପୂଜା ହେବ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଇତି ଦେଵଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵଂ ମୂର୍ଧ୍ନା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ । ତଦନୁଜ୍ଞାଂ ସମାଦାଯ ଯଯୌ ଦେଵାନ୍ତିକଂ ହରିଃ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଦେବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ହରି ଦେବମାନେ ଥିବା ସଭାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥଯାମାସ କାରଣଂ ଶଙ୍କରୋଦିତମ୍ । ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ତେ ପ୍ରୋଚୁରମରା ମୌଲିଚାଲନୈଃ
ସେ ସମସ୍ତ କଥା, ଶଙ୍କରଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ କାରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ଦେବମାନେ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇ କହିଲେ, 'ଅତି ଭଲ, ଅତି ଭଲ!'
ଶଶଂସୁର୍ଭସ୍ମମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ହରିବ୍ରହ୍ମାଦଯଃ ସୁରାଃ । ପିତରଶ୍ଚୈଵ ସନ୍ତୁଷ୍ଟାସ୍ତୀର୍ଥଲାଭାତ୍ପରନ୍ତପ
ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ପିତୃଗଣମାନେ, ଏହି ଭସ୍ମର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ ଓ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଖୁସି ହେଲେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦଳନ କରୁଥିବା ବୀର।
ତତ୍ତୀର୍ଥତୀରେ ଲିଙ୍ଗଂ ଚ ଦେଵ୍ଯା ମୂର୍ତିଂ ଯଥାଵିଧି । ସ୍ଥାପଯାମାସୁରମରାଃ ପୂଜଯାମାସୁରନ୍ଵହମ୍
ସେଇ ପବିତ୍ର ତୀରରେ, ଦେବତାମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି, ପ୍ରତିଦିନ ପୂଜା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତ୍ର ଯେ ପ୍ରାଣିନୋଽଭୂଵନ୍ପାପଭୋଗାର୍ଥମାସ୍ଥିତାଃ । ତେ ଵିମାନଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଗତାଃ କୈଲାସମଣ୍ଡଲମ୍
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅପରାଧ ଭୋଗ ପାଇଁ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଯାନରେ ଚଢ଼ି କୈଳାସ ମଣ୍ଡଳକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ନାମ୍ନା ଭଦ୍ରଗଣାସ୍ତେ ତୁ ଵସନ୍ତ୍ଯଦ୍ଯାପି ତତ୍ର ହି । ପୁନଶ୍ଚ ଦୂରଦେଶେ ତୁ କୁମ୍ଭୀପାକୋ ଵିନିର୍ମିତଃ
ସେମାନେ 'ଭଦ୍ରଗଣ' ନାମରେ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓଠି ରହୁଛନ୍ତି; ଏବଂ ଦୂରେ କୁଏଁ ଭିତରେ 'କୁମ୍ଭୀପାକ' ନାମକ ନରକ ତିଆରି ହୋଇଛି।
ନିରୁଦ୍ଧଂ ଶୈଵଗମନଂ ଦେଵୈସ୍ତତ୍ର ତୁ ତଦ୍ଦିନାତ୍ । ଇତି ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଭସ୍ମମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ସେଇ ଦିନ ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଯିବା ପଥ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ, ତୁମକୁ ଏହି ଭସ୍ମର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମହତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କୁହିଦେଲି।
ନାତଃ ପରତରଂ କିଞ୍ଚିଦଧିକଂ ଵିଦ୍ଯତେ ମୁନେ । ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଵିଧିଂ ଚୈଵାପ୍ଯଧିକାରିଵିଭେଦତଃ
ମୁନି, ଏଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଧିକ ନାହିଁ; ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର ଲାଗାଇବା ପ୍ରଣାଳୀ ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଵୈଷ୍ଣଵାଗମଲୋକନାତ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରପ୍ରମାଣାନି ଦିଵ୍ଯାନ୍ଯଙ୍ଗୁଲିଭେଦତଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ବୈଷ୍ଣବ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ରର ଦିବ୍ୟ ମାପ, ଆଉ ଆଙ୍ଗୁଳି ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଵର୍ଣାଭିମନ୍ତ୍ରଦେଵାଂଶ୍ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଫଲାନି ଚ । ପର୍ଵତାଗ୍ରେ ନଦୀତୀରେ ଶିଵକ୍ଷେତ୍ରେ ଵିଶେଷତଃ
ମୁଁ ଏହାର ଅକ୍ଷର, ମନ୍ତ୍ର, ଦେବତାଙ୍କ ଅଂଶ ଓ ଫଳ ବିଶେଷ କରି ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ନଦୀ କୂଳ ଓ ଶିବ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ସିନ୍ଧୁତୀରେ ଚ ଵଲ୍ମୀକେ ତୁଲସୀମୂଲମାଶ୍ରିତେ । ମୃଦ ଏତାସ୍ତୁ ସଙ୍ଗ୍ରାହ୍ଯା ଵର୍ଜଯେଦନ୍ଯମୃତ୍ତିକାଃ
ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ କୂଳ, ପିଲାପୋକ ଗୁହା କିମ୍ବା ତୁଳସୀ ଗଛ ତଳରେ ଏହି ମାଟି ନେବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ମାଟି ବାଦ ଦେବା ଉଚିତ।
ଶ୍ଯାମଂ ଶାନ୍ତିକରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରକ୍ତଂ ଵଶ୍ଯକରଂ ଭଵେତ୍ । ଶ୍ରୀକରଂ ପୀତମିତ୍ଯାହୁର୍ଧର୍ମଦଂ ଶ୍ଵେତମୁଚ୍ଯତେ
କଳା ରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତି ଦେଉଛି, ଲାଲ ରଙ୍ଗ ବଶ କରାଏ, ହଳଦିଆ ଧନ ଦେଉଛି, ଧଳା ଧର୍ମ ଦେଉଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠଃ ପୁଷ୍ଟିଦଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମଧ୍ଯମାଯୁଷ୍କରୀ ଭଵେତ୍ । ଅନାମିକାନ୍ନଦା ନିତ୍ଯଂ ମୁକ୍ତିଦା ଚ ପ୍ରଦେଶିନୀ
ଅଂଠି ଶରୀରକୁ ପୁଷ୍ଟି ଦେଉଛି, ମଧ୍ୟମା ଆୟୁ ଦେଉଛି, ଅନାମିକା ସଦା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ତଥା ତର୍ଜନୀ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି।
ଏତୈରଙ୍ଗୁଲିଭେଦୈସ୍ତୁ କାରଯେନ୍ନ ନଖୈଃ ସ୍ପୃଶେତ୍ । ଵର୍ତିଦୀପାଵଲିକୃତିଂ ଵେଣପତ୍ରାକୃତିଂ ତଥା
ଏହି ଆଂଠି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବା ଉଚିତ, ନଖ ଦ୍ୱାରା ଛୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ବାତି, ଦୀପର ଶାରି କିମ୍ବା ପତ୍ରର ଚୁଟି ଆକୃତିରେ କରିବା ଉଚିତ।
ପଦ୍ମସ୍ଯ ମୁକୁଲାକାରଂ ତଥା କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ମତ୍ସ୍ଯକୂର୍ମାକୃତିଂ ଵାପି ଶଙ୍ଖାକାରଂ ତତଃ ପରମ୍
ପଦ୍ମ କୁଡ଼ ଆକୃତିରେ ଯତ୍ନ କରି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ନାହିଁ ହେଲେ ମାଛ, କୁମିର କିମ୍ବା ଶଂଖ ଆକୃତିରେ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ଦଶାଙ୍ଗୁଲିପ୍ରମାଣଂ ତୁ ଉତ୍ତମୋତ୍ତମମୁଚ୍ଯତେ । ନଵାଙ୍ଗୁଲଂ ମଧ୍ଯମଂ ସ୍ଯାଦଷ୍ଟାଙ୍ଗୁଲମତଃ ପରମ୍
ଦଶ ଆଂଠି ମାପର ପୁଣ୍ଡ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ; ନଉ ଆଂଠି ମଧ୍ୟମ ଓ ଆଠ ଆଂଠି ତାପରେ ଅଛି।
ସପ୍ତଷଟ୍ପଞ୍ଚଭିଃ ପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ମଧ୍ଯମଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଚତୁସ୍ତ୍ରିଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲୈଃ ପୁଣ୍ଡ୍ରଂ କନିଷ୍ଠଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଭଵେତ୍
ସାତ, ଛଅ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଆଂଠିର ପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ତିନି ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟମ ମନାଯାଏ; ଚାରି, ତିନି କିମ୍ବା ଦୁଇ ଆଂଠିର ପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ତିନି ପ୍ରକାର କନିଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
ଲଲାଟେ କେଶଵଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନାରାଯଣମଥୋଦରେ । ମାଧଵଂ ହୃଦି ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଗୋଵିନ୍ଦଂ କଣ୍ଠକୂପକେ
ଲଳାଟରେ କେଶବଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ପଛରେ ନାରାୟଣ, ହୃଦୟରେ ମାଧବ, ଗଳର ଗହ୍ୱରରେ ଗୋବିନ୍ଦ।
ଉଦରେ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଵିଷ୍ଣୁରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ତତ୍ପାର୍ଶ୍ଵବାହୁମଧ୍ଯେ ଚ ମଧୁସୂଦନମେଵ ଚ
ଉଦରର ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ହୁଏ; ସେହି ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ବାହୁ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁସୂଦନ।
ତ୍ରିଵିକ୍ରମଂ କର୍ଣଦେଶେ ଵାମକୁକ୍ଷୌ ତୁ ଵାମନମ୍ । ଶ୍ରୀଧରଂ ବାହୁକେ ଵାମେ ହୃଷୀକେଶଂ ତୁ କର୍ଣକେ
କାନ ଅଞ୍ଚଳରେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱ ଉଦରରେ ବାମନ, ବାମ ବାହୁରେ ଶ୍ରୀଧର, କାନରେ ହୃଷୀକେଶ।
ପୃଷ୍ଠେ ଚ ପଦ୍ମନାଭଂ ତୁ କକୁଦ୍ଦାମୋଦରଂ ସ୍ମରେତ୍ । ଦ୍ଵାଦଶୈତାନି ନାମାନି ଵାସୁଦେଵେତି ମୂର୍ଧନି
ପିଠରେ ପଦ୍ମନାଭଙ୍କୁ, କୁହୁଡ଼ ଓ ଉଦରରେ କକୁଦ୍ଦା ଓ ଅମୋଦରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ, ଯାହା ଭାସୁଦେବରୁ ଆରମ୍ଭ, ମୁଣ୍ଡରେ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଜାକାଲେ ଚ ହୋମେ ଚ ସାଯଂ ପ୍ରାତଃ ସମାହିତଃ । ନାମାନ୍ଯୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଵିଧିନା ଧାରଯେଦୂର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍
ପୂଜା ସମୟରେ, ହୋମ କାଳରେ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଏହି ନାମଗୁଡିକୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ।
ଅଶୁଚିର୍ଵାପ୍ଯନାଚାରୋ ମନସା ପାପମାଚରେତ୍ । ଶୁଚିରେଵ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ପୁଣ୍ଡ୍ରାଙ୍କିତୋ ନରଃ
ଯଦିଓ କେହି ଅଶୁଚି ଅଟୁଟ ଆଚାର ରହିଥିବେ, କିମ୍ବା ମନରେ ପାପ କରିଥିବେ, ମୁଣ୍ଡରେ ପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଲୋକ ସଦା ଶୁଚି ହୋଇଥାନ୍ତି।
ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଧରୋ ମର୍ତ୍ଯୋ ମ୍ରିଯତେ ଯତ୍ର କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଶ୍ଵପାକୋଽପି ଵିମାନସ୍ଥୋ ମମ ଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି, ତଳ ଜନ୍ମର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦେବ ଯାନରେ ରହି, ମୋ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଏକାନ୍ତିନୋ ମହାଭାଗା ମତ୍ସ୍ଵରୂପଵିଦୋଽମଲାଃ । ସାନ୍ତରାଲାନ୍ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ପୁଣ୍ଡ୍ରାନ୍ଵିଷ୍ଣୁପଦାକୃତୀନ୍
ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ, ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶୁଚି ଓ ମୋର ସ୍ଵରୂପ ଜଣା, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ ଚିହ୍ନ ସାନ୍ତରାଳ ରଖି ପୁଣ୍ଡ୍ର କରନ୍ତି।
ପରମୈକାନ୍ତିନୋଽପ୍ଯେଵଂ ମତ୍ପାଦୈକପରାଯଣାଃ । ହରିଦ୍ରାଚୂର୍ଣସଂଯୁକ୍ତାଞ୍ଛୂଲାକାରାଂସ୍ତୁ ଵାମଲାନ୍
ପରମ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ ମଧ୍ୟ, ମୋର ପଦକୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ହଳଦୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶା ତ୍ରିଶୂଳ ଆକାରରେ ବାମ ଚିହ୍ନ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯେ ତୁ ଵୈଷ୍ଣଵାଃ ପୁଣ୍ଡ୍ରାନଚ୍ଛିଦ୍ରାନପି ଭକ୍ତିତଃ । ପ୍ରକୁର୍ଵୀରନ୍ଦୀପପଦ୍ମଵେଣୁପତ୍ରୋପମାକୃତୀନ୍
ଅନ୍ୟ ଵୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତମାନେ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ଅଟୁଟ ପୁଣ୍ଡ୍ର କରନ୍ତି, ଯାହା ଦୀପ, ପଦ୍ମ, ବାଂଶୀ କିମ୍ବା ପତ୍ର ଆକାରରେ ହୁଏ।
ଅଚ୍ଛିଦ୍ରାନପି ସଚ୍ଛିଦ୍ରାନ୍ କୁର୍ଯୁଃ କେଵଲଵୈଷ୍ଣଵାଃ । ଅଚ୍ଛିଦ୍ରକରଣେ ତେଷାଂ ପ୍ରତ୍ଯଵାଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କେତେକ ଶୁଦ୍ଧ ଵୈଷ୍ଣବମାନେ ଅଟୁଟ ଓ ଚିଦ୍ର ଥିବା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପୁଣ୍ଡ୍ର କରନ୍ତି; ଅଟୁଟ ପୁଣ୍ଡ୍ର କରିବାରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ।