ଯଯୌ କୈଶ୍ଚିତ୍ସୁରଗଣୈଃ ସହିତଃ ଶଙ୍କରାଲଯମ୍ । ପାର୍ଵତ୍ଯା ସହିତଂ ଦେଵଂ କୋଟିକନ୍ଦର୍ପସୁନ୍ଦରମ୍
ସେ କିଛି ଦେବମାନେ ସହିତ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ସେଠି ପାର୍ବତୀ ସହିତ ଅନେକ କାମଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜାଇଦେଇଥିବା ସୁନ୍ଦର ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ରମଣୀଯତମାଙ୍ଗଂ ତଂ ଲାଵଣ୍ଯଖନିମଦ୍ଭୁତମ୍ । ସଦା ଷୋଡଶଵର୍ଷୀଯଂ ନାନାଲଙ୍କାରଭୂଷିତମ୍
ସେ ଏକ ଅତି ରମଣୀୟ ଦେହ, ଲାବଣ୍ୟର ଖଣି, ସଦା ଷୋଡ଼ଶ ବର୍ଷୀୟ, ବିଭିନ୍ନ ଆଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ନାନାଗଣୈଃ ପରିଵୃତଂ ଲାଲଯନ୍ତଂ ପରାଂ ଶିଵାମ୍ । ଦଦର୍ଶ ଚନ୍ଦ୍ରମୌଲିଂ ସ ଚତୁର୍ଵେଦଂ ନନାମ ହ
ବିଭିନ୍ନ ଗଣମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହିଥିଲେ, ଦେବୀଙ୍କୁ ଆଦର କରୁଥିଲେ। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଚାରି ବେଦର ନାଥଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କଥଯାମାସ ଚମତ୍କୃତମତିସ୍ଫୁଟମ୍ । ଏତସ୍ଯ କାରଣଂ ଦେଵ ନ ଜାନୀମଃ କଥଞ୍ଚନ
ସେ ସମସ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାଟିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିଲେ: 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହାର କାରଣ ଆମେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ।'
ଵଦ ତତ୍କାରଣଂ ଦେଵ ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ଯତଃ ପ୍ରଭୋ । ଵିଷ୍ଣୁଵାକ୍ଯଂ ତଦା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରସନ୍ନମୁଖପଙ୍କଜଃ
'ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣନ୍ତି, ଦୟାକରି ଏହାର କାରଣ କହନ୍ତୁ।' ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦେବଙ୍କ ମୁହଁ ଆନନ୍ଦରେ ଖିଳିଉଠିଲା।
ଉଵାଚ ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ମେଘଗମ୍ଭୀରଯା ଗିରା । ଶୃଣୁ ଵିଷ୍ଣୋ ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ନାଶ୍ଚର୍ଯଂ ତ୍ଵତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ
ସେ ମେଘର ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ ମଧୁର କଥା କହିଲେ: 'ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଏହାର କାରଣ ଶୁଣ। ଏଠାରେ କିଛି ଅଦ୍ଭୁତ ନାହିଁ।'
ଭସ୍ମନୋ ମହିମୈଵାଯଂ ଭସ୍ମନା କିଂ ଭଵେନ୍ନ ହି । କୁମ୍ଭୀପାକଂ ଗତୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦୁର୍ଵାସାଃ ଶୈଵସମ୍ମତଃ
ଏହା ହେଉଛି ଭସ୍ମର ମହିମା; ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା କଣ ହେଇପାରିବ ନାହିଁ? ଦୁର୍ବାସା, ଯିଏ ଶିବଭକ୍ତମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, କୁମ୍ଭୀପାକ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
ଅଵାଙ୍ମୁଖୋ ଦଦର୍ଶାଧସ୍ତଦା ଵାଯୁଵଶାଦ୍ଧରେ । ଭାଲଭସ୍ମକଣାସ୍ତତ୍ର ପତିତା ଦୈଵଯୋଗତଃ
ସେଠି, ପବନର ଚାପରେ ମୁହଁ ନିମ୍ନକୁ କରି ତଳେ ଦେଖିଲେ; ଦେବତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାରେ ତାଙ୍କ ଭୃକୁଟିରୁ କିଛି ଭସ୍ମକଣା ସେଠି ପଡ଼ିଗଲା।
ତେନ ଜାତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଭସ୍ମନୋ ମହିମା ତ୍ଵଯମ୍ । ଇତଃ ପରଂ ତୁ ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ପିତୃଲୋକନିଵାସିନାମ୍
ଏହି କାରଣରୁ ସମସ୍ତ କିଛି ଘଟିଲା; ଏହା ହେଉଛି ଭସ୍ମର ମହିମା। ଏଠାରୁ ଆଗକୁ, ସେଠି ପିତୃଲୋକବାସୀମାନେ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳ ହେବ।
ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସନ୍ଦେହୋ ଯତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ସୁଖୀ ଭଵେତ୍ । ପିତୃତୀର୍ଥଂ ତୁ ତନ୍ନାମ୍ନାପ୍ଯତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କରିଲେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବେ। ଏବଂ ଏଠାରୁ ଏହା 'ପିତୃତୀର୍ଥ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବ।
ମଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ଥାପନଂ ତତ୍ର କାର୍ଯଂ ଦେଵ୍ଯାଶ୍ଚ ସତ୍ତମ । ପୂଜଯିଷ୍ଯନ୍ତି ତେ ତତ୍ର ପିତୃଲୋକନିଵାସିନଃ
ସେଠି ଦେବୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ପିତୃଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ସେଠି ଏହାର ପୂଜା କରିବେ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଯାନି ତୀର୍ଥାନି ତତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠମିଦଂ ଭଵେତ୍ । ପିତ୍ରୀଶ୍ଵରୀପୂଜଯା ତୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ପୂଜିତଂ ଭଵେତ୍
ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବ। ପିତୃଇଶ୍ୱରୀଙ୍କ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକର ପୂଜା ହେବ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଇତି ଦେଵଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵଂ ମୂର୍ଧ୍ନା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ । ତଦନୁଜ୍ଞାଂ ସମାଦାଯ ଯଯୌ ଦେଵାନ୍ତିକଂ ହରିଃ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଦେବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ହରି ଦେବମାନେ ଥିବା ସଭାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥଯାମାସ କାରଣଂ ଶଙ୍କରୋଦିତମ୍ । ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ତେ ପ୍ରୋଚୁରମରା ମୌଲିଚାଲନୈଃ
ସେ ସମସ୍ତ କଥା, ଶଙ୍କରଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ କାରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ଦେବମାନେ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇ କହିଲେ, 'ଅତି ଭଲ, ଅତି ଭଲ!'
ଶଶଂସୁର୍ଭସ୍ମମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ହରିବ୍ରହ୍ମାଦଯଃ ସୁରାଃ । ପିତରଶ୍ଚୈଵ ସନ୍ତୁଷ୍ଟାସ୍ତୀର୍ଥଲାଭାତ୍ପରନ୍ତପ
ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ପିତୃଗଣମାନେ, ଏହି ଭସ୍ମର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ ଓ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଖୁସି ହେଲେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦଳନ କରୁଥିବା ବୀର।
ତତ୍ତୀର୍ଥତୀରେ ଲିଙ୍ଗଂ ଚ ଦେଵ୍ଯା ମୂର୍ତିଂ ଯଥାଵିଧି । ସ୍ଥାପଯାମାସୁରମରାଃ ପୂଜଯାମାସୁରନ୍ଵହମ୍
ସେଇ ପବିତ୍ର ତୀରରେ, ଦେବତାମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି, ପ୍ରତିଦିନ ପୂଜା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତ୍ର ଯେ ପ୍ରାଣିନୋଽଭୂଵନ୍ପାପଭୋଗାର୍ଥମାସ୍ଥିତାଃ । ତେ ଵିମାନଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଗତାଃ କୈଲାସମଣ୍ଡଲମ୍
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅପରାଧ ଭୋଗ ପାଇଁ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଯାନରେ ଚଢ଼ି କୈଳାସ ମଣ୍ଡଳକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ନାମ୍ନା ଭଦ୍ରଗଣାସ୍ତେ ତୁ ଵସନ୍ତ୍ଯଦ୍ଯାପି ତତ୍ର ହି । ପୁନଶ୍ଚ ଦୂରଦେଶେ ତୁ କୁମ୍ଭୀପାକୋ ଵିନିର୍ମିତଃ
ସେମାନେ 'ଭଦ୍ରଗଣ' ନାମରେ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓଠି ରହୁଛନ୍ତି; ଏବଂ ଦୂରେ କୁଏଁ ଭିତରେ 'କୁମ୍ଭୀପାକ' ନାମକ ନରକ ତିଆରି ହୋଇଛି।
ନିରୁଦ୍ଧଂ ଶୈଵଗମନଂ ଦେଵୈସ୍ତତ୍ର ତୁ ତଦ୍ଦିନାତ୍ । ଇତି ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଭସ୍ମମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ସେଇ ଦିନ ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଯିବା ପଥ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ, ତୁମକୁ ଏହି ଭସ୍ମର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମହତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କୁହିଦେଲି।
ନାତଃ ପରତରଂ କିଞ୍ଚିଦଧିକଂ ଵିଦ୍ଯତେ ମୁନେ । ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଵିଧିଂ ଚୈଵାପ୍ଯଧିକାରିଵିଭେଦତଃ
ମୁନି, ଏଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଧିକ ନାହିଁ; ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର ଲାଗାଇବା ପ୍ରଣାଳୀ ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଵୈଷ୍ଣଵାଗମଲୋକନାତ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରପ୍ରମାଣାନି ଦିଵ୍ଯାନ୍ଯଙ୍ଗୁଲିଭେଦତଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ବୈଷ୍ଣବ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ରର ଦିବ୍ୟ ମାପ, ଆଉ ଆଙ୍ଗୁଳି ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଵର୍ଣାଭିମନ୍ତ୍ରଦେଵାଂଶ୍ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଫଲାନି ଚ । ପର୍ଵତାଗ୍ରେ ନଦୀତୀରେ ଶିଵକ୍ଷେତ୍ରେ ଵିଶେଷତଃ
ମୁଁ ଏହାର ଅକ୍ଷର, ମନ୍ତ୍ର, ଦେବତାଙ୍କ ଅଂଶ ଓ ଫଳ ବିଶେଷ କରି ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ନଦୀ କୂଳ ଓ ଶିବ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ସିନ୍ଧୁତୀରେ ଚ ଵଲ୍ମୀକେ ତୁଲସୀମୂଲମାଶ୍ରିତେ । ମୃଦ ଏତାସ୍ତୁ ସଙ୍ଗ୍ରାହ୍ଯା ଵର୍ଜଯେଦନ୍ଯମୃତ୍ତିକାଃ
ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ କୂଳ, ପିଲାପୋକ ଗୁହା କିମ୍ବା ତୁଳସୀ ଗଛ ତଳରେ ଏହି ମାଟି ନେବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ମାଟି ବାଦ ଦେବା ଉଚିତ।
ଶ୍ଯାମଂ ଶାନ୍ତିକରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରକ୍ତଂ ଵଶ୍ଯକରଂ ଭଵେତ୍ । ଶ୍ରୀକରଂ ପୀତମିତ୍ଯାହୁର୍ଧର୍ମଦଂ ଶ୍ଵେତମୁଚ୍ଯତେ
କଳା ରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତି ଦେଉଛି, ଲାଲ ରଙ୍ଗ ବଶ କରାଏ, ହଳଦିଆ ଧନ ଦେଉଛି, ଧଳା ଧର୍ମ ଦେଉଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠଃ ପୁଷ୍ଟିଦଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମଧ୍ଯମାଯୁଷ୍କରୀ ଭଵେତ୍ । ଅନାମିକାନ୍ନଦା ନିତ୍ଯଂ ମୁକ୍ତିଦା ଚ ପ୍ରଦେଶିନୀ
ଅଂଠି ଶରୀରକୁ ପୁଷ୍ଟି ଦେଉଛି, ମଧ୍ୟମା ଆୟୁ ଦେଉଛି, ଅନାମିକା ସଦା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ତଥା ତର୍ଜନୀ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି।
ଏତୈରଙ୍ଗୁଲିଭେଦୈସ୍ତୁ କାରଯେନ୍ନ ନଖୈଃ ସ୍ପୃଶେତ୍ । ଵର୍ତିଦୀପାଵଲିକୃତିଂ ଵେଣପତ୍ରାକୃତିଂ ତଥା
ଏହି ଆଂଠି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବା ଉଚିତ, ନଖ ଦ୍ୱାରା ଛୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ବାତି, ଦୀପର ଶାରି କିମ୍ବା ପତ୍ରର ଚୁଟି ଆକୃତିରେ କରିବା ଉଚିତ।
ପଦ୍ମସ୍ଯ ମୁକୁଲାକାରଂ ତଥା କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ମତ୍ସ୍ଯକୂର୍ମାକୃତିଂ ଵାପି ଶଙ୍ଖାକାରଂ ତତଃ ପରମ୍
ପଦ୍ମ କୁଡ଼ ଆକୃତିରେ ଯତ୍ନ କରି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ନାହିଁ ହେଲେ ମାଛ, କୁମିର କିମ୍ବା ଶଂଖ ଆକୃତିରେ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ଦଶାଙ୍ଗୁଲିପ୍ରମାଣଂ ତୁ ଉତ୍ତମୋତ୍ତମମୁଚ୍ଯତେ । ନଵାଙ୍ଗୁଲଂ ମଧ୍ଯମଂ ସ୍ଯାଦଷ୍ଟାଙ୍ଗୁଲମତଃ ପରମ୍
ଦଶ ଆଂଠି ମାପର ପୁଣ୍ଡ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ; ନଉ ଆଂଠି ମଧ୍ୟମ ଓ ଆଠ ଆଂଠି ତାପରେ ଅଛି।
ସପ୍ତଷଟ୍ପଞ୍ଚଭିଃ ପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ମଧ୍ଯମଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଚତୁସ୍ତ୍ରିଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲୈଃ ପୁଣ୍ଡ୍ରଂ କନିଷ୍ଠଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଭଵେତ୍
ସାତ, ଛଅ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଆଂଠିର ପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ତିନି ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟମ ମନାଯାଏ; ଚାରି, ତିନି କିମ୍ବା ଦୁଇ ଆଂଠିର ପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ତିନି ପ୍ରକାର କନିଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
ଲଲାଟେ କେଶଵଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନାରାଯଣମଥୋଦରେ । ମାଧଵଂ ହୃଦି ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଗୋଵିନ୍ଦଂ କଣ୍ଠକୂପକେ
ଲଳାଟରେ କେଶବଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ପଛରେ ନାରାୟଣ, ହୃଦୟରେ ମାଧବ, ଗଳର ଗହ୍ୱରରେ ଗୋବିନ୍ଦ।