ପ୍ରତ୍ଯଵୈତ୍ଯେଵ ଯେନାସୌ ନାଧିକାରୀ ତଦା ଦ୍ଵିଜଃ । ଯଥା ଶ୍ରୁତ୍ଵାନ୍ତ୍ଯଜୋ ଵେଦାନ୍ପ୍ରତ୍ଯଵୈତି ତଥା ଦ୍ଵିଜଃ
ଯଦି ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ sandhyā ଓ ଅନ୍ୟ ନିୟମ ମାନିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ହରାଇଦେଉଛନ୍ତି; ଯେପରି ଏକ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ବ୍ୟକ୍ତି ବେଦ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ସେହିପରି ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ଯଵୈତି ନ ସନ୍ଦେହଃ ସନ୍ଧ୍ଯାକୃଦ୍ଭସ୍ମଵର୍ଜିତଃ । ସମ୍ପାଦନୀଯ ଯତ୍ନେନ ଶ୍ରୌତଂ ଭସ୍ମ ସଦା ଦ୍ଵିଜୈଃ
ଯେ sandhyā କରନ୍ତିନାହିଁ, ବା ଭସ୍ମ ଧରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ଉତ୍ସାହରେ ବେଦିକ ଭସ୍ମ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ମାର୍ତଂ ଵା ତଦଭାଵେ ତୁ ଲୌକିକଂ ଵା ସମାହିତୈଃ । ଯାଦୃଶଂ ତାଦୃଶଂ ଵାସ୍ତୁ ପଵିତ୍ରଂ ଭସ୍ମ ସନ୍ତତମ୍
ଯଦି ବେଦିକ ଭସ୍ମ ମିଳିନାହିଁ, ତେବେ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ବା ସାଧାରଣ ଭସ୍ମ ମଧ୍ୟ ଏକାଗ୍ରତାରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଭସ୍ମ ହେଉନାହିଁ, ସେଠି ସଦା ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦରକାର।
ଧାରଣୀଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଦ୍ଵିଜୈଃ ସନ୍ଧ୍ଯାଦିକର୍ମସୁ । ନ ସଂଵିଶନ୍ତି ପାପାନି ଭସ୍ମନିଷ୍ଠେ ତତଃ ସଦା
ଦ୍ୱିଜମାନେ sandhyā ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭସ୍ମ ସାବଧାନରେ ଧରିବା ଉଚିତ। ଭସ୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ପାପ କେବେ ଛୁଅନ୍ତିନାହିଁ।
କର୍ତଵ୍ଯମପି ଯତ୍ନେନ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଭସ୍ମଧାରଣମ୍ । ମଧ୍ଯାଙ୍ଗୁଲିତ୍ରଯେଣୈଵ ସ୍ଵଦକ୍ଷିଣକରସ୍ଯ ତୁ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ସାହରେ ଭସ୍ମ ଧରିବା ଦରକାର, ଏହି କାମ ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତର ମଧ୍ୟ ତିନିଟି ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ।
ଷଡଙ୍ଗୁଲାଯତଂ ମାନମପି ଚାଧିକମାନକମ୍ । ନେତ୍ରଯୁଗ୍ମପ୍ରମାଣେନ ଭାଲେ ଦୀପ୍ତଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍
ଭସ୍ମର ମାପ ଛଅ ଆଙ୍ଗୁଠି ଲମ୍ବା ବା ତାଠାରୁ ବେଶି ହେବା ଉଚିତ। ଲଳାଟରେ, ଦୁଇ ଆଖିର ଚଉଡ଼ା ଅନୁଯାୟୀ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଦେବା ଦରକାର।
କଦାଚିଦ୍ଭସ୍ମନା କୁର୍ଯାତ୍ସ ରୁଦ୍ରୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଅକାରୋଽନାମିକା ପ୍ରୋକ୍ତ ଉକାରୋ ମଧ୍ଯମାଙ୍ଗୁଲିଃ
କେବେ କେବେ ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଦେବା ଉଚିତ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ। 'ଅ' ଅକ୍ଷର ଅନାମିକା ଆଙ୍ଗୁଠି, 'ଉ' ମଧ୍ୟମା ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ଲେପନ କରାଯିବ।
ମକାରସ୍ତର୍ଜନୀ ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକମ୍ । ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ମଧ୍ଯମାତର୍ଜନ୍ଯନାମାଭିରନୁଲୋମତଃ
'ମ' ଅକ୍ଷର ତର୍ଜନୀ ଦ୍ୱାରା ଲେପନ କରାଯିବ; ଏହିପରି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ତିନି ଗୁଣର ଅବତାର। ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ମଧ୍ୟମା, ତର୍ଜନୀ ଓ ଅନାମିକା ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା କ୍ରମକ୍ରମେ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅତ୍ର ତେ କଥଯାମ୍ଯେନମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । କଦାଚିଦଥ ଦୁର୍ଵାସାଃ ପିତୃଲୋକଂ ଗତୋଽଭଵତ୍
ଏହି ବିଷୟରେ ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁରୁଣା ଗଳ୍ପ ଶୁଣେଇବି। ଏକଥର ଦୁର୍ବାସା ଋଷି ପିତୃଲୋକକୁ ଗଲେ।
ଭସ୍ମସନ୍ଦିଗ୍ଧସର୍ଵାଙ୍ଗୋ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷାଭରଣାନ୍ଵିତଃ । ଶିଵ ଶଙ୍କର ସର୍ଵାତ୍ମଞ୍ଛ୍ରୀମାତର୍ଜଗଦମ୍ବିକେ
ସେ ଶରୀରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭସ୍ମ ଲେପିଥିଲେ, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ; 'ଶିବ, ଶଙ୍କର, ସର୍ବାତ୍ମା, ଶ୍ରୀମାତୃ, ଜଗଦମ୍ବିକା' ନାମ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ତାପସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁକୁଟମଣି।
ନାମାନୀତି ଗୃଣନ୍ନୁଚ୍ଚୈସ୍ତାପସାନାଂ ଶିଖାମଣିଃ । କଵ୍ଯଵାଡାଦଯସ୍ତେ ତୁ ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାନାଭିଵାଦନୈଃ
କବ୍ୟବାହା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଠି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଆସନାଦ୍ଯୁପଚାରୈଶ୍ଚ ସମ୍ମାନଂ ବହୁ ଚକ୍ରିରେ । ନାନାକଥାଭିରନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସମ୍ଭାଷାଞ୍ଚକ୍ରିରେ ତଦା
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆସନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କଥାରେ ଆଲୋଚନା କରିଲେ।
ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ସମଯେ କୁମ୍ଭୀପାକସ୍ଥାନାଂ ତୁ ପାପିନାମ୍ । ଘୋରଃ ସମଭଵଚ୍ଛବ୍ଦୋ ହା ହତାଃ ସ୍ମେତିଵାଦିନାମ୍
ସେଇ ସମୟରେ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକରେ ଥିବା ପାପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଗଲା, 'ହା ଆମେ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ!' ବୋଲି କହୁଥିଲେ।
ମୃତାଃ ସ୍ମେତି ଵଦନ୍ତ୍ଯେକେ ଦଗ୍ଧାଃ ସ୍ମେତି ପରେ ଜଗୁଃ । ଛିନ୍ନାଃ ସ୍ମେତି ଵିଭିନ୍ନାଃ ସ୍ମେତ୍ଯେଵଂ ରୋଦନକାରିଣଃ
କେହି କହୁଥିଲେ, 'ଆମେ ମରିଗଲୁ', ଅନ୍ୟେ କହୁଥିଲେ, 'ଆମେ ପୁଡ଼ିଗଲୁ', ଆଉ କେହି କହୁଥିଲେ, 'ଆମେ କଟାଯାଇଲୁ', 'ଆମେ ଭାଗ ହେଲୁ', ଏଭଳି କାନ୍ଦିବା ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଂ କରୁଣ ଶବ୍ଦଂ ଦୁଃଖିତୋ ମୁନିରାଡ୍ ହୃଦି । ପପ୍ରଚ୍ଛ ପିତୃନାଥାଂସ୍ତାନ୍କେଷାଂ ଶବ୍ଦୋଽଯମିତ୍ଯପି
ସେଇ କରୁଣା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁନିରାଜ ମନରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏହି ଶବ୍ଦ କାହାର?'
ତେ ସମୂଚୁର୍ମୁନେଽତ୍ରୈଵ ପୁରୀ ସଂଯମନୀ ପରା । ଵର୍ତତେ ଯମରାଡତ୍ର ପାପିନାଂ ଭୋଗଦାଯକଃ
ସେମାନେ କହିଲେ, 'ହେ ମୁନି, ଏଠାରେ ସଂୟମନୀ ନାମକ ବଡ଼ ସହର ଅଛି, ସେଠାରେ ଯମ ରାଜା ପାପୀମାନଙ୍କୁ ଫଳ ଦେଉଛନ୍ତି।'
ନାନାଦୂତୈଃ କାଲରୂପୈଃ କୃଷ୍ଣଵର୍ଣେର୍ଭଯଙ୍କରୈଃ । ସହିତୋଽତ୍ରୈଵ ତତ୍ପୁର୍ଯାଂ ନାଯକୋ ଵିଦ୍ଯତେଽନଘ
'ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର, କଳା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦୂତମାନେ ଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସେଠାରେ ଏହି ସହରର ନାୟକ ଅଛନ୍ତି, ହେ ନିର୍ମଳ।'
ତତ୍ର କୁଣ୍ଡାନ୍ଯନେକାନି ପାପିନାଂ ଭୋଗଦାନି ଚ । ଷଡଶୀତିର୍ଘୋରରୂପୈର୍ଦୂତୈଃ ପରିଵୃତାନି ଚ
'ସେଠାରେ ପାପୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହା ଛଅଠିଅଶୀ ଭୟଙ୍କର ଦୂତମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି।'
ତତ୍ର ମୁଖ୍ଯତମଂ କୁଣ୍ଡଂ କୁମ୍ଭୀପାକାଭିଧଂ ମହତ୍ । ଵର୍ତତେ ତଦ୍ଗତାନାଂ ଚ ଯାତନାନାଂ ତୁ ଵର୍ଣନମ୍
ସେଠାରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଏକ ଗହ୍ବର ଅଛି, ଯାହାକୁ କୁମ୍ଭୀପାକ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଗହ୍ବରକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଲୋକମାନେ କେମିତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି, ତାହାର ବିବରଣୀ ଆସୁଛି ।
କର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ କୈଶ୍ଚିଦପି ଵର୍ଷଶତୈରପି । ଯେ ଶିଵଦ୍ରୋହିଣଃ ସନ୍ତି ତଥା ଦେଵୀଵିନିନ୍ଦକାଃ
ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ କିଏଁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ ନାହିଁ । ଯେମାନେ ଶିବଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ପଡନ୍ତି ।
ଯେ ଵିଷ୍ଣୁଦ୍ରୋହିଣଃ ସନ୍ତି ପତନ୍ତ୍ଯତ୍ରୈଵ ତେ ମୁନେ । ଯେ ଵେଦନିନ୍ଦକାଃ ସନ୍ତି ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଚ ଗଣେଶିତୁଃ
ହେ ମୁନି, ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ପଡନ୍ତି । ଯେମାନେ ବେଦ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗଣେଶଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ପଡନ୍ତି ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଦ୍ରୋହିଣୋ ଯେ ପତନ୍ତ୍ଯତ୍ରୈଵ ତେ ମୁନେ । କାମାଚାରାଶ୍ଚ ଯେ ସନ୍ତି ତପ୍ତମୁଦ୍ରାଙ୍କିତାଶ୍ଚ ଯେ
ହେ ମୁନି, ଯେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ପଡନ୍ତି । ଯେମାନେ କାମପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଲିପ୍ତ ଓ ତାପିତ ଚିହ୍ନ ଲାଗିଥିବା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ପଡନ୍ତି ।
ତ୍ରିଶୂଲଧାରିଣୋ ଯେ ଚ ପତନ୍ତ୍ଯତ୍ରୈଵ ତେ ମୁନେ । ମାତୃପିତୃଗୁରୁଜ୍ଯେଷ୍ଠପୁରାଣସ୍ମୃତିନିନ୍ଦକାଃ
ହେ ମୁନି, ଯେମାନେ ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ପଡନ୍ତି । ଯେମାନେ ମାଆ, ବାପା, ଗୁରୁ, ବଡ଼, ପୁରାଣ ଓ ସ୍ମୃତିକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ପଡନ୍ତି ।
ଯେ ଧର୍ମଦୂଷକାଃ ସନ୍ତି ପତନ୍ତ୍ଯତ୍ରୈଵ ତେ ମୁନେ । ତେଷାମଯଂ ମହାଘୋରଃ ଶବ୍ଦଃ ଶ୍ରଵଣଦାରୁଣଃ
ହେ ମୁନି, ଯେମାନେ ଧର୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ପଡନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ଯାହା ଶୁଣିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଲାଗେ ।
ଶ୍ରୂଯତେଽସ୍ମାଭିରନିଶଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଯଚ୍ଛ୍ରୁତେର୍ଭଵେତ୍ । ଇତି ତେଷାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନିରାଟ୍ ତଦ୍ଦିଦୃକ୍ଷଯା
ଆମେ ଏହି ଶବ୍ଦ ସବୁବେଳେ ଶୁଣୁଛୁ । ଏହା ଶୁଣିଲେ ମନରେ ବିରାକ୍ତି ଆସେ । ଏମିତି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମହାମୁନି ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ।
ଉତ୍ଥାଯ ଚଲିତସ୍ତୂର୍ଣଂ ଯଯୌ କୁଣ୍ଡସମୀପତଃ । ଅଵାଙ୍ମୁଖୋ ଦଦର୍ଶାଧସ୍ତସ୍ମିନ୍ନେଵ କ୍ଷଣେ ମୁନେ
ସେ ଉଠି ତୁରନ୍ତ କୁମ୍ଭୀପାକ ଗହ୍ବର ନିକଟକୁ ଗଲେ । ମୁହଁ ନିମ୍ନକୁ କରି ତାଳେ ଦେଖିଲେ, ହେ ମୁନି, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ।
ତତ୍ରତ୍ଯାନାଂ ପାପିନାଂ ତୁ ସ୍ଵର୍ଗାଧିକମଭୂତ୍ସୁଖମ୍ । ହସନ୍ତି କେଚିଦ୍ଗାଯନ୍ତି ନୃତ୍ଯନ୍ତି ଚ ତଥାପରେ
ସେଠାରେ ଥିବା ପାପୀମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଠାରୁ ଅଧିକ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ । କିଏ ହସୁଥିଲେ, କିଏ ଗାଉଥିଲେ, ଆଉ କିଏ ନାଚୁଥିଲେ ।
ପରସ୍ପରଂ ରମନ୍ତେ ତେଽତ୍ଯୁନ୍ମତ୍ତାଃ ସୁଖଵର୍ଧନାତ୍ । ମୃଦଙ୍ଗମୁରଜାଵୀଣାଢକ୍କାଦୁନ୍ଦୁଭିନିସ୍ଵନାଃ
ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ମିଶି ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ଖୁସି ହେଉଥିଲେ । ମୃଦଙ୍ଗ, ମୁରଜ, ବୀଣା, ଢକ୍କା, ଡୁଣ୍ଡୁଭି ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦ ତାଳ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା ।
ସମୁଦ୍ଭୂତାସ୍ତୁ ମଧୁରାଃ ପଞ୍ଚମସ୍ଵରଭୂଷିତାଃ । ଵସନ୍ତଵଲ୍ଲୀପୁଷ୍ପାଣାଂ ସୁଗନ୍ଧମରୁତୋ ଵଵୁଃ
ଏହି ସବୁ ଶବ୍ଦ ମଧୁର ଓ ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା । ବସନ୍ତ ଲତାର ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ନିଏଇ ପବନ ବହୁଥିଲା ।
ମୁନିସ୍ତୁ ଚକିତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯମଦୂତାଶ୍ଚ ଵିସ୍ମିତାଃ । ଶୀଘ୍ରଂ ତେ କଥଯାମାସୁର୍ଧର୍ମରାଜାଯ ଵେଦିନେ
ମୁନି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ଯମଦୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ । ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ଏହି ଖବର ଦେଲେ ।