ଭସ୍ମହୀନଲଲାଟତ୍ଵଂ ନ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯାନୁମାପକମ୍ । ଏଵମେଵ ମଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ହେତୁରୁକ୍ତଃ ସୁପୁଣ୍ଯଦଃ
ଲଳାଟରେ ଭସ୍ମ ନଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରମାଣ ହୁଏନାହିଁ । ଏଭଳି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହାର କାରଣ କହିଛି, ଯାହା ବହୁତ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ।
ମନ୍ତ୍ରପୂତଂ ସିତଂ ଭସ୍ମ ଲଲାଟେ ପରିଵର୍ତତେ । ସ ଏଵ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ମଯୋଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କର ଲଳାଟରେ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ ଧଳା ଭସ୍ମ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜ୍ଞାନୀ । ଏହା ଏକ ସତ୍ୟ, ମୁଁ ଏହାକୁ ପୁନି କହୁଛି ।
ଯସ୍ଯାସ୍ତି ସହଜା ପ୍ରୀତିର୍ମଣିଵଦ୍ଭସ୍ମସଂଗ୍ରହେ । ସ ଏଵ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ମଯୋଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ମଣିର ପ୍ରତି ଯେମିତି ସ୍ଵାଭାବିକ ପ୍ରେମ ରଖେ, ଭସ୍ମ ସଂଗ୍ରହ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ପ୍ରେମ ରଖେ, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ । ଏହା ଏକ ସତ୍ୟ, ମୁଁ ଏହାକୁ ପୁନି କହୁଛି ।
ନ ଯସ୍ଯ ସହଜା ପ୍ରୀତିର୍ମଣିଵଦ୍ଭସ୍ମସଂଗ୍ରହେ । ସ ଚାଣ୍ଡାଲ ଇତି ଜ୍ଞେଯୋ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଯିଏ ମଣିର ପ୍ରତି ଯେମିତି ସ୍ଵାଭାବିକ ପ୍ରେମ ରଖେନାହିଁ, ଭସ୍ମ ସଂଗ୍ରହ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ ରଖେନାହିଁ, ସେ ଜନ୍ମ ଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଚାଣ୍ଡାଳ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ।
ନ ଯସ୍ଯ ସହଜା ପ୍ରୀତିସ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରୋଦ୍ଧୂଲନାଦିଷୁ । ସ ଚାଣ୍ଡାଲ ଇତି ଜ୍ଞେଯଃ ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ମଯୋଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ତିନି ରେଖା ଲଗେଇବା ଓ ହଟାଇବାରେ ସ୍ଵାଭାବିକ ପ୍ରେମ ରଖେନାହିଁ, ସେ ଚାଣ୍ଡାଳ । ଏହା ଏକ ସତ୍ୟ, ମୁଁ ଏହାକୁ ପୁନି କହୁଛି ।
ଯେ ଭସ୍ମଧାରଣଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତେ ଚ ଫଲାଦିକମ୍ । ତେ ସର୍ଵେ ନରକଂ ଘୋରଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେମାନେ ଭସ୍ମ ଲଗେଇବାକୁ ଛାଡି ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
(ଵିଭୂତିଧାରଣଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯଃ ଶିଵଂ ପୂଜଯିଷ୍ଯତି । ସ ଦୁର୍ଭଗଃ ଶିଵଦ୍ଵେଷ୍ଟା ସ ଦ୍ଵେଷୋ ନରକପ୍ରଦଃ । ସର୍ଵକର୍ମବହିର୍ଭୂତୋ ଭସ୍ମଧାରଣଵର୍ଜିତଃ ॥) ଵିଭୂତିଧାରଣଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କୁର୍ଵନ୍ ହେମତୁଲାମପି । ନ ତତ୍ଫଲମଵାପ୍ନୋତି ପତିତୋ ହି ଭଵେଦ୍ଧି ସଃ
ଯିଏ ଭସ୍ମ ଲଗେଇବାକୁ ଛାଡି ହେମ ତୁଳା ଭଳି କର୍ମ କରେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ପାଉନାହିଁ; ସେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି ।
ଯଥୋପଵୀତରହିତୈଃ ସନ୍ଧ୍ଯା ନ କ୍ରିଯତେ ଦ୍ଵିଜୈଃ । ତଥା ସନ୍ଧ୍ଯା ନ କର୍ତଵ୍ଯା ଵିଭୂତିରହିତୈରପି
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଉପବୀତ ବିନା ସନ୍ଧ୍ୟା କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେପରି ଭସ୍ମ ଲଗେଇନଥିବା ଲୋକମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ଗତୋପଵୀତୈଃ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ କାର୍ଯଃ ପ୍ରତିନିଧିଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଜପାଦିକଂ ତୁ ସାଵିତ୍ର୍ଯାସ୍ତଥୈଵୋପୋଷଣାଦିକମ୍
ଉପବୀତ ହାରାଇ ଯାଇଥିଲେ, କେବେ କେବେ ସନ୍ଧ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରତିନିଧି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ । ସାବିତ୍ରୀ ଜପ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ।
ଵିଭୂତିଧାରଣେ ତ୍ଵନ୍ଯୋ ନାସ୍ତି ପ୍ରତିନିଧିଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଵିଭୂତିଧାରଣଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯଦି ସନ୍ଧ୍ଯାଂ କରୋତି ଯଃ
ଭସ୍ମ ଲଗେଇବା ପାଇଁ କେବେ କେବେ କୌଣସି ପ୍ରତିନିଧି ନାହିଁ । ଯିଏ ଭସ୍ମ ଲଗେଇବାକୁ ଛାଡି ସନ୍ଧ୍ୟା କରେ —
ପ୍ରତ୍ଯଵୈତ୍ଯେଵ ଯେନାସୌ ନାଧିକାରୀ ତଦା ଦ୍ଵିଜଃ । ଯଥା ଶ୍ରୁତ୍ଵାନ୍ତ୍ଯଜୋ ଵେଦାନ୍ପ୍ରତ୍ଯଵୈତି ତଥା ଦ୍ଵିଜଃ
ଯଦି ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ sandhyā ଓ ଅନ୍ୟ ନିୟମ ମାନିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ହରାଇଦେଉଛନ୍ତି; ଯେପରି ଏକ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ବ୍ୟକ୍ତି ବେଦ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ସେହିପରି ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ଯଵୈତି ନ ସନ୍ଦେହଃ ସନ୍ଧ୍ଯାକୃଦ୍ଭସ୍ମଵର୍ଜିତଃ । ସମ୍ପାଦନୀଯ ଯତ୍ନେନ ଶ୍ରୌତଂ ଭସ୍ମ ସଦା ଦ୍ଵିଜୈଃ
ଯେ sandhyā କରନ୍ତିନାହିଁ, ବା ଭସ୍ମ ଧରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ଉତ୍ସାହରେ ବେଦିକ ଭସ୍ମ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ମାର୍ତଂ ଵା ତଦଭାଵେ ତୁ ଲୌକିକଂ ଵା ସମାହିତୈଃ । ଯାଦୃଶଂ ତାଦୃଶଂ ଵାସ୍ତୁ ପଵିତ୍ରଂ ଭସ୍ମ ସନ୍ତତମ୍
ଯଦି ବେଦିକ ଭସ୍ମ ମିଳିନାହିଁ, ତେବେ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ବା ସାଧାରଣ ଭସ୍ମ ମଧ୍ୟ ଏକାଗ୍ରତାରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଭସ୍ମ ହେଉନାହିଁ, ସେଠି ସଦା ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦରକାର।
ଧାରଣୀଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଦ୍ଵିଜୈଃ ସନ୍ଧ୍ଯାଦିକର୍ମସୁ । ନ ସଂଵିଶନ୍ତି ପାପାନି ଭସ୍ମନିଷ୍ଠେ ତତଃ ସଦା
ଦ୍ୱିଜମାନେ sandhyā ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭସ୍ମ ସାବଧାନରେ ଧରିବା ଉଚିତ। ଭସ୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ପାପ କେବେ ଛୁଅନ୍ତିନାହିଁ।
କର୍ତଵ୍ଯମପି ଯତ୍ନେନ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଭସ୍ମଧାରଣମ୍ । ମଧ୍ଯାଙ୍ଗୁଲିତ୍ରଯେଣୈଵ ସ୍ଵଦକ୍ଷିଣକରସ୍ଯ ତୁ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ସାହରେ ଭସ୍ମ ଧରିବା ଦରକାର, ଏହି କାମ ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତର ମଧ୍ୟ ତିନିଟି ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ।
ଷଡଙ୍ଗୁଲାଯତଂ ମାନମପି ଚାଧିକମାନକମ୍ । ନେତ୍ରଯୁଗ୍ମପ୍ରମାଣେନ ଭାଲେ ଦୀପ୍ତଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍
ଭସ୍ମର ମାପ ଛଅ ଆଙ୍ଗୁଠି ଲମ୍ବା ବା ତାଠାରୁ ବେଶି ହେବା ଉଚିତ। ଲଳାଟରେ, ଦୁଇ ଆଖିର ଚଉଡ଼ା ଅନୁଯାୟୀ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଦେବା ଦରକାର।
କଦାଚିଦ୍ଭସ୍ମନା କୁର୍ଯାତ୍ସ ରୁଦ୍ରୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଅକାରୋଽନାମିକା ପ୍ରୋକ୍ତ ଉକାରୋ ମଧ୍ଯମାଙ୍ଗୁଲିଃ
କେବେ କେବେ ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଦେବା ଉଚିତ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ। 'ଅ' ଅକ୍ଷର ଅନାମିକା ଆଙ୍ଗୁଠି, 'ଉ' ମଧ୍ୟମା ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ଲେପନ କରାଯିବ।
ମକାରସ୍ତର୍ଜନୀ ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକମ୍ । ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ମଧ୍ଯମାତର୍ଜନ୍ଯନାମାଭିରନୁଲୋମତଃ
'ମ' ଅକ୍ଷର ତର୍ଜନୀ ଦ୍ୱାରା ଲେପନ କରାଯିବ; ଏହିପରି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ତିନି ଗୁଣର ଅବତାର। ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ମଧ୍ୟମା, ତର୍ଜନୀ ଓ ଅନାମିକା ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା କ୍ରମକ୍ରମେ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅତ୍ର ତେ କଥଯାମ୍ଯେନମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । କଦାଚିଦଥ ଦୁର୍ଵାସାଃ ପିତୃଲୋକଂ ଗତୋଽଭଵତ୍
ଏହି ବିଷୟରେ ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁରୁଣା ଗଳ୍ପ ଶୁଣେଇବି। ଏକଥର ଦୁର୍ବାସା ଋଷି ପିତୃଲୋକକୁ ଗଲେ।
ଭସ୍ମସନ୍ଦିଗ୍ଧସର୍ଵାଙ୍ଗୋ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷାଭରଣାନ୍ଵିତଃ । ଶିଵ ଶଙ୍କର ସର୍ଵାତ୍ମଞ୍ଛ୍ରୀମାତର୍ଜଗଦମ୍ବିକେ
ସେ ଶରୀରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭସ୍ମ ଲେପିଥିଲେ, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ; 'ଶିବ, ଶଙ୍କର, ସର୍ବାତ୍ମା, ଶ୍ରୀମାତୃ, ଜଗଦମ୍ବିକା' ନାମ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ତାପସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁକୁଟମଣି।
ନାମାନୀତି ଗୃଣନ୍ନୁଚ୍ଚୈସ୍ତାପସାନାଂ ଶିଖାମଣିଃ । କଵ୍ଯଵାଡାଦଯସ୍ତେ ତୁ ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାନାଭିଵାଦନୈଃ
କବ୍ୟବାହା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଠି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଆସନାଦ୍ଯୁପଚାରୈଶ୍ଚ ସମ୍ମାନଂ ବହୁ ଚକ୍ରିରେ । ନାନାକଥାଭିରନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସମ୍ଭାଷାଞ୍ଚକ୍ରିରେ ତଦା
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆସନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କଥାରେ ଆଲୋଚନା କରିଲେ।
ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ସମଯେ କୁମ୍ଭୀପାକସ୍ଥାନାଂ ତୁ ପାପିନାମ୍ । ଘୋରଃ ସମଭଵଚ୍ଛବ୍ଦୋ ହା ହତାଃ ସ୍ମେତିଵାଦିନାମ୍
ସେଇ ସମୟରେ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକରେ ଥିବା ପାପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଗଲା, 'ହା ଆମେ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ!' ବୋଲି କହୁଥିଲେ।
ମୃତାଃ ସ୍ମେତି ଵଦନ୍ତ୍ଯେକେ ଦଗ୍ଧାଃ ସ୍ମେତି ପରେ ଜଗୁଃ । ଛିନ୍ନାଃ ସ୍ମେତି ଵିଭିନ୍ନାଃ ସ୍ମେତ୍ଯେଵଂ ରୋଦନକାରିଣଃ
କେହି କହୁଥିଲେ, 'ଆମେ ମରିଗଲୁ', ଅନ୍ୟେ କହୁଥିଲେ, 'ଆମେ ପୁଡ଼ିଗଲୁ', ଆଉ କେହି କହୁଥିଲେ, 'ଆମେ କଟାଯାଇଲୁ', 'ଆମେ ଭାଗ ହେଲୁ', ଏଭଳି କାନ୍ଦିବା ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଂ କରୁଣ ଶବ୍ଦଂ ଦୁଃଖିତୋ ମୁନିରାଡ୍ ହୃଦି । ପପ୍ରଚ୍ଛ ପିତୃନାଥାଂସ୍ତାନ୍କେଷାଂ ଶବ୍ଦୋଽଯମିତ୍ଯପି
ସେଇ କରୁଣା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁନିରାଜ ମନରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏହି ଶବ୍ଦ କାହାର?'
ତେ ସମୂଚୁର୍ମୁନେଽତ୍ରୈଵ ପୁରୀ ସଂଯମନୀ ପରା । ଵର୍ତତେ ଯମରାଡତ୍ର ପାପିନାଂ ଭୋଗଦାଯକଃ
ସେମାନେ କହିଲେ, 'ହେ ମୁନି, ଏଠାରେ ସଂୟମନୀ ନାମକ ବଡ଼ ସହର ଅଛି, ସେଠାରେ ଯମ ରାଜା ପାପୀମାନଙ୍କୁ ଫଳ ଦେଉଛନ୍ତି।'
ନାନାଦୂତୈଃ କାଲରୂପୈଃ କୃଷ୍ଣଵର୍ଣେର୍ଭଯଙ୍କରୈଃ । ସହିତୋଽତ୍ରୈଵ ତତ୍ପୁର୍ଯାଂ ନାଯକୋ ଵିଦ୍ଯତେଽନଘ
'ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର, କଳା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦୂତମାନେ ଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସେଠାରେ ଏହି ସହରର ନାୟକ ଅଛନ୍ତି, ହେ ନିର୍ମଳ।'
ତତ୍ର କୁଣ୍ଡାନ୍ଯନେକାନି ପାପିନାଂ ଭୋଗଦାନି ଚ । ଷଡଶୀତିର୍ଘୋରରୂପୈର୍ଦୂତୈଃ ପରିଵୃତାନି ଚ
'ସେଠାରେ ପାପୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହା ଛଅଠିଅଶୀ ଭୟଙ୍କର ଦୂତମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି।'
ତତ୍ର ମୁଖ୍ଯତମଂ କୁଣ୍ଡଂ କୁମ୍ଭୀପାକାଭିଧଂ ମହତ୍ । ଵର୍ତତେ ତଦ୍ଗତାନାଂ ଚ ଯାତନାନାଂ ତୁ ଵର୍ଣନମ୍
ସେଠାରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଏକ ଗହ୍ବର ଅଛି, ଯାହାକୁ କୁମ୍ଭୀପାକ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଗହ୍ବରକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଲୋକମାନେ କେମିତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି, ତାହାର ବିବରଣୀ ଆସୁଛି ।
କର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ କୈଶ୍ଚିଦପି ଵର୍ଷଶତୈରପି । ଯେ ଶିଵଦ୍ରୋହିଣଃ ସନ୍ତି ତଥା ଦେଵୀଵିନିନ୍ଦକାଃ
ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ କିଏଁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ ନାହିଁ । ଯେମାନେ ଶିବଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ପଡନ୍ତି ।