ଅନ୍ତର୍ବହିଶ୍ଚ ସଂଶୁଦ୍ଧଂ ଶିଵପୂଜାଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ଯଦ୍ବାହ୍ଯମଲମାତ୍ରସ୍ଯ ନାଶକଂ ସ୍ତାନମସ୍ତି ତତ୍
ଭିତର ଓ ବାହାରୁ ଶୁଧ୍ଧ ହେଇ, ଶିବାଙ୍କ ପୂଜାର ଫଳ ମିଳେ। କେବଳ ବାହ୍ୟ ମଳ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହାର ଉପଯୋଗ ଅଛି।
ତନ୍ନାଶଯତି ତୀଵ୍ରେଣ ପ୍ରାଣିବାହ୍ଯାନ୍ତରଂ ମଲମ୍ । କୃତ୍ଵାପି କୋଟିଶୋ ନିତ୍ଯଂ ଵାରୁଣଂ ସ୍ନାନମାଦରାତ୍
ଭସ୍ମ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବାହ୍ୟ ଓ ଭିତର ମଳକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଯଦି ଅନେକ ଥର ବାରୁଣ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ ମଧ୍ୟ—
ନ ଭଵତ୍ଯେଵ ପୂତାତ୍ମା ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଵିନା ମୁନେ । ଯଦ୍ଭସ୍ମସ୍ନାନମାହାମ୍ଯଂ ତଦ୍ଵେଦୋ ଵେଦ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ମୁନି, ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଛଡି ପୂତାତ୍ମା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଭସ୍ମ ସ୍ନାନକୁ ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛି, ବେଦ ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ।
ଯଦ୍ଵା ଵେଦ ମହାଦେଵଃ ସର୍ଵଦେଵଶିଖାମଣିଃ । ଭସ୍ମସ୍ନାନମକୃତ୍ଵୈଵ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍କର୍ମ ଵୈଦିକମ୍
ବେଦ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କର ମୁକୁଟ ମହାଦେବ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଯଦି ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ନ କରି ବେଦ ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରାଯାଏ—
ସ ତତ୍କର୍ମକଲାର୍ଧାର୍ଧମପି ନାପ୍ନୋତି ଵସ୍ତୁତଃ । ଯଃ କରିଷ୍ଯତି ଯତ୍ନେନ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଯଥାଵିଧି
ସେ ଏହି କର୍ମର ଫଳର ଅନ୍ୟତମ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ—
ସ ଏଵୈକଃ ସର୍ଵକର୍ମସ୍ଵଧିକାରୀ ଶ୍ରୁତିଶ୍ରୁତଃ । ପାଵନଂ ପାଵନାନାଂ ଚ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଶ୍ରୁତିଶ୍ରୁତମ୍
ଏହି ଲୋକ ଏକା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଥିବା, ସମସ୍ତ କର୍ମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର।
ନ କରିଷ୍ଯତି ଯୋ ମୋହାତ୍ସ ମହାପାତକୀ ଭଵେତ୍ । ଅନନ୍ତୈର୍ଵାରୁଣୈଃ ସ୍ନାନୈର୍ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜୈଃ
ଯେଉଁଠି ମୂଢ଼ତାରେ ଏହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିନାହିଁ, ସେ ମହାପାପୀ ହୁଅନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନେକ ବାରୁଣ ସ୍ନାନ କରି ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି—
ତତୋଽନନ୍ତଗୁଣଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଭସ୍ମସ୍ନାନାଦଵାପ୍ଯତେ । କାଲତ୍ରଯେଽପି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ତାହାଠାରୁ ଅନେକ ଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନରୁ ମିଳେ। ତିନି ବେଳେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ନିଷ୍ଠାରେ କରିବା ଉଚିତ।
ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ସ୍ମୃତଂ ଶ୍ରୌତଂ ତତ୍ତ୍ଯାଗୀ ପତିତୋ ଭଵେତ୍ । ମୂତ୍ରାଦ୍ଯୁତ୍ସର୍ଜନାନ୍ତେ ତୁ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି; ଏହାକୁ ଛାଡି ଦେଇଥିବା ଲୋକ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ମୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ବିସର୍ଜନ ପରେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ନିଷ୍ଠାରେ କରିବା ଉଚିତ।
କର୍ତଵ୍ଯମନ୍ଯଥା ପୂତା ନ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ମାନଵାଃ । ଵିଧିଵତ୍କୃତଶୌଚୋଽପି ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଵିନା ଦ୍ଵିଜଃ
ଏହା ନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଧ୍ଧ ହେବେନାହିଁ। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଶୁଧ୍ଧି କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଛଡି—
ନ ଭଵିଷ୍ଯତି ପୂତାତ୍ମା ନାଧିକାର୍ଯପି କର୍ମଣି । ଅପାନଵାଯୁନିର୍ଯାତେ ଜୃମ୍ଭଣେ ସ୍କନ୍ଦନେ କ୍ଷୁତେ
ସେ ପୂତାତ୍ମା ହେବେନାହିଁ, କର୍ମରେ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେନାହିଁ। ଅପାନ ବାୟୁ ବାହାରିବା, ହାଡ଼ିବା, ଛିଁକିବା ପରେ—
ଶ୍ଲେଷ୍ମୋଦ୍ଗାରେଽପି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଶ୍ରୀଭସ୍ମସ୍ନାନମାହାତ୍ମ୍ଯସ୍ଯୈକଦେଶୋଽତ୍ର ଵର୍ଣିତଃ
କଫ ଉତ୍ସର୍ଜନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ନିଷ୍ଠାରେ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀଭସ୍ମ ସ୍ନାନର ମହିମାର ଏକ ଅଂଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।
ପୁନଶ୍ଚ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭସ୍ମସ୍ନାନୋତ୍ଥିତଂ ଫଲମ୍ । ସାଵଧାନେନ ମନସା ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ
ପୁନି ମୁଁ ଆଉ ଏକଥା କହିବି — ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ । ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଶୁଣ ।
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରୋର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରଣଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରୋର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରଣଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅଗ୍ନିରିତ୍ଯାଦିଭିର୍ମନ୍ତ୍ରୈର୍ଭସ୍ମ ସଂଶୋଧ୍ଯ ସାଦରମ୍ । ଧାରଣୀଯଂ ଲଲାଟାଦୌ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ କେଵଲଂ ଦ୍ଵିଜୈଃ
ତିନି ରେଖା ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗେଇବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବରଣା । ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ‘ଅଗ୍ନି’ ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମକୁ ସମ୍ମାନର ସହିତ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ । ଦ୍ୱିଜମାନେ ମାତ୍ର ଲଳାଟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗରେ ତିନି ରେଖା ଲଗେଇବା ଉଚିତ ।
ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରିଯଵୈଶ୍ଯାଶ୍ଚ ଏତେ ସର୍ଵେ ଦ୍ଵିଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵିଜୈଃ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଧାର୍ଯମନ୍ଵହମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ — ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱିଜ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି । ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ତିନି ରେଖା ଲଗେଇବା ଉଚିତ ।
ଯସ୍ଯୋପନଯନଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସ ଏଵ ଦ୍ଵିଜ ଉଚ୍ଯତେ । ତସ୍ମାଚ୍ଛ୍ରୌତଂ ଦ୍ଵିଜୈଃ କାର୍ଯଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରସ୍ଯ ଚ ଧାରଣମ୍
ଯାହାଙ୍କର ଉପନୟନ କ୍ରିୟା ହୋଇଛି, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱିଜ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ । ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ତିନି ରେଖା ଲଗେଇବା ଉଚିତ ।
ଵିଭୂତିଧାରଣଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯଃ ସତ୍କର୍ମ ସମାଚରେତ୍ । ତତ୍କୃତଂ ଚାକୃତପ୍ରାଯଂ ଭଵତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ଭସ୍ମ ଲଗେଇବାକୁ ଛାଡି ନିଜ କର୍ମ କରେ, ତାଙ୍କର କର୍ମ ପ୍ରାୟଃ ଫଳହୀନ ହୋଇଯାଏ — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ନ ଗାଯତ୍ର୍ଯୁପଦେଶୋଽପି ଭସ୍ମନୋ ଧାରଣଂ ଵିନା । ତତୋ ଧୃତ୍ଵୈଵ ଭସ୍ମାଙ୍ଗେ ଗାଯତ୍ରୀଜପମାଚରେତ୍
ଭସ୍ମ ଲଗେଇବା ବିନା ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଶିଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ଶରୀରରେ ଭସ୍ମ ଲଗେଇ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରିବା ଉଚିତ ।
ଗାଯତ୍ରୀଂ ମୂଲମେଵାହୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯେ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ । ସା ଭସ୍ମଧାରଣାଭାଵେ ନ କେନାପ୍ଯୁପଦିଶ୍ଯତେ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗାୟତ୍ରୀକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱର ମୂଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ । ଭସ୍ମ ଲଗେଇନଥିଲେ ଏହାକୁ କେହି ଶିଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ନ ତାଵଦଧିକାରୋଽସ୍ତି ଗାଯତ୍ରୀଗ୍ରହଣେ ମୁନେ । ଯାଵନ୍ନ ଭସ୍ମ ଭାଲାଦୌ ଧୃତମଗ୍ନିସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ମୁନି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ଲଳାଟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗରେ ଲଗାଯାଇନଥିବା, ଗାୟତ୍ରୀ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଅଧିକାର ନାହିଁ ।
ଭସ୍ମହୀନଲଲାଟତ୍ଵଂ ନ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯାନୁମାପକମ୍ । ଏଵମେଵ ମଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ହେତୁରୁକ୍ତଃ ସୁପୁଣ୍ଯଦଃ
ଲଳାଟରେ ଭସ୍ମ ନଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରମାଣ ହୁଏନାହିଁ । ଏଭଳି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହାର କାରଣ କହିଛି, ଯାହା ବହୁତ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ।
ମନ୍ତ୍ରପୂତଂ ସିତଂ ଭସ୍ମ ଲଲାଟେ ପରିଵର୍ତତେ । ସ ଏଵ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ମଯୋଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କର ଲଳାଟରେ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ ଧଳା ଭସ୍ମ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜ୍ଞାନୀ । ଏହା ଏକ ସତ୍ୟ, ମୁଁ ଏହାକୁ ପୁନି କହୁଛି ।
ଯସ୍ଯାସ୍ତି ସହଜା ପ୍ରୀତିର୍ମଣିଵଦ୍ଭସ୍ମସଂଗ୍ରହେ । ସ ଏଵ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ମଯୋଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ମଣିର ପ୍ରତି ଯେମିତି ସ୍ଵାଭାବିକ ପ୍ରେମ ରଖେ, ଭସ୍ମ ସଂଗ୍ରହ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ପ୍ରେମ ରଖେ, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ । ଏହା ଏକ ସତ୍ୟ, ମୁଁ ଏହାକୁ ପୁନି କହୁଛି ।
ନ ଯସ୍ଯ ସହଜା ପ୍ରୀତିର୍ମଣିଵଦ୍ଭସ୍ମସଂଗ୍ରହେ । ସ ଚାଣ୍ଡାଲ ଇତି ଜ୍ଞେଯୋ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଯିଏ ମଣିର ପ୍ରତି ଯେମିତି ସ୍ଵାଭାବିକ ପ୍ରେମ ରଖେନାହିଁ, ଭସ୍ମ ସଂଗ୍ରହ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ ରଖେନାହିଁ, ସେ ଜନ୍ମ ଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଚାଣ୍ଡାଳ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ।
ନ ଯସ୍ଯ ସହଜା ପ୍ରୀତିସ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରୋଦ୍ଧୂଲନାଦିଷୁ । ସ ଚାଣ୍ଡାଲ ଇତି ଜ୍ଞେଯଃ ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ମଯୋଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ତିନି ରେଖା ଲଗେଇବା ଓ ହଟାଇବାରେ ସ୍ଵାଭାବିକ ପ୍ରେମ ରଖେନାହିଁ, ସେ ଚାଣ୍ଡାଳ । ଏହା ଏକ ସତ୍ୟ, ମୁଁ ଏହାକୁ ପୁନି କହୁଛି ।
ଯେ ଭସ୍ମଧାରଣଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତେ ଚ ଫଲାଦିକମ୍ । ତେ ସର୍ଵେ ନରକଂ ଘୋରଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେମାନେ ଭସ୍ମ ଲଗେଇବାକୁ ଛାଡି ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
(ଵିଭୂତିଧାରଣଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯଃ ଶିଵଂ ପୂଜଯିଷ୍ଯତି । ସ ଦୁର୍ଭଗଃ ଶିଵଦ୍ଵେଷ୍ଟା ସ ଦ୍ଵେଷୋ ନରକପ୍ରଦଃ । ସର୍ଵକର୍ମବହିର୍ଭୂତୋ ଭସ୍ମଧାରଣଵର୍ଜିତଃ ॥) ଵିଭୂତିଧାରଣଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କୁର୍ଵନ୍ ହେମତୁଲାମପି । ନ ତତ୍ଫଲମଵାପ୍ନୋତି ପତିତୋ ହି ଭଵେଦ୍ଧି ସଃ
ଯିଏ ଭସ୍ମ ଲଗେଇବାକୁ ଛାଡି ହେମ ତୁଳା ଭଳି କର୍ମ କରେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ପାଉନାହିଁ; ସେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି ।
ଯଥୋପଵୀତରହିତୈଃ ସନ୍ଧ୍ଯା ନ କ୍ରିଯତେ ଦ୍ଵିଜୈଃ । ତଥା ସନ୍ଧ୍ଯା ନ କର୍ତଵ୍ଯା ଵିଭୂତିରହିତୈରପି
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଉପବୀତ ବିନା ସନ୍ଧ୍ୟା କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେପରି ଭସ୍ମ ଲଗେଇନଥିବା ଲୋକମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ଗତୋପଵୀତୈଃ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ କାର୍ଯଃ ପ୍ରତିନିଧିଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଜପାଦିକଂ ତୁ ସାଵିତ୍ର୍ଯାସ୍ତଥୈଵୋପୋଷଣାଦିକମ୍
ଉପବୀତ ହାରାଇ ଯାଇଥିଲେ, କେବେ କେବେ ସନ୍ଧ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରତିନିଧି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ । ସାବିତ୍ରୀ ଜପ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ।
ଵିଭୂତିଧାରଣେ ତ୍ଵନ୍ଯୋ ନାସ୍ତି ପ୍ରତିନିଧିଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଵିଭୂତିଧାରଣଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯଦି ସନ୍ଧ୍ଯାଂ କରୋତି ଯଃ
ଭସ୍ମ ଲଗେଇବା ପାଇଁ କେବେ କେବେ କୌଣସି ପ୍ରତିନିଧି ନାହିଁ । ଯିଏ ଭସ୍ମ ଲଗେଇବାକୁ ଛାଡି ସନ୍ଧ୍ୟା କରେ —