ଅପ୍ଯକାର୍ଯସହସ୍ରାଣି କୃତ୍ଵା ଯଃ ସ୍ନାତି ଭସ୍ମନା । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଦହତେ ଭସ୍ମ ଯଥାଗ୍ନିସ୍ତେଜସା ଵନମ୍
ଯଦି ଏକେ ହଜାର ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେ ଭସ୍ମରେ ସ୍ନାନ କରେ, ଭସ୍ମ ସେସବୁକୁ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜଳିଯାଇଥିବା ପରି ଦୂର କରିଦେଇଥାଏ।
କୃତ୍ଵାପି ଚାତୁଲଂ ପାପଂ ମୃତ୍ଯୁକାଲେଽପି ଯୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଭସ୍ମସ୍ନାଯୀ ଭଵେତ୍କଶ୍ଚିତ୍କ୍ଷିପ୍ରଂ ପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯଦି ଦ୍ୱିଜ ଅତି ଭୟଙ୍କର ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଭସ୍ମରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ସେ ତୁରନ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଭସ୍ମସ୍ନାନାଦ୍ଧି ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଜିତକ୍ରୋଧୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ମତ୍ସମୀପଂ ସମାଗମ୍ଯ ନ ସ ଭୂଯୋଽଭିଵର୍ତତେ
ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, କ୍ରୋଧ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦମିତ ହୋଇଯାଏ; ମୋ ସମୀପକୁ ଆସିଲେ ସେ ପୁନି ଫେରି ନାହିଁ।
ଵନସ୍ପତିଗତେ ସୋମେ ଭସ୍ମୋଦ୍ଧୂଲିତଵିଗ୍ରହଃ । ଅର୍ଚିତଂ ଶଙ୍କରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ବନସ୍ପତିରେ ସୋମ ଥିବାବେଳେ, ଯେଉଁଠି ଦେହ ଭସ୍ମରେ ଝାଡି ଦିଆଯାଇଛି, ଶଂକରଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ପୂଜା କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଆଯୁଷ୍କାମୋଽଥଵା ଵିଦ୍ଵାନ୍ଭୂତିକାମୋଽଥଵା ନରଃ । ନିତ୍ଯଂ ଵୈ ଧାରଯେଦ୍ଭସ୍ମ ମୋକ୍ଷକାମୀ ଚ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ଜ୍ଞାନ, ଧନ-ସମ୍ପଦ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଶୁଧ୍ଧ ଭସ୍ମ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ, ଦ୍ୱିଜ ମାନ୍ୟଙ୍କୁ।
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ପରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାତ୍ମକମ୍ । ଯେ ଘୋରା ରାକ୍ଷସାଃ ପ୍ରେତା ଯେ ଚାନ୍ଯେ କ୍ଷୁଦ୍ରଜନ୍ତଵଃ
ତିନି ଧାଡ଼ିର ଚିହ୍ନ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର, ଏହି ଚିହ୍ନରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଅଛି; ଏହାକୁ ଦେଖି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ, ପ୍ରେତ ଓ ଅନ୍ୟ ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ—
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପଲାଯନ୍ତେ ନ ସଂଶଯଃ । କୃତ୍ଵା ଶୌଚାଦିକଂ କର୍ମ ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ଵିମଲେ ଜଲେ
ତିନି ଧାଡ଼ିର ଚିହ୍ନ ପିନ୍ଧିଥିବାକୁ ଦେଖି ଏମାନେ ଦୌଡ଼ି ଯାନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଶୁଧ୍ଧି ଓ ସ୍ନାନ କରି ପରିସ୍କାର ଜଳରେ ନିସ୍ପତ୍ତି କରିବା ପରେ—
ଭସ୍ମନୋଦ୍ଧୂଲନଂ କାର୍ଯମାପାଦତଲମସ୍ତକମ୍ । କେଵଲଂ ଵାରୁଣଂ ସ୍ନାନଂ ଦେହେ ବାହ୍ଯମଲାପହମ୍
ଭସ୍ମକୁ ପାଦ ତଳରୁ ମୁଣ୍ଡ ଶିରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଗିବା ଉଚିତ। ବାରୁଣ ସ୍ନାନ କେବଳ ଦେହର ବାହ୍ୟ ମଳକୁ ଦୂର କରେ।
ଵିଭୂତିସ୍ତାନମନଘଂ ବାହ୍ଯାନ୍ତରମଲାପହମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାପି ଵାରୁଣଂ ସ୍ନାନଂ ତତ୍ପରଃ ସ୍ଯାନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଭସ୍ମ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ମଳକୁ ଦୂର କରେ। ବାରୁଣ ସ୍ନାନ ଛାଡି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପାସନାରେ ଲଗିଥିବା ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
କୃତମପ୍ଯକୃତଂ ସତ୍ଯଂ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଵିନା ମୁନେ । ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଶ୍ରୁତିପ୍ରୋକ୍ତମାଗ୍ନେଯଂ ସ୍ନାନମୁଚ୍ଯତେ
ମୁନି, ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଛଡି ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସତ୍ୟ ସ୍ନାନ ହୁଏନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନକୁ ଅଗ୍ନି ସ୍ନାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନ୍ତର୍ବହିଶ୍ଚ ସଂଶୁଦ୍ଧଂ ଶିଵପୂଜାଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ଯଦ୍ବାହ୍ଯମଲମାତ୍ରସ୍ଯ ନାଶକଂ ସ୍ତାନମସ୍ତି ତତ୍
ଭିତର ଓ ବାହାରୁ ଶୁଧ୍ଧ ହେଇ, ଶିବାଙ୍କ ପୂଜାର ଫଳ ମିଳେ। କେବଳ ବାହ୍ୟ ମଳ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହାର ଉପଯୋଗ ଅଛି।
ତନ୍ନାଶଯତି ତୀଵ୍ରେଣ ପ୍ରାଣିବାହ୍ଯାନ୍ତରଂ ମଲମ୍ । କୃତ୍ଵାପି କୋଟିଶୋ ନିତ୍ଯଂ ଵାରୁଣଂ ସ୍ନାନମାଦରାତ୍
ଭସ୍ମ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବାହ୍ୟ ଓ ଭିତର ମଳକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଯଦି ଅନେକ ଥର ବାରୁଣ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ ମଧ୍ୟ—
ନ ଭଵତ୍ଯେଵ ପୂତାତ୍ମା ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଵିନା ମୁନେ । ଯଦ୍ଭସ୍ମସ୍ନାନମାହାମ୍ଯଂ ତଦ୍ଵେଦୋ ଵେଦ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ମୁନି, ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଛଡି ପୂତାତ୍ମା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଭସ୍ମ ସ୍ନାନକୁ ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛି, ବେଦ ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ।
ଯଦ୍ଵା ଵେଦ ମହାଦେଵଃ ସର୍ଵଦେଵଶିଖାମଣିଃ । ଭସ୍ମସ୍ନାନମକୃତ୍ଵୈଵ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍କର୍ମ ଵୈଦିକମ୍
ବେଦ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କର ମୁକୁଟ ମହାଦେବ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଯଦି ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ନ କରି ବେଦ ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରାଯାଏ—
ସ ତତ୍କର୍ମକଲାର୍ଧାର୍ଧମପି ନାପ୍ନୋତି ଵସ୍ତୁତଃ । ଯଃ କରିଷ୍ଯତି ଯତ୍ନେନ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଯଥାଵିଧି
ସେ ଏହି କର୍ମର ଫଳର ଅନ୍ୟତମ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ—
ସ ଏଵୈକଃ ସର୍ଵକର୍ମସ୍ଵଧିକାରୀ ଶ୍ରୁତିଶ୍ରୁତଃ । ପାଵନଂ ପାଵନାନାଂ ଚ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଶ୍ରୁତିଶ୍ରୁତମ୍
ଏହି ଲୋକ ଏକା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଥିବା, ସମସ୍ତ କର୍ମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର।
ନ କରିଷ୍ଯତି ଯୋ ମୋହାତ୍ସ ମହାପାତକୀ ଭଵେତ୍ । ଅନନ୍ତୈର୍ଵାରୁଣୈଃ ସ୍ନାନୈର୍ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜୈଃ
ଯେଉଁଠି ମୂଢ଼ତାରେ ଏହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିନାହିଁ, ସେ ମହାପାପୀ ହୁଅନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନେକ ବାରୁଣ ସ୍ନାନ କରି ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି—
ତତୋଽନନ୍ତଗୁଣଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଭସ୍ମସ୍ନାନାଦଵାପ୍ଯତେ । କାଲତ୍ରଯେଽପି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ତାହାଠାରୁ ଅନେକ ଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନରୁ ମିଳେ। ତିନି ବେଳେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ନିଷ୍ଠାରେ କରିବା ଉଚିତ।
ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ସ୍ମୃତଂ ଶ୍ରୌତଂ ତତ୍ତ୍ଯାଗୀ ପତିତୋ ଭଵେତ୍ । ମୂତ୍ରାଦ୍ଯୁତ୍ସର୍ଜନାନ୍ତେ ତୁ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି; ଏହାକୁ ଛାଡି ଦେଇଥିବା ଲୋକ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ମୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ବିସର୍ଜନ ପରେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ନିଷ୍ଠାରେ କରିବା ଉଚିତ।
କର୍ତଵ୍ଯମନ୍ଯଥା ପୂତା ନ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ମାନଵାଃ । ଵିଧିଵତ୍କୃତଶୌଚୋଽପି ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଵିନା ଦ୍ଵିଜଃ
ଏହା ନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଧ୍ଧ ହେବେନାହିଁ। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଶୁଧ୍ଧି କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଛଡି—
ନ ଭଵିଷ୍ଯତି ପୂତାତ୍ମା ନାଧିକାର୍ଯପି କର୍ମଣି । ଅପାନଵାଯୁନିର୍ଯାତେ ଜୃମ୍ଭଣେ ସ୍କନ୍ଦନେ କ୍ଷୁତେ
ସେ ପୂତାତ୍ମା ହେବେନାହିଁ, କର୍ମରେ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେନାହିଁ। ଅପାନ ବାୟୁ ବାହାରିବା, ହାଡ଼ିବା, ଛିଁକିବା ପରେ—
ଶ୍ଲେଷ୍ମୋଦ୍ଗାରେଽପି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଶ୍ରୀଭସ୍ମସ୍ନାନମାହାତ୍ମ୍ଯସ୍ଯୈକଦେଶୋଽତ୍ର ଵର୍ଣିତଃ
କଫ ଉତ୍ସର୍ଜନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ନିଷ୍ଠାରେ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀଭସ୍ମ ସ୍ନାନର ମହିମାର ଏକ ଅଂଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।
ପୁନଶ୍ଚ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭସ୍ମସ୍ନାନୋତ୍ଥିତଂ ଫଲମ୍ । ସାଵଧାନେନ ମନସା ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ
ପୁନି ମୁଁ ଆଉ ଏକଥା କହିବି — ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ । ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଶୁଣ ।
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରୋର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରଣଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରୋର୍ଧ୍ଵପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରଣଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅଗ୍ନିରିତ୍ଯାଦିଭିର୍ମନ୍ତ୍ରୈର୍ଭସ୍ମ ସଂଶୋଧ୍ଯ ସାଦରମ୍ । ଧାରଣୀଯଂ ଲଲାଟାଦୌ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ କେଵଲଂ ଦ୍ଵିଜୈଃ
ତିନି ରେଖା ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗେଇବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବରଣା । ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ‘ଅଗ୍ନି’ ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମକୁ ସମ୍ମାନର ସହିତ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ । ଦ୍ୱିଜମାନେ ମାତ୍ର ଲଳାଟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗରେ ତିନି ରେଖା ଲଗେଇବା ଉଚିତ ।
ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରିଯଵୈଶ୍ଯାଶ୍ଚ ଏତେ ସର୍ଵେ ଦ୍ଵିଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵିଜୈଃ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଧାର୍ଯମନ୍ଵହମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ — ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱିଜ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି । ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ତିନି ରେଖା ଲଗେଇବା ଉଚିତ ।
ଯସ୍ଯୋପନଯନଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସ ଏଵ ଦ୍ଵିଜ ଉଚ୍ଯତେ । ତସ୍ମାଚ୍ଛ୍ରୌତଂ ଦ୍ଵିଜୈଃ କାର୍ଯଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରସ୍ଯ ଚ ଧାରଣମ୍
ଯାହାଙ୍କର ଉପନୟନ କ୍ରିୟା ହୋଇଛି, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱିଜ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ । ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ତିନି ରେଖା ଲଗେଇବା ଉଚିତ ।
ଵିଭୂତିଧାରଣଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯଃ ସତ୍କର୍ମ ସମାଚରେତ୍ । ତତ୍କୃତଂ ଚାକୃତପ୍ରାଯଂ ଭଵତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ଭସ୍ମ ଲଗେଇବାକୁ ଛାଡି ନିଜ କର୍ମ କରେ, ତାଙ୍କର କର୍ମ ପ୍ରାୟଃ ଫଳହୀନ ହୋଇଯାଏ — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ନ ଗାଯତ୍ର୍ଯୁପଦେଶୋଽପି ଭସ୍ମନୋ ଧାରଣଂ ଵିନା । ତତୋ ଧୃତ୍ଵୈଵ ଭସ୍ମାଙ୍ଗେ ଗାଯତ୍ରୀଜପମାଚରେତ୍
ଭସ୍ମ ଲଗେଇବା ବିନା ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଶିଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ଶରୀରରେ ଭସ୍ମ ଲଗେଇ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରିବା ଉଚିତ ।
ଗାଯତ୍ରୀଂ ମୂଲମେଵାହୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯେ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ । ସା ଭସ୍ମଧାରଣାଭାଵେ ନ କେନାପ୍ଯୁପଦିଶ୍ଯତେ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗାୟତ୍ରୀକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱର ମୂଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ । ଭସ୍ମ ଲଗେଇନଥିଲେ ଏହାକୁ କେହି ଶିଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ନ ତାଵଦଧିକାରୋଽସ୍ତି ଗାଯତ୍ରୀଗ୍ରହଣେ ମୁନେ । ଯାଵନ୍ନ ଭସ୍ମ ଭାଲାଦୌ ଧୃତମଗ୍ନିସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ମୁନି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ଲଳାଟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗରେ ଲଗାଯାଇନଥିବା, ଗାୟତ୍ରୀ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଅଧିକାର ନାହିଁ ।