କଣ୍ଠେ ଚ ଧାରଣାତ୍କଣ୍ଠଭୋଗାଦିକୃତପାତକମ୍ । ବାହ୍ଵୋର୍ବାହୁକୃତଂ ପାପଂ ଵକ୍ଷସା ମନସା କୃତମ୍
ଗଳାରେ ଧାରଣ କରିଲେ ଗଳା ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଓ ତାହା ସହିତ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ; ବାହାରେ ଧାରଣ କରିଲେ ବାହା ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ; ଛାତିରେ ଧାରଣ କରିଲେ ମନରେ କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
ନାଭ୍ଯାଂ ଶିଶ୍ନକୃତଂ ପାପଂ ଗୁଦେ ଗୁଦକୃତଂ ହରେତ୍ । ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ଧାରଣାଦ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପରସ୍ତ୍ର୍ଯାଲିଙ୍ଗନାଦିକମ୍
ନାଭିରେ ଧାରଣ କରିଲେ ଯେଉଁଠି ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ; ଗୁଦରେ ଧାରଣ କରିଲେ ଗୁଦ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ; ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଧାରଣ କରିଲେ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ଆଲିଂଗନ କରିବା ଭଳି ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ଭସ୍ମଧାରଣଂ ଶସ୍ତଂ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ତ୍ରିଲିଙ୍ଗକମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶାନାଂ ତ୍ରଯ୍ଯଗ୍ନୀନାଂ ଚ ଧାରଣମ୍
ଏହି ଭସ୍ମରେ ତିନି ଚିହ୍ନ ଲଗାଇ ଧାରଣ କରିବା ସମସ୍ତଠିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ଓ ବେଦର ତିନି ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ।
ଗୁଣଲୋକତ୍ରଯାଣାଂ ଚ ଧାରଣଂ ତେନ ଵୈ କୃତମ୍ । ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନୋ ଦ୍ଵିଜୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ମହାପାତକସମ୍ଭଵୈଃ
ଏହା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଗୁଣ ଓ ତିନି ଲୋକର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରାଯାଏ; ଭସ୍ମରେ ଢାକା ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜ ମହାପାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୋଷ ତୁରନ୍ତ ଦୂର କରିଥାଏ।
ଦୋଷୈର୍ଵିଯୁଜ୍ଯତେ ସଦ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ଚ ନ ସଂଶଯଃ । ଭସ୍ମନିଷ୍ଠସ୍ଯ ଦହ୍ଯନ୍ତେ ଦୋଷା ଭସ୍ମାଗ୍ନିସଙ୍ଗମାତ୍
ସେ ତୁରନ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଭସ୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଦୋଷ ଭସ୍ମ ଓ ଅଗ୍ନିର ମିଶ୍ରଣରେ ଜଳିଯାଏ।
ଭସ୍ମସ୍ନାନଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ଭସ୍ମନା ଦିଗ୍ଧସର୍ଵାଙ୍ଗୋ ଭସ୍ମଦୀପ୍ତତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକଃ
ଭସ୍ମ ସ୍ନାନରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦେହ ଭସ୍ମରେ ଲଗାଯାଇଛି ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ତିନି ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛି।
ଭସ୍ମଶାଯୀ ଚ ପୁରୁଷୋ ଭସ୍ମନିଷ୍ଠ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ଭୂତପ୍ରେତପିଶାଚାଦ୍ଯା ରୋଗାଶ୍ଚାତୀଵ ଦୁଃସହାଃ
ଯେଉଁଠି ଭସ୍ମ ଉପରେ ଶୋଇଥାଏ, ସେ ଭସ୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଭୂତ, ପ୍ରେତ, ପିଶାଚ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ରୋଗ ଅଛି।
ଭସ୍ମନିଷ୍ଠସ୍ଯ ସାନ୍ନିଧ୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ରଵନ୍ତି ନ ସଂଶଯଃ । ଭାସନାଦ୍ଭସିତଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଭସ୍ମ କଲ୍ମଷଭକ୍ଷଣାତ୍
ଭସ୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଭୂତ-ପ୍ରେତ ଦୂର ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଭସ୍ମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ଭସ୍ମ' କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ଦୂଷିତିକୁ ଖାଇଯାଏ।
ଭୂତିର୍ଭୂତିକରୀ ପୁଂସାଂ ରକ୍ଷା ରକ୍ଷାକରୀ ପୁରା । ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରିଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୂତପ୍ରେତପୁରଃସରାଃ
ଭସ୍ମକୁ 'ଭୂତି' କୁହାଯାଏ କାରଣ ଏହା ଲୋକଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ପୁରାତନ ରକ୍ଷା ଓ ରକ୍ଷାକରୀ; ତିନି ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକକୁ ଦେଖି ଭୂତ, ପ୍ରେତ ଓ ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟମାନେ—
ଭୀତାଃ ପ୍ରକମ୍ପିତାଃ ଶୀଘ୍ରଂ ନଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ସ୍ମରଣାଦେଵ ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ଯଥା ପାପଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଭୟଭୀତ ଓ କମ୍ପିତ ହୋଇ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଯେପରି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅପ୍ଯକାର୍ଯସହସ୍ରାଣି କୃତ୍ଵା ଯଃ ସ୍ନାତି ଭସ୍ମନା । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଦହତେ ଭସ୍ମ ଯଥାଗ୍ନିସ୍ତେଜସା ଵନମ୍
ଯଦି ଏକେ ହଜାର ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେ ଭସ୍ମରେ ସ୍ନାନ କରେ, ଭସ୍ମ ସେସବୁକୁ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜଳିଯାଇଥିବା ପରି ଦୂର କରିଦେଇଥାଏ।
କୃତ୍ଵାପି ଚାତୁଲଂ ପାପଂ ମୃତ୍ଯୁକାଲେଽପି ଯୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଭସ୍ମସ୍ନାଯୀ ଭଵେତ୍କଶ୍ଚିତ୍କ୍ଷିପ୍ରଂ ପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯଦି ଦ୍ୱିଜ ଅତି ଭୟଙ୍କର ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଭସ୍ମରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ସେ ତୁରନ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଭସ୍ମସ୍ନାନାଦ୍ଧି ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଜିତକ୍ରୋଧୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ମତ୍ସମୀପଂ ସମାଗମ୍ଯ ନ ସ ଭୂଯୋଽଭିଵର୍ତତେ
ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, କ୍ରୋଧ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦମିତ ହୋଇଯାଏ; ମୋ ସମୀପକୁ ଆସିଲେ ସେ ପୁନି ଫେରି ନାହିଁ।
ଵନସ୍ପତିଗତେ ସୋମେ ଭସ୍ମୋଦ୍ଧୂଲିତଵିଗ୍ରହଃ । ଅର୍ଚିତଂ ଶଙ୍କରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ବନସ୍ପତିରେ ସୋମ ଥିବାବେଳେ, ଯେଉଁଠି ଦେହ ଭସ୍ମରେ ଝାଡି ଦିଆଯାଇଛି, ଶଂକରଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ପୂଜା କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଆଯୁଷ୍କାମୋଽଥଵା ଵିଦ୍ଵାନ୍ଭୂତିକାମୋଽଥଵା ନରଃ । ନିତ୍ଯଂ ଵୈ ଧାରଯେଦ୍ଭସ୍ମ ମୋକ୍ଷକାମୀ ଚ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ଜ୍ଞାନ, ଧନ-ସମ୍ପଦ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଶୁଧ୍ଧ ଭସ୍ମ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ, ଦ୍ୱିଜ ମାନ୍ୟଙ୍କୁ।
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ପରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାତ୍ମକମ୍ । ଯେ ଘୋରା ରାକ୍ଷସାଃ ପ୍ରେତା ଯେ ଚାନ୍ଯେ କ୍ଷୁଦ୍ରଜନ୍ତଵଃ
ତିନି ଧାଡ଼ିର ଚିହ୍ନ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର, ଏହି ଚିହ୍ନରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଅଛି; ଏହାକୁ ଦେଖି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ, ପ୍ରେତ ଓ ଅନ୍ୟ ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ—
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପଲାଯନ୍ତେ ନ ସଂଶଯଃ । କୃତ୍ଵା ଶୌଚାଦିକଂ କର୍ମ ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ଵିମଲେ ଜଲେ
ତିନି ଧାଡ଼ିର ଚିହ୍ନ ପିନ୍ଧିଥିବାକୁ ଦେଖି ଏମାନେ ଦୌଡ଼ି ଯାନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଶୁଧ୍ଧି ଓ ସ୍ନାନ କରି ପରିସ୍କାର ଜଳରେ ନିସ୍ପତ୍ତି କରିବା ପରେ—
ଭସ୍ମନୋଦ୍ଧୂଲନଂ କାର୍ଯମାପାଦତଲମସ୍ତକମ୍ । କେଵଲଂ ଵାରୁଣଂ ସ୍ନାନଂ ଦେହେ ବାହ୍ଯମଲାପହମ୍
ଭସ୍ମକୁ ପାଦ ତଳରୁ ମୁଣ୍ଡ ଶିରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଗିବା ଉଚିତ। ବାରୁଣ ସ୍ନାନ କେବଳ ଦେହର ବାହ୍ୟ ମଳକୁ ଦୂର କରେ।
ଵିଭୂତିସ୍ତାନମନଘଂ ବାହ୍ଯାନ୍ତରମଲାପହମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାପି ଵାରୁଣଂ ସ୍ନାନଂ ତତ୍ପରଃ ସ୍ଯାନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଭସ୍ମ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ମଳକୁ ଦୂର କରେ। ବାରୁଣ ସ୍ନାନ ଛାଡି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପାସନାରେ ଲଗିଥିବା ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
କୃତମପ୍ଯକୃତଂ ସତ୍ଯଂ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଵିନା ମୁନେ । ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଶ୍ରୁତିପ୍ରୋକ୍ତମାଗ୍ନେଯଂ ସ୍ନାନମୁଚ୍ଯତେ
ମୁନି, ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଛଡି ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସତ୍ୟ ସ୍ନାନ ହୁଏନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନକୁ ଅଗ୍ନି ସ୍ନାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନ୍ତର୍ବହିଶ୍ଚ ସଂଶୁଦ୍ଧଂ ଶିଵପୂଜାଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ଯଦ୍ବାହ୍ଯମଲମାତ୍ରସ୍ଯ ନାଶକଂ ସ୍ତାନମସ୍ତି ତତ୍
ଭିତର ଓ ବାହାରୁ ଶୁଧ୍ଧ ହେଇ, ଶିବାଙ୍କ ପୂଜାର ଫଳ ମିଳେ। କେବଳ ବାହ୍ୟ ମଳ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହାର ଉପଯୋଗ ଅଛି।
ତନ୍ନାଶଯତି ତୀଵ୍ରେଣ ପ୍ରାଣିବାହ୍ଯାନ୍ତରଂ ମଲମ୍ । କୃତ୍ଵାପି କୋଟିଶୋ ନିତ୍ଯଂ ଵାରୁଣଂ ସ୍ନାନମାଦରାତ୍
ଭସ୍ମ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବାହ୍ୟ ଓ ଭିତର ମଳକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଯଦି ଅନେକ ଥର ବାରୁଣ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ ମଧ୍ୟ—
ନ ଭଵତ୍ଯେଵ ପୂତାତ୍ମା ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଵିନା ମୁନେ । ଯଦ୍ଭସ୍ମସ୍ନାନମାହାମ୍ଯଂ ତଦ୍ଵେଦୋ ଵେଦ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ମୁନି, ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଛଡି ପୂତାତ୍ମା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଭସ୍ମ ସ୍ନାନକୁ ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛି, ବେଦ ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ।
ଯଦ୍ଵା ଵେଦ ମହାଦେଵଃ ସର୍ଵଦେଵଶିଖାମଣିଃ । ଭସ୍ମସ୍ନାନମକୃତ୍ଵୈଵ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍କର୍ମ ଵୈଦିକମ୍
ବେଦ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କର ମୁକୁଟ ମହାଦେବ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଯଦି ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ନ କରି ବେଦ ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରାଯାଏ—
ସ ତତ୍କର୍ମକଲାର୍ଧାର୍ଧମପି ନାପ୍ନୋତି ଵସ୍ତୁତଃ । ଯଃ କରିଷ୍ଯତି ଯତ୍ନେନ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଯଥାଵିଧି
ସେ ଏହି କର୍ମର ଫଳର ଅନ୍ୟତମ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ—
ସ ଏଵୈକଃ ସର୍ଵକର୍ମସ୍ଵଧିକାରୀ ଶ୍ରୁତିଶ୍ରୁତଃ । ପାଵନଂ ପାଵନାନାଂ ଚ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଶ୍ରୁତିଶ୍ରୁତମ୍
ଏହି ଲୋକ ଏକା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଥିବା, ସମସ୍ତ କର୍ମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର।
ନ କରିଷ୍ଯତି ଯୋ ମୋହାତ୍ସ ମହାପାତକୀ ଭଵେତ୍ । ଅନନ୍ତୈର୍ଵାରୁଣୈଃ ସ୍ନାନୈର୍ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜୈଃ
ଯେଉଁଠି ମୂଢ଼ତାରେ ଏହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିନାହିଁ, ସେ ମହାପାପୀ ହୁଅନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନେକ ବାରୁଣ ସ୍ନାନ କରି ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି—
ତତୋଽନନ୍ତଗୁଣଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଭସ୍ମସ୍ନାନାଦଵାପ୍ଯତେ । କାଲତ୍ରଯେଽପି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ତାହାଠାରୁ ଅନେକ ଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନରୁ ମିଳେ। ତିନି ବେଳେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ନିଷ୍ଠାରେ କରିବା ଉଚିତ।
ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ସ୍ମୃତଂ ଶ୍ରୌତଂ ତତ୍ତ୍ଯାଗୀ ପତିତୋ ଭଵେତ୍ । ମୂତ୍ରାଦ୍ଯୁତ୍ସର୍ଜନାନ୍ତେ ତୁ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି; ଏହାକୁ ଛାଡି ଦେଇଥିବା ଲୋକ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ମୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ବିସର୍ଜନ ପରେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ନିଷ୍ଠାରେ କରିବା ଉଚିତ।
କର୍ତଵ୍ଯମନ୍ଯଥା ପୂତା ନ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ମାନଵାଃ । ଵିଧିଵତ୍କୃତଶୌଚୋଽପି ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ଵିନା ଦ୍ଵିଜଃ
ଏହା ନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଧ୍ଧ ହେବେନାହିଁ। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଶୁଧ୍ଧି କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଛଡି—