ତୈଃ ପୂର୍ଵାଚରିତଂ ସର୍ଵଂ ଵିପରୀତଂ ଭଵେଦପି । ଭସ୍ମନା ଵେଦମନ୍ତ୍ରେଣ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରସ୍ଯ ଚ ଧାରଣମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ କରା କାମ ସବୁ ବିପରୀତ ହେଉଛି। ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଭସ୍ମ ଧାରଣ ଏବଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିବା—
ଵିନା ଵେଦୋଚିତାଚାରଂ ସ୍ମାର୍ତସ୍ଯାନର୍ଥକାରଣମ୍ । କୃତଂ ସ୍ଯାଦକୃତଂ ତେନ ଶ୍ରୁତମପ୍ଯଶ୍ରୁତଂ ଭଵେତ୍
ବେଦ ଉଚିତ ଆଚାର ବିନା, ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରୀ ପାଇଁ ଏହା ଅନର୍ଥ ଦେଇଥାଏ। ଯାହା କରାଯାଇଛି ତାହା ଅକରା ହେଉଛି, ଯାହା ଶୁଣାଯାଇଛି ତାହା ଅଶୁଣା ହେଉଛି।
ଅଧୀତମନଧୀତଂ ଚ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଯୋ ନ ଧାରଯେତ୍ । ଵୃଥା ଵେଦା ଵୃଥା ଯଜ୍ଞା ଵୃଥା ଦାନଂ ଵୃଥା ତପଃ
ଯିଏ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେନାହିଁ, ସେ ଶିକ୍ଷିତ ହେଉ ବା ଅଶିକ୍ଷିତ, ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ସବୁ ନିଷ୍ଫଳ।
ଵୃଥା ଵ୍ରତୋପଵାସେନ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଯୋ ନ ଧାରଯେତ୍ । ଭସ୍ମଧାରଣକଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମୁକ୍ତିମିଚ୍ଛତି ଯଃ ପୁମାନ୍
ଯିଏ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେନାହିଁ, ସେଠି ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ନିଷ୍ଫଳ। ଯିଏ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ଚାହେ—
ଵିଷପାନେନ ନିତ୍ଯତ୍ଵଂ କୁରୁତେ ହ୍ଯାତ୍ମନୋ ହି ସଃ । ସ୍ରଷ୍ଟା ସୃଷ୍ଟିଚ୍ଛଲେନାହ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରସ୍ଯ ଚ ଧାରଣମ୍
ବିଷ ପିଇବାରେ ସେ ନିଜକୁ ଅମର କରିଥାଏ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିର ଅବଳମ୍ବରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିବାକୁ ନିୟମ କରିଥିଲେ।
ସସର୍ଜ ସ ଲଲାଟଂ ହି ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵଂ ନ ଵର୍ତୁଲମ୍ । ତିର୍ଯଗ୍ରେଖାଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଲଲାଟେ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍
ସେ ଲଳାଟକୁ ଲମ୍ବା ଏବଂ ଉପରକୁ କରିଛନ୍ତି, ଗୋଲାକାର କରିନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଲଳାଟରେ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ରେଖା ଦେଖାଯାଏ।
ତଥାପି ମାନଵା ମୂର୍ଖା ନ କୁର୍ଵନ୍ତି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍ । ନ ତଦ୍ଧ୍ଯାନଂ ନ ତନ୍ମୋକ୍ଷଂ ନ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ନ ତତ୍ତପଃ
ତଥାପି ମୂର୍ଖ ମାନବମାନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିନାହନ୍ତି; ତାହାର ଧ୍ୟାନ, ମୋକ୍ଷ, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା କିଛି ମଧ୍ୟ କରିନାହନ୍ତି।
ଵିନା ତିର୍ଯକ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଚ ଵିପ୍ରେଣ ଯଦନୁଷ୍ଠିତମ୍ । ଵେଦସ୍ଯାଧ୍ଯଯନେ ଶୂଦ୍ରୋ ନାଧିକାରୀ ଯଥା ଭଵେତ୍
ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାହା କରେ, ଏବଂ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ଶୂଦ୍ର ପରି ଅଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରେଣ ଵିନା ଵିପ୍ରୋ ନାଧିକାରୀ ଶିଵାର୍ଚନେ । ପ୍ରାଙ୍ମୁଖଶ୍ଚରଣୌ ହସ୍ତୌ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯାଚମ୍ଯ ପୂର୍ଵଵତ୍
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିବ ପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ପାଦ ଓ ହାତ ଧୋଇ, ପୂର୍ବରୁ ଭଳି ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ଆଦାଯ ଭସିତଂ ଶୁଦ୍ଧମଗ୍ନିହୋତ୍ରସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଏବଂ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରୁ ଆସିଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଭସ୍ମ ନେଇ, ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଈଶାନେନ ତୁ ମନ୍ତ୍ରେଣ ସ୍ଵମୂର୍ଧନି ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍ । ତତ ଆଦାଯ ତଦ୍ଭସ୍ମ ମୁଖେ ଚ ପୁରୁଷେଣ ତୁ
ଈଶାନ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଭସ୍ମ ରଖିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ଏହି ଭସ୍ମ ନେଇ, ମୁଁହରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଅଘୋରାଖ୍ଯେଣ ହୃଦଯେ ଗୁହ୍ଯେ ଵାମାହ୍ଵଯେନ ଚ । ସଦ୍ଯୋଜାତାଭିଧାନେନ ଭସ୍ମ ପାଦଦ୍ଵଯେ କ୍ଷିପେତ୍
ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ, ଗୁପ୍ତସ୍ଥାନରେ ବାମାହ୍ୱୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ସଦ୍ୟୋଜାତ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପାଦରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ପ୍ରଣଵେନୈଵ ମନ୍ତ୍ରେଣୋଦ୍ଧୂଲନଂ ତତଃ । ଏତଦାଗ୍ନେଯକଂ ସ୍ନାନମୁଦିତଂ ପରମର୍ଷିଭିଃ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରରେ ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମ ଛିଟିବା ଉଚିତ; ଏହି ଅଗ୍ନେୟ ସ୍ନାନ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି।
ସର୍ଵକର୍ମସମୃଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ କୁର୍ଯାଦାଦାଵିଦଂ ବୁଧଃ । ତତଃ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ହସ୍ତାଦୀନୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ ଯଥାଵିଧି
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ସଫଳତା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ହାତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଗ ଧୋଇ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ତିର୍ଯକ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଵିଧିନା ଲଲାଟେ ହୃଦଯେ ଗଲେ । ପଞ୍ଚଭିର୍ବ୍ରହ୍ମଭିର୍ଵାପି କୃତେନ ଭସିତେନ ଚ
ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଲଳାଟ, ହୃଦୟ ଓ ଗଳାରେ, ପାଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ।
ଘୃତମେତତ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵକର୍ମସୁ ପାଵନମ୍ । ଶୂଦ୍ରୈରନ୍ତ୍ଯଜହସ୍ତସ୍ଥଂ ନ ଧାର୍ଯଂ ଭସ୍ମ ଚ କ୍ଵଚିତ୍
ଏହି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପବିତ୍ର କରେ; ଶୂଦ୍ର କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଜନ୍ମର ଲୋକ ହାତରେ ଧରିଥିବା ଭସ୍ମ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଭସ୍ମନା ସାଗ୍ନିହୋତ୍ରେଣ ଲିପ୍ତଃ କର୍ମ ସମାଚରେତ୍ । ଅନ୍ଯଥା ସର୍ଵକର୍ମାଣି ନ ଫଲନ୍ତି କଦାଚନ
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରୁ ଆସିଥିବା ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଲଗାଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କେବେଉଁ ଫଳ ଦେଇନାହିଁ।
ସତ୍ଯଂ ଶୌଚଂ ଜପୋ ହୋମସ୍ତୀର୍ଥଂ ଦେଵାଦିପୂଜନମ୍ । ତସ୍ଯ ଵ୍ଯର୍ଥମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଯସ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ନ ଧାରଯେତ୍
ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଜପ, ହୋମ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା, ଦେବପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ—ଏସବୁ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିନଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ।
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଧୃଗ୍ଵିପ୍ରଵରୋ ଯୋ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷଧରଃ ଶୁଚିଃ । ସ ହନ୍ତି ରୋଗଦୁରିତଵ୍ଯାଧିଦୁର୍ଭିକ୍ଷତସ୍କରାନ୍
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ପିନ୍ଧିଥିବା ଏବଂ ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୋଗ, ଅପସ୍ରି, ବ୍ୟାଧି, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ଚୋରମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ।
ସମାପ୍ନୋତି ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଯତୋ ନାଵର୍ତତେ ପୁନଃ । ସ ପଙ୍କ୍ତିପାଵନଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ପୂଜ୍ଯୋ ଵିପ୍ରୈଃ ସୁରୈରପି
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯାହାଠାରୁ ପୁନଃ ଫେରିବା ନାହିଁ; ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପାଙ୍କ୍ତିକୁ ପବିତ୍ର କରେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନୀୟ ମନେ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଯଜ୍ଞେ ଜପେ ହୋମେ ଵୈଶ୍ଵଦେଵେ ସୁରାର୍ଚନେ । ଧୃତତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଃ ପୂତାତ୍ମା ମୃତ୍ଯୁଂ ଜଯତି ମାନଵଃ । ଭସ୍ମଧାରଣମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଭୂଯୋଽପି କଥଯାମି ତେ
ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଯଜ୍ଞ, ଜପ, ହୋମ, ବୈଶ୍ୱଦେବ ଓ ଦେବପୂଜାରେ, ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ମାନବ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ; ଭସ୍ମ ଧାରଣର ମହିମା ଆଉ ଏକଥା ତୁମକୁ କହିବି।
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡଧାରଣମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ମହାପାତକସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ପାତକାନ୍ଯପରାଣ୍ଯପି । ନଶ୍ଯନ୍ତି ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ନ ଚାନ୍ଯଥା
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ମହାପାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍କର୍ମ ମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ଏହା କେବେ ଭଳି ହେବ ନାହିଁ।
ଏକଂ ଭସ୍ମ ଧୃତଂ ଯେନ ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ଶୃଣୁ । ଯତୀନାଂ ଜ୍ଞାନଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵାନସ୍ଥାନାଂ ଵିରକ୍ତିଦମ୍
ଏକଟି ଭସ୍ମ ଲଗାଇଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କେତେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି, ତାହା ଶୁଣ। ଏହା ଯତୀମାନେ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ, ଓ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ପାଇଁ ବିରାକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ମୁନେ ତଦ୍ଵଦ୍ଧର୍ମଵୃଦ୍ଧିକରଂ ତଥା । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯାଶ୍ରମସ୍ଥାନାଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରଦମେଵ ଚ
ମୁନି, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ ଏହିଭଳି ଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଅଧ୍ୟୟନର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ପୁଣ୍ଯଦଂ ନିତ୍ଯମନ୍ଯେଷାଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଭସ୍ମନୋଦ୍ଧୂଲନଂ ଚୈଵ ତଥା ତିର୍ଯକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍
ଶୂଦ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଏହା ସଦା ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ପାପ ନାଶ କରେ। ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଓ ତିର୍ଯ୍ୟକ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵିଧତ୍ତେ ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ । ଭସ୍ମନୋଦ୍ଧୂଲନଂ ଚୈଵ ତଥା ତିର୍ଯକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଓ ତିର୍ଯ୍ୟକ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛି।
ଯଜ୍ଞତ୍ଵେନୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ଵିଧତ୍ତେ ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ । ଭସ୍ମନୋଦ୍ଧୂଲନଂ ଚୈଵ ତଥା ତିର୍ଯକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍
ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଏହାକୁ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛି—ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଓ ତିର୍ଯ୍ୟକ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ମଧ୍ୟ।
ସର୍ଵଧର୍ମତଯା ତେଷାଂ ଵିଧତ୍ତେ ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ । ଭସ୍ମନୋଦ୍ଧୂଲନଂ ଚୈଵ ତଥା ତିର୍ଯକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍
ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ମୂଳ ଭାବେ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଓ ତିର୍ଯ୍ୟକ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛି।
ମାହେଶ୍ଵରାଣାଂ ଲିଙ୍ଗାର୍ଥଂ ଵିଧତ୍ତେ ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ । ଭସ୍ମନୋଦ୍ଧୂଲନଂ ଚୈଵ ତଥା ତିର୍ଯକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍
ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଓ ତିର୍ଯ୍ୟକ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛି।
ଵିଜ୍ଞାନାର୍ଥଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଵିଧତ୍ତେ ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ । ଶିଵେନ ଵିଷ୍ଣୁନା ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମଣା ଵଜ୍ରିଣା ତଥା
ସମସ୍ତଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ଭସ୍ମ ଲଗାଇବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛି—ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରିଛନ୍ତି।