ତନ୍ତ୍ରୋକ୍ତଵର୍ତ୍ମନା ସିଦ୍ଧଂ ଭସ୍ମ ତାନ୍ତ୍ରିକପୂଜକୈଃ । ଯତ୍ରକୁତ୍ରାପି ଦତ୍ତଂ ଚେତ୍ତଦ୍ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ନୈଵ ଵୈଦିକୈଃ
ଯଦି ତାନ୍ତ୍ରିକ ପୂଜକମାନେ ତନ୍ତ୍ର ଉପାୟରେ ଭସ୍ମ ସିଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଦିଅନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ବେଦମାର୍ଗୀମାନେ ନୁହେଁ।
ଶୂଦ୍ରୈଃ କାପାଲିକୈର୍ଵାଥ ପାଖଣ୍ଡୈରପରୈସ୍ତୁ ତତ୍ । ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଧାରଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ମନସାପି ନ ଲଙ୍ଘଯେତ୍
ଯଦି ଶୂଦ୍ର, କାପାଳିକ ବା ଅନ୍ୟ କୁପଥଗାମୀ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ଭକ୍ତି ସହିତ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଶ୍ରୁତ୍ଯା ଵିଧୀଯତେ ଯସ୍ମାତ୍ତତ୍ତ୍ଯାଗୀ ପତିତୋ ଭଵେତ୍ । ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରଣଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ତଥା ଦେହାଵଗୁଣ୍ଠନମ୍
ଯେପରି ଶ୍ରୁତିରେ ନିୟମ ହୋଇଛି, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଲେ ଅପତିତ ହେବ। ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଭକ୍ତି ସହିତ ଧାରଣ କରିବା ଏବଂ ଦେହ ଢାକିବା ଏହିପରି ଆବଶ୍ୟକ।
ଦ୍ଵିଜଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଧି ମନ୍ତ୍ରେଣ ତତ୍ତ୍ଯାଗୀ ପତିତୋ ଭଵେତ୍ । ଉଦ୍ଧୂଲନଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ନୈଵାଚରନ୍ତି ଯେ
ଦ୍ୱିଜମାନେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ସେ ଅପତିତ ହୁଏ। ଯେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଭସ୍ମ ଏବଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତିନାହିଁ—
ତେଷାଂ ନାସ୍ତି ଵିନିର୍ମୋକ୍ଷଃ ସଂସାରାଜ୍ଜନ୍ମକୋଟିଭିଃ । ଯେନ ଭସ୍ମୋକ୍ତମାର୍ଗେଣ ଧୃତଂ ନ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ନିୟମ ମୁତାବକ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତିନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଧି ମୁନେ ଜନ୍ମ ନିଷ୍କଲଂ ସୌକରଂ ଯଥା । ଯେଷାଂ ଵପୁର୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରେଣ ଵିନା ସ୍ଥିତମ୍
ହେ ମୁନି, ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ନିଷ୍ଫଳ, ଶୂକର ଭଳି। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା ଦେହ ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଅର୍ଥହୀନ।
ଶ୍ମଶାନସଦୃଶଂ ତତ୍ସ୍ଯାନ୍ନ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯକୃଜ୍ଜନୈଃ । ଧିଗ୍ଭସ୍ମରହିତଂ ଭାଲଂ ଧିଗ୍ଗ୍ରାମମଶିଵାଲଯମ୍
ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ଶ୍ମଶାନ ସମାନ, ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଭସ୍ମ ନଥିବା ଲାଲାଟ ଲଜ୍ଜାଜନକ, ଶିବ ମନ୍ଦିର ନଥିବା ଗାଁ ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ର।
ଧିଗନୀଶାର୍ଚନଂ ଜନ୍ମ ଧିଗ୍ଵିଦ୍ଯାମଶିଵାଶ୍ରଯାମ୍ । ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଯେ ଵିନିନ୍ଦନ୍ତି ନିନ୍ଦନ୍ତି ଶିଵମେଵ ତେ
ଯେଉଁଠି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନିଷ୍ଫଳ, ଅପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ। ଯେଉଁମାନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଉପହାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଉପହାସ କରନ୍ତି।
ଧାରଯନ୍ତି ଚ ଯେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଧାରଯନ୍ତି ତମେଵ ତେ । ଯଥା କୃଶାନୁରହିତୋ ଭୂଧରୋ ନ ଵିରାଜତେ
ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜେ ଶିବଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ବିନା ପାହାଡ଼ ଚମକେ ନାହିଁ—
ଅଶେଷସାଧନେଽପ୍ଯେଵଂ ଭସ୍ମହୀନଂ ଶିଵାର୍ଚନମ୍ । ଉଦ୍ଧୂଲନଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ନାଚରନ୍ତି ଯେ
ସେପରି ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭସ୍ମ ବିନା ଶିବଙ୍କ ପୂଜା ନିଷ୍ଫଳ। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଭସ୍ମ ଏବଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତିନାହିଁ—
ତୈଃ ପୂର୍ଵାଚରିତଂ ସର୍ଵଂ ଵିପରୀତଂ ଭଵେଦପି । ଭସ୍ମନା ଵେଦମନ୍ତ୍ରେଣ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରସ୍ଯ ଚ ଧାରଣମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ କରା କାମ ସବୁ ବିପରୀତ ହେଉଛି। ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଭସ୍ମ ଧାରଣ ଏବଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିବା—
ଵିନା ଵେଦୋଚିତାଚାରଂ ସ୍ମାର୍ତସ୍ଯାନର୍ଥକାରଣମ୍ । କୃତଂ ସ୍ଯାଦକୃତଂ ତେନ ଶ୍ରୁତମପ୍ଯଶ୍ରୁତଂ ଭଵେତ୍
ବେଦ ଉଚିତ ଆଚାର ବିନା, ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରୀ ପାଇଁ ଏହା ଅନର୍ଥ ଦେଇଥାଏ। ଯାହା କରାଯାଇଛି ତାହା ଅକରା ହେଉଛି, ଯାହା ଶୁଣାଯାଇଛି ତାହା ଅଶୁଣା ହେଉଛି।
ଅଧୀତମନଧୀତଂ ଚ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଯୋ ନ ଧାରଯେତ୍ । ଵୃଥା ଵେଦା ଵୃଥା ଯଜ୍ଞା ଵୃଥା ଦାନଂ ଵୃଥା ତପଃ
ଯିଏ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେନାହିଁ, ସେ ଶିକ୍ଷିତ ହେଉ ବା ଅଶିକ୍ଷିତ, ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ସବୁ ନିଷ୍ଫଳ।
ଵୃଥା ଵ୍ରତୋପଵାସେନ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଯୋ ନ ଧାରଯେତ୍ । ଭସ୍ମଧାରଣକଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମୁକ୍ତିମିଚ୍ଛତି ଯଃ ପୁମାନ୍
ଯିଏ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେନାହିଁ, ସେଠି ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ନିଷ୍ଫଳ। ଯିଏ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ଚାହେ—
ଵିଷପାନେନ ନିତ୍ଯତ୍ଵଂ କୁରୁତେ ହ୍ଯାତ୍ମନୋ ହି ସଃ । ସ୍ରଷ୍ଟା ସୃଷ୍ଟିଚ୍ଛଲେନାହ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରସ୍ଯ ଚ ଧାରଣମ୍
ବିଷ ପିଇବାରେ ସେ ନିଜକୁ ଅମର କରିଥାଏ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିର ଅବଳମ୍ବରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିବାକୁ ନିୟମ କରିଥିଲେ।
ସସର୍ଜ ସ ଲଲାଟଂ ହି ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵଂ ନ ଵର୍ତୁଲମ୍ । ତିର୍ଯଗ୍ରେଖାଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଲଲାଟେ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍
ସେ ଲଳାଟକୁ ଲମ୍ବା ଏବଂ ଉପରକୁ କରିଛନ୍ତି, ଗୋଲାକାର କରିନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଲଳାଟରେ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ରେଖା ଦେଖାଯାଏ।
ତଥାପି ମାନଵା ମୂର୍ଖା ନ କୁର୍ଵନ୍ତି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍ । ନ ତଦ୍ଧ୍ଯାନଂ ନ ତନ୍ମୋକ୍ଷଂ ନ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ନ ତତ୍ତପଃ
ତଥାପି ମୂର୍ଖ ମାନବମାନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିନାହନ୍ତି; ତାହାର ଧ୍ୟାନ, ମୋକ୍ଷ, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା କିଛି ମଧ୍ୟ କରିନାହନ୍ତି।
ଵିନା ତିର୍ଯକ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଚ ଵିପ୍ରେଣ ଯଦନୁଷ୍ଠିତମ୍ । ଵେଦସ୍ଯାଧ୍ଯଯନେ ଶୂଦ୍ରୋ ନାଧିକାରୀ ଯଥା ଭଵେତ୍
ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାହା କରେ, ଏବଂ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ଶୂଦ୍ର ପରି ଅଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରେଣ ଵିନା ଵିପ୍ରୋ ନାଧିକାରୀ ଶିଵାର୍ଚନେ । ପ୍ରାଙ୍ମୁଖଶ୍ଚରଣୌ ହସ୍ତୌ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯାଚମ୍ଯ ପୂର୍ଵଵତ୍
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିବ ପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ପାଦ ଓ ହାତ ଧୋଇ, ପୂର୍ବରୁ ଭଳି ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ଆଦାଯ ଭସିତଂ ଶୁଦ୍ଧମଗ୍ନିହୋତ୍ରସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଏବଂ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରୁ ଆସିଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଭସ୍ମ ନେଇ, ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଈଶାନେନ ତୁ ମନ୍ତ୍ରେଣ ସ୍ଵମୂର୍ଧନି ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍ । ତତ ଆଦାଯ ତଦ୍ଭସ୍ମ ମୁଖେ ଚ ପୁରୁଷେଣ ତୁ
ଈଶାନ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଭସ୍ମ ରଖିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ଏହି ଭସ୍ମ ନେଇ, ମୁଁହରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଅଘୋରାଖ୍ଯେଣ ହୃଦଯେ ଗୁହ୍ଯେ ଵାମାହ୍ଵଯେନ ଚ । ସଦ୍ଯୋଜାତାଭିଧାନେନ ଭସ୍ମ ପାଦଦ୍ଵଯେ କ୍ଷିପେତ୍
ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ, ଗୁପ୍ତସ୍ଥାନରେ ବାମାହ୍ୱୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ସଦ୍ୟୋଜାତ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପାଦରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ପ୍ରଣଵେନୈଵ ମନ୍ତ୍ରେଣୋଦ୍ଧୂଲନଂ ତତଃ । ଏତଦାଗ୍ନେଯକଂ ସ୍ନାନମୁଦିତଂ ପରମର୍ଷିଭିଃ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରରେ ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମ ଛିଟିବା ଉଚିତ; ଏହି ଅଗ୍ନେୟ ସ୍ନାନ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି।
ସର୍ଵକର୍ମସମୃଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ କୁର୍ଯାଦାଦାଵିଦଂ ବୁଧଃ । ତତଃ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ହସ୍ତାଦୀନୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ ଯଥାଵିଧି
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ସଫଳତା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ହାତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଗ ଧୋଇ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ତିର୍ଯକ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଵିଧିନା ଲଲାଟେ ହୃଦଯେ ଗଲେ । ପଞ୍ଚଭିର୍ବ୍ରହ୍ମଭିର୍ଵାପି କୃତେନ ଭସିତେନ ଚ
ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଲଳାଟ, ହୃଦୟ ଓ ଗଳାରେ, ପାଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ।
ଘୃତମେତତ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵକର୍ମସୁ ପାଵନମ୍ । ଶୂଦ୍ରୈରନ୍ତ୍ଯଜହସ୍ତସ୍ଥଂ ନ ଧାର୍ଯଂ ଭସ୍ମ ଚ କ୍ଵଚିତ୍
ଏହି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପବିତ୍ର କରେ; ଶୂଦ୍ର କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଜନ୍ମର ଲୋକ ହାତରେ ଧରିଥିବା ଭସ୍ମ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଭସ୍ମନା ସାଗ୍ନିହୋତ୍ରେଣ ଲିପ୍ତଃ କର୍ମ ସମାଚରେତ୍ । ଅନ୍ଯଥା ସର୍ଵକର୍ମାଣି ନ ଫଲନ୍ତି କଦାଚନ
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରୁ ଆସିଥିବା ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଲଗାଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କେବେଉଁ ଫଳ ଦେଇନାହିଁ।
ସତ୍ଯଂ ଶୌଚଂ ଜପୋ ହୋମସ୍ତୀର୍ଥଂ ଦେଵାଦିପୂଜନମ୍ । ତସ୍ଯ ଵ୍ଯର୍ଥମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଯସ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ନ ଧାରଯେତ୍
ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଜପ, ହୋମ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା, ଦେବପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ—ଏସବୁ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିନଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ।
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଧୃଗ୍ଵିପ୍ରଵରୋ ଯୋ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷଧରଃ ଶୁଚିଃ । ସ ହନ୍ତି ରୋଗଦୁରିତଵ୍ଯାଧିଦୁର୍ଭିକ୍ଷତସ୍କରାନ୍
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ପିନ୍ଧିଥିବା ଏବଂ ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୋଗ, ଅପସ୍ରି, ବ୍ୟାଧି, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ଚୋରମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ।
ସମାପ୍ନୋତି ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଯତୋ ନାଵର୍ତତେ ପୁନଃ । ସ ପଙ୍କ୍ତିପାଵନଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ପୂଜ୍ଯୋ ଵିପ୍ରୈଃ ସୁରୈରପି
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯାହାଠାରୁ ପୁନଃ ଫେରିବା ନାହିଁ; ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପାଙ୍କ୍ତିକୁ ପବିତ୍ର କରେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନୀୟ ମନେ କରନ୍ତି।