ଭସ୍ମଧାରଣମାହାମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଦେଵର୍ଷେ ଶୃଣୁ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଭସ୍ମୋଦ୍ଧୂଲନଜଂ ଫଲମ୍ । ସରହସ୍ଯଵିଧାନଂ ଚ ସର୍ଵକାମଫଲପ୍ରଦମ୍
ଭସ୍ମ ଧାରଣର ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ନନ କରାଯାଏ। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଦେବର୍ଷି, ଭସ୍ମ ଲଗାଇବାରୁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ସେସବୁ ଶୁଣ।
କପିଲାଯାଃ ଶକୃତ୍ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଗଗନେଽପତତ୍ । ନ କ୍ଲିନ୍ନଂ ନାପି କଠିନଂ ନ ଦୁର୍ଗନ୍ଧଂ ନ ଚୋଷିତମ୍
କପିଳା ଗାଈର ସ୍ୱଚ୍ଛ ଗୋମୟ ଯାହା ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଛି, ଯାହା ଭିଜା ନୁହଁଏ, କଠିନ ନୁହଁଏ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ନୁହଁଏ, ଏବଂ ଶୁଖି ନୁହଁଏ, ସେଠାରୁ ନେବା ଉଚିତ୍।
ଉପର୍ଯଧଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗହ୍ଣୀଯାତ୍ପତିତଂ ଯଦି । ପିଣ୍ଡୀକୃତ୍ଯ ଶିଵାଗ୍ନ୍ଯାଦୌ ତତ୍କ୍ଷିପେନ୍ମୂଲମନ୍ତ୍ରିତମ୍
ଉପର ଓ ତଳ ଅଂଶ ଛାଡ଼ି, ଯାହା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି, ତାହା ନେଇ, ଗୋଲାକାର କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଶିବାଗ୍ନିରେ ଦେଇବା ଉଚିତ୍।
ଆଦାଯ ଵାସସାଽଽଚ୍ଛାଦ୍ଯ ଭସ୍ମାଧାନେ ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍ । ସୁକୃତେ ସୁଦୃଢେ ଶୁଦ୍ଧେ କ୍ଷାଲିତେ ପ୍ରୋକ୍ଷିତେ ଶୁଭେ
ଏହାକୁ ବାହାର କରି, କପଡ଼ା ଦେଇ ଢାକି, ଭଲ, ଦୃଢ଼, ପବିତ୍ର, ଧୋଇ, ଛିଟା ଦେଇ, ଶୁଭ ଭସ୍ମପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।
ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରେଣ ପାତ୍ରେ ଭସ୍ମ ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍ । ତୈଜସଂ ଦାରଵଂ ଚାଥ ମୃଣ୍ମଯଂ ଚୈଲମେଵ ଚ
ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭସ୍ମକୁ ପାତ୍ରରେ ରଖିବେ—ସେଥିରେ ଧାତୁ, କାଠ, ମାଟି କିମ୍ବା କପଡ଼ାର ପାତ୍ର ଯେଉଁହେଉ।
ଅନ୍ଯଦ୍ଵା ଶୋଭନଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଭସ୍ମାଧାରଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । କ୍ଷୌମେ ଚୈଵାତିଶୁଦ୍ଧେ ଵା ଧନଵଦ୍ଭସ୍ମ ନିକ୍ଷିପେତ୍
ନହେଲେ, ଅନ୍ୟ ଭଲ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମପାତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ୍। ବହୁତ ପବିତ୍ର କ୍ଷୌମ କପଡ଼ାରେ ମଧ୍ୟ ଭସ୍ମ ରଖିବା ଦରକାର।
ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଭସ୍ମ ଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ସ୍ଵଯଂ ଚାନୁଚରୋଽପି ଵା । ନ ଚାଯୁକ୍ତକରେ ଦଦ୍ଯାନ୍ନ ଚାଶୁଚିତଲେ କ୍ଷିପେତ୍
ଯେବେ ଯିବାକୁ ଯାଉଛି, ସେଉଁଠି ନିଜେ ବା ସହଯୋଗୀ ନେଇ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଧରିବା ଉଚିତ। ଅପବିତ୍ର ହାତରୁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନାହିଁ କି ଅପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ନ ସଂସ୍ପୃଶେତ୍ତୁ ନୀଚାଙ୍ଗୈର୍ନ କ୍ଷିପେନ୍ନ ଚ ଲଙ୍ଘଯେତ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଭସିତମାଦାଯ ଵିନିଯୁଞ୍ଜୀତ ମନ୍ତ୍ରିତମ୍
ଅପବିତ୍ର ଅଂଗରେ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନ ଫେଙ୍ଗିବା ଉଚିତ, ନ ଉପରେ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ଭସ୍ମ ନେଇ, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଵିଭୂତିଧାରଣଵିଧିଃ ସ୍ମୃତିପ୍ରୋକ୍ତୋ ମଯେରିତଃ । ଯଦୀଯାଚରଣେନୈଵ ଶିଵତୁଲ୍ଯୋ ନ ସଂଶଯଃ
ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବା ଯେପରି ନୀତି ଶ୍ରୁତିରେ କହାଯାଇଛି, ସେଇ ନୀତିକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ଏହା ଅନୁସରଣ କଲେ, କେହି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶିବଙ୍କ ସମାନ ହୁଏ।
ଶୈଵୈଃ ସମ୍ପାଦିତଂ ଭସ୍ମ ଵୈଦିକୈଃ ଶିଵସନ୍ନିଧୌ । ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ପ୍ରାର୍ଥଯିତ୍ଵା ତୁ ପୂଜଯେତ୍
ଶିବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଶୈବ ବା ବେଦପାଠୀମାନେ ଯେ ଭସ୍ମ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର, ଏବଂ ଅନୁରୋଧ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ତନ୍ତ୍ରୋକ୍ତଵର୍ତ୍ମନା ସିଦ୍ଧଂ ଭସ୍ମ ତାନ୍ତ୍ରିକପୂଜକୈଃ । ଯତ୍ରକୁତ୍ରାପି ଦତ୍ତଂ ଚେତ୍ତଦ୍ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ନୈଵ ଵୈଦିକୈଃ
ଯଦି ତାନ୍ତ୍ରିକ ପୂଜକମାନେ ତନ୍ତ୍ର ଉପାୟରେ ଭସ୍ମ ସିଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଦିଅନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ବେଦମାର୍ଗୀମାନେ ନୁହେଁ।
ଶୂଦ୍ରୈଃ କାପାଲିକୈର୍ଵାଥ ପାଖଣ୍ଡୈରପରୈସ୍ତୁ ତତ୍ । ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଧାରଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ମନସାପି ନ ଲଙ୍ଘଯେତ୍
ଯଦି ଶୂଦ୍ର, କାପାଳିକ ବା ଅନ୍ୟ କୁପଥଗାମୀ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ଭକ୍ତି ସହିତ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଶ୍ରୁତ୍ଯା ଵିଧୀଯତେ ଯସ୍ମାତ୍ତତ୍ତ୍ଯାଗୀ ପତିତୋ ଭଵେତ୍ । ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରଣଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ତଥା ଦେହାଵଗୁଣ୍ଠନମ୍
ଯେପରି ଶ୍ରୁତିରେ ନିୟମ ହୋଇଛି, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଲେ ଅପତିତ ହେବ। ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଭକ୍ତି ସହିତ ଧାରଣ କରିବା ଏବଂ ଦେହ ଢାକିବା ଏହିପରି ଆବଶ୍ୟକ।
ଦ୍ଵିଜଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଧି ମନ୍ତ୍ରେଣ ତତ୍ତ୍ଯାଗୀ ପତିତୋ ଭଵେତ୍ । ଉଦ୍ଧୂଲନଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ନୈଵାଚରନ୍ତି ଯେ
ଦ୍ୱିଜମାନେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ସେ ଅପତିତ ହୁଏ। ଯେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଭସ୍ମ ଏବଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତିନାହିଁ—
ତେଷାଂ ନାସ୍ତି ଵିନିର୍ମୋକ୍ଷଃ ସଂସାରାଜ୍ଜନ୍ମକୋଟିଭିଃ । ଯେନ ଭସ୍ମୋକ୍ତମାର୍ଗେଣ ଧୃତଂ ନ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ନିୟମ ମୁତାବକ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତିନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଧି ମୁନେ ଜନ୍ମ ନିଷ୍କଲଂ ସୌକରଂ ଯଥା । ଯେଷାଂ ଵପୁର୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରେଣ ଵିନା ସ୍ଥିତମ୍
ହେ ମୁନି, ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ନିଷ୍ଫଳ, ଶୂକର ଭଳି। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା ଦେହ ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଅର୍ଥହୀନ।
ଶ୍ମଶାନସଦୃଶଂ ତତ୍ସ୍ଯାନ୍ନ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯକୃଜ୍ଜନୈଃ । ଧିଗ୍ଭସ୍ମରହିତଂ ଭାଲଂ ଧିଗ୍ଗ୍ରାମମଶିଵାଲଯମ୍
ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ଶ୍ମଶାନ ସମାନ, ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଭସ୍ମ ନଥିବା ଲାଲାଟ ଲଜ୍ଜାଜନକ, ଶିବ ମନ୍ଦିର ନଥିବା ଗାଁ ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ର।
ଧିଗନୀଶାର୍ଚନଂ ଜନ୍ମ ଧିଗ୍ଵିଦ୍ଯାମଶିଵାଶ୍ରଯାମ୍ । ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଯେ ଵିନିନ୍ଦନ୍ତି ନିନ୍ଦନ୍ତି ଶିଵମେଵ ତେ
ଯେଉଁଠି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନିଷ୍ଫଳ, ଅପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ। ଯେଉଁମାନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଉପହାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଉପହାସ କରନ୍ତି।
ଧାରଯନ୍ତି ଚ ଯେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଧାରଯନ୍ତି ତମେଵ ତେ । ଯଥା କୃଶାନୁରହିତୋ ଭୂଧରୋ ନ ଵିରାଜତେ
ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜେ ଶିବଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ବିନା ପାହାଡ଼ ଚମକେ ନାହିଁ—
ଅଶେଷସାଧନେଽପ୍ଯେଵଂ ଭସ୍ମହୀନଂ ଶିଵାର୍ଚନମ୍ । ଉଦ୍ଧୂଲନଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ନାଚରନ୍ତି ଯେ
ସେପରି ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭସ୍ମ ବିନା ଶିବଙ୍କ ପୂଜା ନିଷ୍ଫଳ। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଭସ୍ମ ଏବଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତିନାହିଁ—
ତୈଃ ପୂର୍ଵାଚରିତଂ ସର୍ଵଂ ଵିପରୀତଂ ଭଵେଦପି । ଭସ୍ମନା ଵେଦମନ୍ତ୍ରେଣ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରସ୍ଯ ଚ ଧାରଣମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ କରା କାମ ସବୁ ବିପରୀତ ହେଉଛି। ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଭସ୍ମ ଧାରଣ ଏବଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିବା—
ଵିନା ଵେଦୋଚିତାଚାରଂ ସ୍ମାର୍ତସ୍ଯାନର୍ଥକାରଣମ୍ । କୃତଂ ସ୍ଯାଦକୃତଂ ତେନ ଶ୍ରୁତମପ୍ଯଶ୍ରୁତଂ ଭଵେତ୍
ବେଦ ଉଚିତ ଆଚାର ବିନା, ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରୀ ପାଇଁ ଏହା ଅନର୍ଥ ଦେଇଥାଏ। ଯାହା କରାଯାଇଛି ତାହା ଅକରା ହେଉଛି, ଯାହା ଶୁଣାଯାଇଛି ତାହା ଅଶୁଣା ହେଉଛି।
ଅଧୀତମନଧୀତଂ ଚ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଯୋ ନ ଧାରଯେତ୍ । ଵୃଥା ଵେଦା ଵୃଥା ଯଜ୍ଞା ଵୃଥା ଦାନଂ ଵୃଥା ତପଃ
ଯିଏ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେନାହିଁ, ସେ ଶିକ୍ଷିତ ହେଉ ବା ଅଶିକ୍ଷିତ, ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ସବୁ ନିଷ୍ଫଳ।
ଵୃଥା ଵ୍ରତୋପଵାସେନ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଯୋ ନ ଧାରଯେତ୍ । ଭସ୍ମଧାରଣକଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମୁକ୍ତିମିଚ୍ଛତି ଯଃ ପୁମାନ୍
ଯିଏ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେନାହିଁ, ସେଠି ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ନିଷ୍ଫଳ। ଯିଏ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ଚାହେ—
ଵିଷପାନେନ ନିତ୍ଯତ୍ଵଂ କୁରୁତେ ହ୍ଯାତ୍ମନୋ ହି ସଃ । ସ୍ରଷ୍ଟା ସୃଷ୍ଟିଚ୍ଛଲେନାହ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରସ୍ଯ ଚ ଧାରଣମ୍
ବିଷ ପିଇବାରେ ସେ ନିଜକୁ ଅମର କରିଥାଏ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିର ଅବଳମ୍ବରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିବାକୁ ନିୟମ କରିଥିଲେ।
ସସର୍ଜ ସ ଲଲାଟଂ ହି ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵଂ ନ ଵର୍ତୁଲମ୍ । ତିର୍ଯଗ୍ରେଖାଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଲଲାଟେ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍
ସେ ଲଳାଟକୁ ଲମ୍ବା ଏବଂ ଉପରକୁ କରିଛନ୍ତି, ଗୋଲାକାର କରିନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଲଳାଟରେ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ରେଖା ଦେଖାଯାଏ।
ତଥାପି ମାନଵା ମୂର୍ଖା ନ କୁର୍ଵନ୍ତି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକମ୍ । ନ ତଦ୍ଧ୍ଯାନଂ ନ ତନ୍ମୋକ୍ଷଂ ନ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ନ ତତ୍ତପଃ
ତଥାପି ମୂର୍ଖ ମାନବମାନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିନ୍ଧିନାହନ୍ତି; ତାହାର ଧ୍ୟାନ, ମୋକ୍ଷ, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା କିଛି ମଧ୍ୟ କରିନାହନ୍ତି।
ଵିନା ତିର୍ଯକ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଚ ଵିପ୍ରେଣ ଯଦନୁଷ୍ଠିତମ୍ । ଵେଦସ୍ଯାଧ୍ଯଯନେ ଶୂଦ୍ରୋ ନାଧିକାରୀ ଯଥା ଭଵେତ୍
ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାହା କରେ, ଏବଂ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ଶୂଦ୍ର ପରି ଅଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରେଣ ଵିନା ଵିପ୍ରୋ ନାଧିକାରୀ ଶିଵାର୍ଚନେ । ପ୍ରାଙ୍ମୁଖଶ୍ଚରଣୌ ହସ୍ତୌ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯାଚମ୍ଯ ପୂର୍ଵଵତ୍
ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିବ ପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ପାଦ ଓ ହାତ ଧୋଇ, ପୂର୍ବରୁ ଭଳି ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ଆଦାଯ ଭସିତଂ ଶୁଦ୍ଧମଗ୍ନିହୋତ୍ରସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଏବଂ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରୁ ଆସିଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଭସ୍ମ ନେଇ, ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।