ପ୍ରାସାଦେନ ତୁ ମନ୍ତ୍ରେଣ ଗୃହୀତ୍ଵା ଗୋମଯଂ ଶୁଭମ୍ । ହୃଦଯେନ ତୁ ମନ୍ତ୍ରେଣ ପିଣ୍ଡୀକୃତ୍ଯ ତୁ ଗୋମଯମ୍
ଭକ୍ତିର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଗୋମୟ ନେଇ, ହୃଦୟର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଗୋଲାକାର କରିବା ଉଚିତ।
ରଵିରଶ୍ମିସୁସନ୍ତପ୍ତଂ ଶୁଚୌ ଦେଶେ ମନୋହରେ । ତୁଷେଣ ଵା ବୁସୈର୍ଵାପି ପ୍ରାସାଦେନ ତୁ ନିକ୍ଷିପେତ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଭଲଭାବେ ଗରମ ହୋଇଥିବା ଏହି ଗୋମୟକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ସ୍ଥାନରେ, କିମ୍ବା ତୁଷ କିମ୍ବା ପୋଆ ସହିତ, ଭକ୍ତି ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଅରଣ୍ଯୁଦ୍ଭଵମଗ୍ନିଂ ଵା ଶ୍ରୋତ୍ରିଯାଗାରଜଂ ତୁ ଵା । ତଦଗ୍ନୌ ଵିନ୍ଯସେତ୍ତଂ ଚ ଶିଵବୀଜେନ ମନ୍ତ୍ରତଃ
ବନରେ କାଠର ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରର ଅଗ୍ନିରେ ଏହାକୁ ରଖି, ଶିବ ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ଗୃହ୍ଣୀଯାଦଥ ତତ୍ରାଗ୍ନିକୁଣ୍ଡାଦ୍ଭସ୍ମ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ନଵପାତ୍ରଂ ସମାଦାଯ ପ୍ରାସାଦେନ ତୁ ନିକ୍ଷିପେତ୍
ତାପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଭସ୍ମ ନେଇ, ଏକ ନୂତନ ପାତ୍ରରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ।
କେତକୀ ପାଟଲୀ ତଦ୍ଵଦୁଶୀରଂ ଚନ୍ଦନଂ ତଥା । ନାନାସୁଗନ୍ଧିଦ୍ରଵ୍ଯାଣି କାଶ୍ମୀରପ୍ରଭୃତୀନି ଚ
ସେଠାରେ କେତକୀ, ପାଟଳୀ, ଉଶୀର, ଚନ୍ଦନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ, କାଶ୍ମୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ନିକ୍ଷିପେତ୍ତତ୍ର ପାତ୍ରେ ତୁ ସଦ୍ଯୋମନ୍ତ୍ରେଣ ଶୁଦ୍ଧଧୀଃ । ଜଲସ୍ନାନଂ ପୁରା କୃତ୍ଵା ଭସ୍ମସ୍ନାନମତଃ ପରମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ଯଥାଯଥ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଥମେ ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କରି, ପରେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଜଲସ୍ନାନେ ତ୍ଵଶକ୍ତଶ୍ଚ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ପାଦୌ ହସ୍ତୌ ଚ ଶିରଶ୍ଚେଶାନମନ୍ତ୍ରତଃ
ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ପାଦ, ହାତ ଓ ମୁଣ୍ଡକୁ ଇଶାନ ମନ୍ତ୍ରରେ ଧୁଇଁବା ଉଚିତ।
ସମୁଦ୍ଧୂଲ୍ଯ ତତଃ ପଶ୍ଚାଦାନନଂ ତତ୍ପୁରୁଷେଣ ତୁ । ଅଘୋରେଣ ତୁ ହୃଦଯଂ ନାଭିଂ ଵାମେନ ତତ୍ପରମ୍
ତାପରେ ଛିଟିଇ ଦେଇ, ମୁହଁକୁ ତତ୍ପୁରୁଷ ମନ୍ତ୍ରରେ, ହୃଦୟକୁ ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ରରେ, ଓ ନାଭିକୁ ବାମ ହାତରେ ଯଥାବିଧି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ସଦ୍ଯୋମନ୍ତ୍ରେଣ ସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ସମୂଦ୍ଧୂଲ୍ଯ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ପୂର୍ଵଵସ୍ତ୍ରଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧଵସ୍ତ୍ରଂ ପରିଗ୍ରହେତ୍
ଯଥାଯଥ ମନ୍ତ୍ର ପଠି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେହଟିକୁ ଭଲଭାବେ ପରିଷ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍। ପୁରୁଣା ପୋଷାକ ଛାଡ଼ି, ସୁଧା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବା ଦରକାର।
ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ପାଦୌ ହସ୍ତୌ ଚ ପଶ୍ଚାଦାଚମନଂ ଚରେତ୍ । ଭସ୍ମନୋଦ୍ଧୂଲନାଭାଵେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ତୁ ଵିଧୀଯତେ
ପ୍ରଥମେ ପାଉ ଓ ହାତ ଧୋଇ, ପରେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ଭସ୍ମ ନାହିଁ, ତେବେ ତିନି ରେଖା ଚିହ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ମଧ୍ଯାହ୍ନାତ୍ପ୍ରାଗ୍ଜଲୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ପରତୋ ଜଲଵର୍ଜିତମ୍ । ତର୍ଜନ୍ଯନାମିକାମଧ୍ଯୈସ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଚ ସମାଚରେତ୍
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଳ ସହିତ ତିନି ରେଖା ଲଗାଯିବ; ତାପରେ ଜଳ ବିନା, ମଧ୍ୟମ, ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ତରଜନୀ ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ଏହା କରାଯିବ।
ମୂର୍ଧ୍ନି ଚୈଵ ଲଲାଟେ ଚ କର୍ଣେ କଣ୍ଠେ ତଥୈଵ ଚ । ହୃଦଯେ ଚୈଵ ବାହ୍ଵୋଶ୍ଚ ନ୍ଯାସସ୍ଥାନଂ ହି ଚୋଚ୍ଯତେ
ମୁଣ୍ଡ, କପାଳ, କାନ, କଣ୍ଠ, ହୃଦୟ ଓ ବାହୁ—ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଲଗାଇବା ପାଇଁ କୁହାଯାଏ।
ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲୈର୍ନ୍ଯସେନ୍ମୂର୍ଧ୍ନି ପ୍ରାସାଦେନ ତୁ ମନ୍ତ୍ରତଃ । ତ୍ର୍ଯଙ୍ଗୁଲୈର୍ଵିନ୍ଯସେଦ୍ଭାଲେ ଶିରୋମନ୍ତ୍ରେଣ ଦେଶିକଃ
ପାଞ୍ଚଟି ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ମୁଣ୍ଡରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍। ତିନି ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ଶିର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି କପାଳରେ ଲଗାଇବା ଦରକାର।
ସଦ୍ଯେନ ଦକ୍ଷିଣେ କର୍ଣେ ଵାମଦେଵେନ ଵାମତଃ । ଅଘୋରେଣ ତୁ କଣ୍ଠେ ଚ ମଧ୍ଯାଙ୍ଗୁଲ୍ଯା ସ୍ପୃଶେଦ୍ବୁଧଃ
ସଦ୍ୟୋଜାତ ମନ୍ତ୍ର ଦକ୍ଷିଣ କାନରେ, ବାମଦେବ ମନ୍ତ୍ର ବାମ କାନରେ, ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ର କଣ୍ଠରେ, ଏବଂ ମଧ୍ୟମ ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍।
ହୃଦଯଂ ହୃଦଯେନୈଵ ତ୍ରିଭିରଙ୍ଗୁଲିଭିଃ ସ୍ପୃଶେତ୍ । ଵିନ୍ଯସେଦ୍ଦକ୍ଷିଣେ ବାହୌ ଶିଖାମନ୍ତ୍ରେଣ ଦେଶିକଃ
ହୃଦୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତିନି ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ହୃଦୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦେଶିକ ଶିଖା ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଡାହାଣ ବାହୁରେ ଲଗାଇବେ।
ଵାମବାହୌ ନ୍ଯସେଦ୍ଧୀମାନ୍କଵଚେନ ତ୍ରିଯଙ୍ଗୁଲୈଃ । ମଧ୍ଯେନ ସଂସ୍ପୃଶେନ୍ନାଭ୍ଯାମୀଶାନ ଇତି ମନ୍ତ୍ରତଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କବଚ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତିନି ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ବାମ ବାହୁରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍। ମଧ୍ୟମ ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ନାଭି ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଈଶାନ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶାନାସ୍ତିସ୍ରୋ ରେଖା ଇତି ସ୍ମୃତାଃ । ଆଦ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମା ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ତୁ ମହେଶ୍ଵରଃ
ତିନି ରେଖାକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପ୍ରଥମ ରେଖା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର, ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର, ତା'ଉପରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କର।
ଏକାଙ୍ଗୁଲେନ ନ୍ଯସ୍ତଂ ଯଦୀଶ୍ଵରସ୍ତତ୍ର ଦେଵତା । ଶିରୋମଧ୍ଯେ ତ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ଈଶ୍ଵରସ୍ତୁ ଲଲାଟକେ
ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ଲଗାଯାଏ, ସେଠାରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବରେ ମନାଯାଏ। ମୁଣ୍ଡର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ କପାଳରେ ଈଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି।
କର୍ଣଯୋରଶ୍ଵିନୌ ଦେଵୌ ଗଣେଶସ୍ତୁ ଗଲେ ତଥା । କ୍ଷତ୍ରିଯଶ୍ଚ ତଥା ଵୈଶ୍ଯଃ ଶୂଦ୍ରଶ୍ଚୋଦ୍ଧୂଲନଂ ତ୍ଯଜେତ୍
କାନ ଦୁଇଟିରେ ଅଶ୍ୱିନୀଦେବତା, ଗଳାରେ ଗଣେଶ ଅଛନ୍ତି। କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଛାଡ଼ିଦେବେ।
ସର୍ଵେଷାମନ୍ତ୍ଯଜାତୀନାଂ ମନ୍ତ୍ରେଣ ରହିତଂ ଭଵେତ୍ । (ଅଦୀକ୍ଷିତଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାମପି ମନ୍ତ୍ରଂ ଵିନା ଭଵେତ୍)
ସମସ୍ତ ନିମ୍ନଜାତି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ବିନା କରାଯିବ। ଯେଉଁମାନେ ଦୀକ୍ଷିତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ବିନା କରିପାରିବେ।
ଭସ୍ମଧାରଣମାହାମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଦେଵର୍ଷେ ଶୃଣୁ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଭସ୍ମୋଦ୍ଧୂଲନଜଂ ଫଲମ୍ । ସରହସ୍ଯଵିଧାନଂ ଚ ସର୍ଵକାମଫଲପ୍ରଦମ୍
ଭସ୍ମ ଧାରଣର ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ନନ କରାଯାଏ। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଦେବର୍ଷି, ଭସ୍ମ ଲଗାଇବାରୁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ସେସବୁ ଶୁଣ।
କପିଲାଯାଃ ଶକୃତ୍ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଗଗନେଽପତତ୍ । ନ କ୍ଲିନ୍ନଂ ନାପି କଠିନଂ ନ ଦୁର୍ଗନ୍ଧଂ ନ ଚୋଷିତମ୍
କପିଳା ଗାଈର ସ୍ୱଚ୍ଛ ଗୋମୟ ଯାହା ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଛି, ଯାହା ଭିଜା ନୁହଁଏ, କଠିନ ନୁହଁଏ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ନୁହଁଏ, ଏବଂ ଶୁଖି ନୁହଁଏ, ସେଠାରୁ ନେବା ଉଚିତ୍।
ଉପର୍ଯଧଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗହ୍ଣୀଯାତ୍ପତିତଂ ଯଦି । ପିଣ୍ଡୀକୃତ୍ଯ ଶିଵାଗ୍ନ୍ଯାଦୌ ତତ୍କ୍ଷିପେନ୍ମୂଲମନ୍ତ୍ରିତମ୍
ଉପର ଓ ତଳ ଅଂଶ ଛାଡ଼ି, ଯାହା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି, ତାହା ନେଇ, ଗୋଲାକାର କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଶିବାଗ୍ନିରେ ଦେଇବା ଉଚିତ୍।
ଆଦାଯ ଵାସସାଽଽଚ୍ଛାଦ୍ଯ ଭସ୍ମାଧାନେ ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍ । ସୁକୃତେ ସୁଦୃଢେ ଶୁଦ୍ଧେ କ୍ଷାଲିତେ ପ୍ରୋକ୍ଷିତେ ଶୁଭେ
ଏହାକୁ ବାହାର କରି, କପଡ଼ା ଦେଇ ଢାକି, ଭଲ, ଦୃଢ଼, ପବିତ୍ର, ଧୋଇ, ଛିଟା ଦେଇ, ଶୁଭ ଭସ୍ମପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।
ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରେଣ ପାତ୍ରେ ଭସ୍ମ ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍ । ତୈଜସଂ ଦାରଵଂ ଚାଥ ମୃଣ୍ମଯଂ ଚୈଲମେଵ ଚ
ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭସ୍ମକୁ ପାତ୍ରରେ ରଖିବେ—ସେଥିରେ ଧାତୁ, କାଠ, ମାଟି କିମ୍ବା କପଡ଼ାର ପାତ୍ର ଯେଉଁହେଉ।
ଅନ୍ଯଦ୍ଵା ଶୋଭନଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଭସ୍ମାଧାରଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । କ୍ଷୌମେ ଚୈଵାତିଶୁଦ୍ଧେ ଵା ଧନଵଦ୍ଭସ୍ମ ନିକ୍ଷିପେତ୍
ନହେଲେ, ଅନ୍ୟ ଭଲ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମପାତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ୍। ବହୁତ ପବିତ୍ର କ୍ଷୌମ କପଡ଼ାରେ ମଧ୍ୟ ଭସ୍ମ ରଖିବା ଦରକାର।
ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଭସ୍ମ ଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ସ୍ଵଯଂ ଚାନୁଚରୋଽପି ଵା । ନ ଚାଯୁକ୍ତକରେ ଦଦ୍ଯାନ୍ନ ଚାଶୁଚିତଲେ କ୍ଷିପେତ୍
ଯେବେ ଯିବାକୁ ଯାଉଛି, ସେଉଁଠି ନିଜେ ବା ସହଯୋଗୀ ନେଇ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଧରିବା ଉଚିତ। ଅପବିତ୍ର ହାତରୁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନାହିଁ କି ଅପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ନ ସଂସ୍ପୃଶେତ୍ତୁ ନୀଚାଙ୍ଗୈର୍ନ କ୍ଷିପେନ୍ନ ଚ ଲଙ୍ଘଯେତ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଭସିତମାଦାଯ ଵିନିଯୁଞ୍ଜୀତ ମନ୍ତ୍ରିତମ୍
ଅପବିତ୍ର ଅଂଗରେ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନ ଫେଙ୍ଗିବା ଉଚିତ, ନ ଉପରେ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ଭସ୍ମ ନେଇ, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଵିଭୂତିଧାରଣଵିଧିଃ ସ୍ମୃତିପ୍ରୋକ୍ତୋ ମଯେରିତଃ । ଯଦୀଯାଚରଣେନୈଵ ଶିଵତୁଲ୍ଯୋ ନ ସଂଶଯଃ
ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବା ଯେପରି ନୀତି ଶ୍ରୁତିରେ କହାଯାଇଛି, ସେଇ ନୀତିକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ଏହା ଅନୁସରଣ କଲେ, କେହି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶିବଙ୍କ ସମାନ ହୁଏ।
ଶୈଵୈଃ ସମ୍ପାଦିତଂ ଭସ୍ମ ଵୈଦିକୈଃ ଶିଵସନ୍ନିଧୌ । ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ପ୍ରାର୍ଥଯିତ୍ଵା ତୁ ପୂଜଯେତ୍
ଶିବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଶୈବ ବା ବେଦପାଠୀମାନେ ଯେ ଭସ୍ମ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର, ଏବଂ ଅନୁରୋଧ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।