ଆଯୁଷ୍ଯଂ ବଲମାରୋଗ୍ଯଂ ଶ୍ରୀପୁଷ୍ଟିଵର୍ଧନଂ ଯତଃ । ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ମଙ୍ଗଲାର୍ଥଂ ଚ ସର୍ଵସମ୍ପତ୍ସମୃଦ୍ଧଯେ
ଏହି ରୂପେ, ଏହା ଆୟୁଷ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ସୁସ୍ଥତା, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଓ ପୋଷଣ ବଢାଏ; ରକ୍ଷା, ଶୁଭ ଘଟଣା ଓ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ଏହା କରାଯାଏ।
ଭସ୍ମସ୍ନିଗ୍ଧମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ମହାମାରୀଭଯଂ ନ ଚ । ଶାନ୍ତିକଂ ପୌଷ୍ଟିକଂ ଭସ୍ମ କାମଦଂ ଚ ତ୍ରିଧା ଭଵେତ୍
ଦେହରେ ଛାଡ଼ିଥିବା ଭସ୍ମ ମହାମାରୀର ଭୟକୁ ଦୂର କରେ; ଏହି ଭସ୍ମ ତିନି ପ୍ରକାରର — ଶାନ୍ତିକର, ପୋଷଣକର, ଓ ଇଚ୍ଛାପୂରଣକାରୀ।
ତ୍ରିଵିଧଭସ୍ମମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ତ୍ରିଵିଧତ୍ଵଂ କଥଂ ଚାସ୍ଯ ଭସ୍ମନଃ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଏତତ୍କଥଯ ମେ ଦେଵ ମହତ୍କୌତୂହଲଂ ମମ
ନାରଦ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଭସ୍ମର ତିନି ପ୍ରକାର କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି? ମୋର ବଡ଼ ଉତ୍ସୁକତା ଅଛି, ଦୟାକରି ଏହା କହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତ୍ରିଵିଧତ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦେଵର୍ଷେ ଭସ୍ମନଃ ଶୃଣୁ । ମହାପାପକ୍ଷଯକରଂ ମହାକୀର୍ତିକରଂ ପରମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ହେ ଦେବର୍ଷି, ଏହି ଭସ୍ମର ତିନି ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହା ମହାପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କୀର୍ତ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଗୋମଯଂ ଯୋନିସମ୍ବଦ୍ଧଂ ତଦ୍ଧସ୍ତେନୈଵ ଗୃହ୍ଯତେ । ବ୍ରାହ୍ମୈର୍ମନ୍ତ୍ରୈସ୍ତୁ ସନ୍ଦଗ୍ଧଂ ତଚ୍ଛାନ୍ତିକୃଦିହୋଚ୍ଯତେ
ଗୋମୟ ଯାହା ଗାଈ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ତାହାକୁ ହାତରେ ନେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଯଦି ପୋଡ଼ନ୍ତି, ଏହି ଭସ୍ମକୁ ଏଠାରେ ଶାନ୍ତିକର ଭସ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସାଵଧାନସ୍ତୁ ଗୃହ୍ଣୀଯାନ୍ନରୋ ଵୈ ଗୋମଯଂ ତୁ ଯତ୍ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ଗୃହୀତ୍ଵା ତତ୍ଷଡଙ୍ଗେନ ଦହେଦତଃ
ଯିଏ ସାବଧାନ, ସେ ଗୋମୟକୁ ହାତରେ ନେଇ, ଆକାଶରେ ଧରି ଶରୀରର ଛଅ ଅଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ତାହାକୁ ପୋଡ଼ିବା ଉଚିତ।
ପୌଷ୍ଟିକଂ ତତ୍ସମାଖ୍ଯାତଂ କାମଦଂ ଚ ତତଃ ଶୃଣୁ । ପ୍ରାସାଦେନ ଦହେଦେତତ୍କାମଦଂ ଭସ୍ମ କୀର୍ତିତମ୍
ଏହାକୁ ପୋଷଣକାରୀ ଭସ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବେ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ଭସ୍ମ ବିଷୟରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୋଡ଼ାଯାଏ, ଏହି ଭସ୍ମକୁ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ଦେଵର୍ଷେ ଭସ୍ମଵ୍ରତପରଃ ଶୁଚିଃ । ଗଵାଂ ଗୋଷ୍ଠେଷୁ ଗତ୍ଵା ତୁ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ତୁ ଗୋକୁଲମ୍
ହେ ଦେବମୁନି, ଯିଏ ଭସ୍ମବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ଶୁଚି, ସେ ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି, ଗୋଶାଳାକୁ ଯାଇ, ଗୋମାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ଗଵାଂ ଵର୍ଣାନୁରୂପାଣାଂ ଗୃହ୍ଣୀଯାଦ୍ଗୋମଯଂ ଶୁଭମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ଗୌଃ ଶ୍ଵେତା ରକ୍ତା ଗୌଃ କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚ
ଗାଈର ରଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ଶୁଭ ଗୋମୟ ନେବା ଉଚିତ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗାଈ ଧଳା, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଗାଈ ଲାଲ ରଙ୍ଗର।
ପୀତଵର୍ଣା ତୁ ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯ କୃଷ୍ଣା ଶୂଦ୍ରସ୍ଯ କଥ୍ଯତେ । ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାମମାଵାସ୍ଯାମଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ଵା ଵିଶୁଦ୍ଧଧୀଃ
ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଗାଈ ହଳଦିଆ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଗାଈ କଳା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଅମାବାସ୍ୟା କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାସାଦେନ ତୁ ମନ୍ତ୍ରେଣ ଗୃହୀତ୍ଵା ଗୋମଯଂ ଶୁଭମ୍ । ହୃଦଯେନ ତୁ ମନ୍ତ୍ରେଣ ପିଣ୍ଡୀକୃତ୍ଯ ତୁ ଗୋମଯମ୍
ଭକ୍ତିର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଗୋମୟ ନେଇ, ହୃଦୟର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଗୋଲାକାର କରିବା ଉଚିତ।
ରଵିରଶ୍ମିସୁସନ୍ତପ୍ତଂ ଶୁଚୌ ଦେଶେ ମନୋହରେ । ତୁଷେଣ ଵା ବୁସୈର୍ଵାପି ପ୍ରାସାଦେନ ତୁ ନିକ୍ଷିପେତ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଭଲଭାବେ ଗରମ ହୋଇଥିବା ଏହି ଗୋମୟକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ସ୍ଥାନରେ, କିମ୍ବା ତୁଷ କିମ୍ବା ପୋଆ ସହିତ, ଭକ୍ତି ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଅରଣ୍ଯୁଦ୍ଭଵମଗ୍ନିଂ ଵା ଶ୍ରୋତ୍ରିଯାଗାରଜଂ ତୁ ଵା । ତଦଗ୍ନୌ ଵିନ୍ଯସେତ୍ତଂ ଚ ଶିଵବୀଜେନ ମନ୍ତ୍ରତଃ
ବନରେ କାଠର ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରର ଅଗ୍ନିରେ ଏହାକୁ ରଖି, ଶିବ ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ଗୃହ୍ଣୀଯାଦଥ ତତ୍ରାଗ୍ନିକୁଣ୍ଡାଦ୍ଭସ୍ମ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ନଵପାତ୍ରଂ ସମାଦାଯ ପ୍ରାସାଦେନ ତୁ ନିକ୍ଷିପେତ୍
ତାପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଭସ୍ମ ନେଇ, ଏକ ନୂତନ ପାତ୍ରରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ।
କେତକୀ ପାଟଲୀ ତଦ୍ଵଦୁଶୀରଂ ଚନ୍ଦନଂ ତଥା । ନାନାସୁଗନ୍ଧିଦ୍ରଵ୍ଯାଣି କାଶ୍ମୀରପ୍ରଭୃତୀନି ଚ
ସେଠାରେ କେତକୀ, ପାଟଳୀ, ଉଶୀର, ଚନ୍ଦନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ, କାଶ୍ମୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ନିକ୍ଷିପେତ୍ତତ୍ର ପାତ୍ରେ ତୁ ସଦ୍ଯୋମନ୍ତ୍ରେଣ ଶୁଦ୍ଧଧୀଃ । ଜଲସ୍ନାନଂ ପୁରା କୃତ୍ଵା ଭସ୍ମସ୍ନାନମତଃ ପରମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ଯଥାଯଥ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଥମେ ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କରି, ପରେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଜଲସ୍ନାନେ ତ୍ଵଶକ୍ତଶ୍ଚ ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ପାଦୌ ହସ୍ତୌ ଚ ଶିରଶ୍ଚେଶାନମନ୍ତ୍ରତଃ
ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ପାଦ, ହାତ ଓ ମୁଣ୍ଡକୁ ଇଶାନ ମନ୍ତ୍ରରେ ଧୁଇଁବା ଉଚିତ।
ସମୁଦ୍ଧୂଲ୍ଯ ତତଃ ପଶ୍ଚାଦାନନଂ ତତ୍ପୁରୁଷେଣ ତୁ । ଅଘୋରେଣ ତୁ ହୃଦଯଂ ନାଭିଂ ଵାମେନ ତତ୍ପରମ୍
ତାପରେ ଛିଟିଇ ଦେଇ, ମୁହଁକୁ ତତ୍ପୁରୁଷ ମନ୍ତ୍ରରେ, ହୃଦୟକୁ ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ରରେ, ଓ ନାଭିକୁ ବାମ ହାତରେ ଯଥାବିଧି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ସଦ୍ଯୋମନ୍ତ୍ରେଣ ସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ସମୂଦ୍ଧୂଲ୍ଯ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ପୂର୍ଵଵସ୍ତ୍ରଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧଵସ୍ତ୍ରଂ ପରିଗ୍ରହେତ୍
ଯଥାଯଥ ମନ୍ତ୍ର ପଠି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେହଟିକୁ ଭଲଭାବେ ପରିଷ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍। ପୁରୁଣା ପୋଷାକ ଛାଡ଼ି, ସୁଧା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବା ଦରକାର।
ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ପାଦୌ ହସ୍ତୌ ଚ ପଶ୍ଚାଦାଚମନଂ ଚରେତ୍ । ଭସ୍ମନୋଦ୍ଧୂଲନାଭାଵେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ତୁ ଵିଧୀଯତେ
ପ୍ରଥମେ ପାଉ ଓ ହାତ ଧୋଇ, ପରେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ଭସ୍ମ ନାହିଁ, ତେବେ ତିନି ରେଖା ଚିହ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ମଧ୍ଯାହ୍ନାତ୍ପ୍ରାଗ୍ଜଲୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ପରତୋ ଜଲଵର୍ଜିତମ୍ । ତର୍ଜନ୍ଯନାମିକାମଧ୍ଯୈସ୍ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଚ ସମାଚରେତ୍
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଳ ସହିତ ତିନି ରେଖା ଲଗାଯିବ; ତାପରେ ଜଳ ବିନା, ମଧ୍ୟମ, ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ତରଜନୀ ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ଏହା କରାଯିବ।
ମୂର୍ଧ୍ନି ଚୈଵ ଲଲାଟେ ଚ କର୍ଣେ କଣ୍ଠେ ତଥୈଵ ଚ । ହୃଦଯେ ଚୈଵ ବାହ୍ଵୋଶ୍ଚ ନ୍ଯାସସ୍ଥାନଂ ହି ଚୋଚ୍ଯତେ
ମୁଣ୍ଡ, କପାଳ, କାନ, କଣ୍ଠ, ହୃଦୟ ଓ ବାହୁ—ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଲଗାଇବା ପାଇଁ କୁହାଯାଏ।
ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲୈର୍ନ୍ଯସେନ୍ମୂର୍ଧ୍ନି ପ୍ରାସାଦେନ ତୁ ମନ୍ତ୍ରତଃ । ତ୍ର୍ଯଙ୍ଗୁଲୈର୍ଵିନ୍ଯସେଦ୍ଭାଲେ ଶିରୋମନ୍ତ୍ରେଣ ଦେଶିକଃ
ପାଞ୍ଚଟି ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ମୁଣ୍ଡରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍। ତିନି ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ଶିର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି କପାଳରେ ଲଗାଇବା ଦରକାର।
ସଦ୍ଯେନ ଦକ୍ଷିଣେ କର୍ଣେ ଵାମଦେଵେନ ଵାମତଃ । ଅଘୋରେଣ ତୁ କଣ୍ଠେ ଚ ମଧ୍ଯାଙ୍ଗୁଲ୍ଯା ସ୍ପୃଶେଦ୍ବୁଧଃ
ସଦ୍ୟୋଜାତ ମନ୍ତ୍ର ଦକ୍ଷିଣ କାନରେ, ବାମଦେବ ମନ୍ତ୍ର ବାମ କାନରେ, ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ର କଣ୍ଠରେ, ଏବଂ ମଧ୍ୟମ ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍।
ହୃଦଯଂ ହୃଦଯେନୈଵ ତ୍ରିଭିରଙ୍ଗୁଲିଭିଃ ସ୍ପୃଶେତ୍ । ଵିନ୍ଯସେଦ୍ଦକ୍ଷିଣେ ବାହୌ ଶିଖାମନ୍ତ୍ରେଣ ଦେଶିକଃ
ହୃଦୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତିନି ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ହୃଦୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦେଶିକ ଶିଖା ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଡାହାଣ ବାହୁରେ ଲଗାଇବେ।
ଵାମବାହୌ ନ୍ଯସେଦ୍ଧୀମାନ୍କଵଚେନ ତ୍ରିଯଙ୍ଗୁଲୈଃ । ମଧ୍ଯେନ ସଂସ୍ପୃଶେନ୍ନାଭ୍ଯାମୀଶାନ ଇତି ମନ୍ତ୍ରତଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କବଚ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତିନି ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ବାମ ବାହୁରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍। ମଧ୍ୟମ ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ନାଭି ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଈଶାନ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶାନାସ୍ତିସ୍ରୋ ରେଖା ଇତି ସ୍ମୃତାଃ । ଆଦ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମା ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ତୁ ମହେଶ୍ଵରଃ
ତିନି ରେଖାକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପ୍ରଥମ ରେଖା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର, ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର, ତା'ଉପରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କର।
ଏକାଙ୍ଗୁଲେନ ନ୍ଯସ୍ତଂ ଯଦୀଶ୍ଵରସ୍ତତ୍ର ଦେଵତା । ଶିରୋମଧ୍ଯେ ତ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ଈଶ୍ଵରସ୍ତୁ ଲଲାଟକେ
ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ଲଗାଯାଏ, ସେଠାରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବରେ ମନାଯାଏ। ମୁଣ୍ଡର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ କପାଳରେ ଈଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି।
କର୍ଣଯୋରଶ୍ଵିନୌ ଦେଵୌ ଗଣେଶସ୍ତୁ ଗଲେ ତଥା । କ୍ଷତ୍ରିଯଶ୍ଚ ତଥା ଵୈଶ୍ଯଃ ଶୂଦ୍ରଶ୍ଚୋଦ୍ଧୂଲନଂ ତ୍ଯଜେତ୍
କାନ ଦୁଇଟିରେ ଅଶ୍ୱିନୀଦେବତା, ଗଳାରେ ଗଣେଶ ଅଛନ୍ତି। କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଛାଡ଼ିଦେବେ।
ସର୍ଵେଷାମନ୍ତ୍ଯଜାତୀନାଂ ମନ୍ତ୍ରେଣ ରହିତଂ ଭଵେତ୍ । (ଅଦୀକ୍ଷିତଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାମପି ମନ୍ତ୍ରଂ ଵିନା ଭଵେତ୍)
ସମସ୍ତ ନିମ୍ନଜାତି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ବିନା କରାଯିବ। ଯେଉଁମାନେ ଦୀକ୍ଷିତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ବିନା କରିପାରିବେ।