ତଦର୍ଧଂ ଵା ତଦର୍ଧଂ ଵା ମାସଦ୍ଵାଦଶକଂ ତୁ ଵା । ତଦର୍ଧଂ ଵା ତଦର୍ଧଂ ଵା ମାସମେକମଥାପି ଵା
କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ବାରି ମାସ, କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ମାସ।
ଦିନଦ୍ଵାଦଶକଂ ଵାପି ଦିନଷଟ୍କମଥାପି ଵା । ତଦର୍ଧଂ ଦିନମେକଂ ଵା ଵ୍ରତସଙ୍କଲ୍ପନାଵଧି
କିମ୍ବା ବାରି ଦିନ, କିମ୍ବା ଛଅ ଦିନ, କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଦିନ — ଏହିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରତ ରଖିବା ସଂକଳ୍ପ ହେବ।
ଅଗ୍ନିମାଧାଯ ଵିଧିଵଦ୍ଵିରଜାହୋମକାରଣାତ୍ । ହୁତ୍ଵାଽଽଜ୍ଯେନ ସମିଦ୍ଭିଶ୍ଚ ଚରୁଣା ଚ ଯଥାଵିଧି
ଯଥାବିଧି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି, ଘୃତ, କାଷ୍ଠ ଏବଂ ଚରୁ ଦ୍ୱାରା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।
ପୂତାହାତ୍ପୁରତୋ ଭୂଯସ୍ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଶୁଦ୍ଧିମୁଦ୍ଦିଶନ୍ । ଜୁହୁଯାନ୍ମୂଲମନ୍ତ୍ରେଣ ତୈରେଵ ସମିଦାଦିଭିଃ
ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ, ସେହି କାଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ମୂଳମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ହୋମ କରିବା ଦରକାର।
ତତ୍ତ୍ଵାନ୍ଯେତାନି ମେ ଦେହେ ଶୁଧ୍ଯନ୍ତାମିତ୍ଯନୁସ୍ମରନ୍ । ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୂତାଦିତନ୍ମାତ୍ରାଃ ପଞ୍ଚକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
‘ମୋ ଦେହର ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ପବିତ୍ର ହେଉ’ ବୋଲି ଭାବି, ପରେ ପଞ୍ଚ ଭୂତ, ତନ୍ମାତ୍ର ଓ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଜ୍ଞାନକର୍ମଵିଭେଦେନ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଵିଭାଗଶଃ । ତ୍ଵଗାଦିଧାତଵଃ ସପ୍ତ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣାଦିଵାଯଵଃ
ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଭିନ୍ନ କରି, ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରିବା ଦରକାର; ଚର୍ମ ଆଦି ସାତ ଧାତୁ ଓ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରହଙ୍କାରୋ ଗୁଣାଃ ପ୍ରକୃତିପୂରୁଷୌ । ରାଗୋ ଵିଦ୍ଯା କଲା ଚୈଵ ନିଯତିଃ କାଲ ଏଵ ଚ
ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ତିନି ଗୁଣ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, ରାଗ, ଜ୍ଞାନ, କଳା, ନିୟତି ଓ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ମାଯା ଚ ଶୁଦ୍ଧଵିଦ୍ଯା ଚ ମହେଶ୍ଵରସଦାଶିଵୌ । ଶକ୍ତିଶ୍ଚ ଶିଵତତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵାନି କ୍ରମଶୋ ଵିଦୁଃ
ମାୟା, ଶୁଧ୍ଧ ଜ୍ଞାନ, ମହେଶ୍ୱର, ସଦାଶିବ, ଶକ୍ତି ଓ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଜାଣିବା ଦରକାର।
ମନ୍ତ୍ରୈସ୍ତୁ ଵିରଜୈର୍ହୁତ୍ଵା ହୋତାସୌ ଵିରଜୋ ଭଵେତ୍ । ଅଥ ଗୋମଯମାଦାଯ ପିଣ୍ଡୀକୃତ୍ଯାଭିମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଚ
ଶୁଧ୍ଧ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରି, ଯଜ୍ଞକାରୀ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ; ପରେ ଗୋମୟ ନେଇ, ଗୋଲା ବନାଇ, ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
ନ୍ଯସ୍ଯାଗ୍ନୌ ତଂ ଚ ସଂରକ୍ଷ୍ଯ ଦିନେ ତସ୍ମିନ୍ ହଵିଷ୍ଯଭୁକ୍ । ପ୍ରଭାତେ ଚ ଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ପୁରୋଦିତମ୍
ସେହି ଗୋମୟକୁ ଅଗ୍ନିରେ ରଖି, ସାଉଁଜ କରି, ସେଇ ଦିନ ହବିଷ୍ୟ ଭୋଜନ କରି, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ସକାଳେ ସମସ୍ତ ନିୟମ ପୂରଣ କରିବା ଦରକାର।
ତସ୍ମିନ୍ଦିନେ ନିରାହାରଃ କାଲଶେଷଂ ସମାପଯେତ୍ । ପ୍ରାତଃ ପର୍ଵଣି ଚାପ୍ଯେଵଂ କୃତ୍ଵା ହୋମାଵସାନତଃ
ସେଇ ଦିନ ଅନ୍ନ ନ ଖାଇ, ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ଉପବାସ ରହିବା ଉଚିତ; ପରେ ପର୍ବଦିନ ସକାଳେ ଏହିପରି କରି, ହୋମ ସମାପ୍ତି ପରେ—
ଉପସଂହୃତ୍ଯ ରୁଦ୍ରାଗ୍ନିଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଭସ୍ମ ଯତ୍ନତଃ । ତତଶ୍ଚ ଜଟିଲୋ ମୁଣ୍ଡଃ ଶିଖୈକଜଟ ଏଵ ଚ
ରୁଦ୍ରାଗ୍ନିକୁ ଉପସଂହାର କରି, ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଭସ୍ମ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଦରକାର; ତାପରେ ଜଟାଧାରୀ, ମୁଣ୍ଡିତମୁଣ୍ଡ, କିମ୍ବା ଏକ ଶିଖା ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଭୂତ୍ଵା ସ୍ନାତ୍ଵା ପୁନର୍ଵୀତଲଜ୍ଜଶ୍ଚେତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଦିଗମ୍ବରଃ । ଅନ୍ଯଃ କାଷାଯଵସନଶ୍ଚର୍ମଚୀରାମ୍ବରୋଽଥଵା
ଏପରି ହୋଇ, ସ୍ନାନ କରି, ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି ଦିଗମ୍ବର ଭାବେ ଘୁରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଚର୍ମ ଚୀର ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ।
ଏକାମ୍ବରୋ ଵଲ୍କଲଵାନ୍ଭଵେଦ୍ଦଣ୍ଡୀ ଚ ମେଖଲୀ । ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଚରଣୌ ପଶ୍ଚାଦ୍ଦ୍ଵିରାଚମ୍ଯାତ୍ମନସ୍ତନୁମ୍
ଏକ ବସ୍ତ୍ର, ବା ଭାଲ୍କଳ ପିନ୍ଧି, ଦଣ୍ଡ ଓ ମେଖଳା ଧାରଣ କରି, ପାଦ ଧୋଇ, ପୁନି ନିଜ ଦେହକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
ସଙ୍କଲୀକୃତ୍ଯ ତଦ୍ଭସ୍ମ ଵିରଜାନଲସମ୍ଭଵମ୍ । ଅଗ୍ନିରିତ୍ଯାଦିଭିର୍ମନ୍ତ୍ରୈଃ ଷଡ୍ଭିରାଥର୍ଵଣୈଃ କ୍ରମାତ୍
ଶୁଧ୍ଧ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି, ‘ଅଗ୍ନି’ ଆଦି ଛଅ ଅଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଦରକାର।
ଵିମୃଜ୍ଯାଙ୍ଗାନି ମୂର୍ଧାଦିଚରଣାନ୍ତଂ ଚ ତୈଃ ସ୍ପୃଶେତ୍ । ତତସ୍ତେନ କ୍ରମେଣୈଵ ସମୁଦ୍ଧୂଲ୍ଯ ଚ ଭସ୍ମନା
ସେହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଠାରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ମସି ଦେଇ, ଏହି କ୍ରମରେ ଭସ୍ମ ଛିଟିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵାଙ୍ଗୋଦ୍ଧୂଲନଂ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଣଵେନ ଶିଵେନ ଵା । ତତଶ୍ଚ ପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ରଚଯେତ୍ତ୍ରିଯାଯୁଷସମାହ୍ଵଯମ୍
ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଭସ୍ମ ଛିଟିବା କାମ ପ୍ରଣବ କିମ୍ବା ଶିବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ‘ତ୍ରିଆୟୁଷ’ ନାମକ ତିନି ରେଖା ଦେହରେ ଅଙ୍କିତ କରିବା ଦରକାର।
ଶିଵଭାଵଂ ସମାଗମ୍ଯ ଶିଵଭାଵମଥାଚରେତ୍ । କୁର୍ଯାତ୍ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯମପ୍ଯେଵମେତତ୍ପାଶୁପତଂ ଵ୍ରତମ୍
ଶିବ ଭାବକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଶିବ ଭାବରେ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏପରି ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟା ନିୟମ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ—ଏହିଏ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ।
ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂ ଚୈଵ ପଶୁତ୍ଵଂ ଵିନିଵର୍ତଯେତ୍ । ତତ୍ପଶୁତ୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କୃତ୍ଵା ପାଶୁପତଂ ଵ୍ରତମ୍
ଏହି ବ୍ରତ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ପାଶୁତ୍ୱକୁ ଦୂର କରେ; ସେହି ପାଶୁତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ି, ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଜନୀଯୋ ମହାଦେଵୋ ଲିଙ୍ଗମୂର୍ତିଃ ସଦାଶିଵଃ । ଭସ୍ମସ୍ନାନଂ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ସର୍ଵସୌଖ୍ଯକରଂ ପରମ୍
ମହାଦେବ, ଲିଙ୍ଗ ମୂର୍ତ୍ତି, ସଦାଶିବଙ୍କୁ ସଦା ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ମହାପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ଆଯୁଷ୍ଯଂ ବଲମାରୋଗ୍ଯଂ ଶ୍ରୀପୁଷ୍ଟିଵର୍ଧନଂ ଯତଃ । ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ମଙ୍ଗଲାର୍ଥଂ ଚ ସର୍ଵସମ୍ପତ୍ସମୃଦ୍ଧଯେ
ଏହି ରୂପେ, ଏହା ଆୟୁଷ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ସୁସ୍ଥତା, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଓ ପୋଷଣ ବଢାଏ; ରକ୍ଷା, ଶୁଭ ଘଟଣା ଓ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ଏହା କରାଯାଏ।
ଭସ୍ମସ୍ନିଗ୍ଧମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ମହାମାରୀଭଯଂ ନ ଚ । ଶାନ୍ତିକଂ ପୌଷ୍ଟିକଂ ଭସ୍ମ କାମଦଂ ଚ ତ୍ରିଧା ଭଵେତ୍
ଦେହରେ ଛାଡ଼ିଥିବା ଭସ୍ମ ମହାମାରୀର ଭୟକୁ ଦୂର କରେ; ଏହି ଭସ୍ମ ତିନି ପ୍ରକାରର — ଶାନ୍ତିକର, ପୋଷଣକର, ଓ ଇଚ୍ଛାପୂରଣକାରୀ।
ତ୍ରିଵିଧଭସ୍ମମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ତ୍ରିଵିଧତ୍ଵଂ କଥଂ ଚାସ୍ଯ ଭସ୍ମନଃ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଏତତ୍କଥଯ ମେ ଦେଵ ମହତ୍କୌତୂହଲଂ ମମ
ନାରଦ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଭସ୍ମର ତିନି ପ୍ରକାର କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି? ମୋର ବଡ଼ ଉତ୍ସୁକତା ଅଛି, ଦୟାକରି ଏହା କହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତ୍ରିଵିଧତ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦେଵର୍ଷେ ଭସ୍ମନଃ ଶୃଣୁ । ମହାପାପକ୍ଷଯକରଂ ମହାକୀର୍ତିକରଂ ପରମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ହେ ଦେବର୍ଷି, ଏହି ଭସ୍ମର ତିନି ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହା ମହାପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କୀର୍ତ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଗୋମଯଂ ଯୋନିସମ୍ବଦ୍ଧଂ ତଦ୍ଧସ୍ତେନୈଵ ଗୃହ୍ଯତେ । ବ୍ରାହ୍ମୈର୍ମନ୍ତ୍ରୈସ୍ତୁ ସନ୍ଦଗ୍ଧଂ ତଚ୍ଛାନ୍ତିକୃଦିହୋଚ୍ଯତେ
ଗୋମୟ ଯାହା ଗାଈ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ତାହାକୁ ହାତରେ ନେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଯଦି ପୋଡ଼ନ୍ତି, ଏହି ଭସ୍ମକୁ ଏଠାରେ ଶାନ୍ତିକର ଭସ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସାଵଧାନସ୍ତୁ ଗୃହ୍ଣୀଯାନ୍ନରୋ ଵୈ ଗୋମଯଂ ତୁ ଯତ୍ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ଗୃହୀତ୍ଵା ତତ୍ଷଡଙ୍ଗେନ ଦହେଦତଃ
ଯିଏ ସାବଧାନ, ସେ ଗୋମୟକୁ ହାତରେ ନେଇ, ଆକାଶରେ ଧରି ଶରୀରର ଛଅ ଅଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ତାହାକୁ ପୋଡ଼ିବା ଉଚିତ।
ପୌଷ୍ଟିକଂ ତତ୍ସମାଖ୍ଯାତଂ କାମଦଂ ଚ ତତଃ ଶୃଣୁ । ପ୍ରାସାଦେନ ଦହେଦେତତ୍କାମଦଂ ଭସ୍ମ କୀର୍ତିତମ୍
ଏହାକୁ ପୋଷଣକାରୀ ଭସ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବେ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ଭସ୍ମ ବିଷୟରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୋଡ଼ାଯାଏ, ଏହି ଭସ୍ମକୁ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ଦେଵର୍ଷେ ଭସ୍ମଵ୍ରତପରଃ ଶୁଚିଃ । ଗଵାଂ ଗୋଷ୍ଠେଷୁ ଗତ୍ଵା ତୁ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ତୁ ଗୋକୁଲମ୍
ହେ ଦେବମୁନି, ଯିଏ ଭସ୍ମବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ଶୁଚି, ସେ ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି, ଗୋଶାଳାକୁ ଯାଇ, ଗୋମାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ଗଵାଂ ଵର୍ଣାନୁରୂପାଣାଂ ଗୃହ୍ଣୀଯାଦ୍ଗୋମଯଂ ଶୁଭମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ଗୌଃ ଶ୍ଵେତା ରକ୍ତା ଗୌଃ କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚ
ଗାଈର ରଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ଶୁଭ ଗୋମୟ ନେବା ଉଚିତ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗାଈ ଧଳା, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଗାଈ ଲାଲ ରଙ୍ଗର।
ପୀତଵର୍ଣା ତୁ ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯ କୃଷ୍ଣା ଶୂଦ୍ରସ୍ଯ କଥ୍ଯତେ । ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାମମାଵାସ୍ଯାମଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ଵା ଵିଶୁଦ୍ଧଧୀଃ
ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଗାଈ ହଳଦିଆ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଗାଈ କଳା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଅମାବାସ୍ୟା କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ।